Кіріспе

Фатализм – барлық оқиғалар мен амалдардың тағдырға немесе жазмышқа бағынып өтуін қатаң баса көрсететін, философиялық ілімдердің бір тобы. Бұл көзқарас болашақ оқиғалардың өздігінен болатынына сенуге және оларға мойынсынуға алып келеді.

Дін

Бүкіл ғалам детерминистік жүйе деген ой Шығыс және Шығыс емес діндерде, философияда және әдебиетте айтылған. Ислам діні пайда болғанға дейін Арабия түбегінде өмір сүрген ежелгі арабтар, аспан мен жұлдыздарды құдайлар ретінде құрметпен қарастырғанмен қатар, фатализмге (ḳadar) кеңінен сенетін. Олар жер бетіндегі барлық құбылыстар мен адамзат тағдыры осы жұлдыздарға байланысты деп санайтын. Сондықтан, олар өмірін астральдық құрылымдар мен құбылыстарды түсіндіруге сәйкес қалыптастырды. Карма, жақсы немесе жаман, адамның өмір бойындағы іс-әрекеттеріне қарай жиналады және өлімнен кейін Самсара цикліндегі келесі өмірінің мәнін анықтайды. Джайнистер Саамсара циклінің Құдайдың араласуынсыз толыққанды механикалық процесс екенін қабылдайтын үйлесімділік түріне сенеді. Джайнизм шындыққа атомдық тұрғысынан қарастырады, онда карма бөлшектері ғаламның негізгі микроскопиялық құрылыс материалы болып табылады.

Ажывика

Ежелгі Үндістанда Махкали Госала (б.з.д. 500 шамасында) негізін қалаған Аживика философиялық мектебі, Батыс ғалымдары оны "Аживикизм" деп атайды, Нияти ("Тағдыр") доктринасын, яғни абсолютті фатализм немесе детерминизмді қолдады, ол ерік бостандығы мен карманың болуын жоққа шығарады. Сондықтан ол үнді философиясының настика немесе "гетеродоксалды" мектептерінің бірі саналады. Көптеген ғалымдар детерминистік деп санайтын тағы бір буддалық түсінік – бұл "өз-өзіңнің жоқтығы" немесе анатта идеясы. Кейбір ғалымдар өз-өзіңнің жоқтығы туралы түсінік ерік бостандығы және моральдық жауапкершілік туралы идеяларды міндетті түрде жоққа шығарады деп мәлімдейді. Егер автономды өзіндік болмаса, және барлық оқиғалар міндетті түрде және басқалардың өзгермейтін себептерімен туындаса, онда моральдық немесе басқа түрдегі автономияның болуы мүмкін емес. Алайда, басқа ғалымдар осымен келіспейді, буддалық әлем туралы түсінік үйлесімділікке мүмкіндік береді деп санайды. Буддизм шындықты екі деңгейде қабылдайды: соңғы шындықты тек ағарғандар ғана толыққанды түсіне алады, ал алдамшы және жалған материалдық шындық – одан өзге. Сондықтан буддизм ерік бостандығын материалдық шындыққа жататын ұғым ретінде қарастырады, ал өз-өзіңнің жоқтығы және тәуелді туындау сияқты ұғымдар соңғы шындыққа жатады. Буддистердің пікірінше, екеуінің арасындағы ауысуды ағартуға қол жеткізген адам ғана шын мәнінде түсіне алады.

Детерминизм және предотерминизм

Кейде бұл терминдер бір-бірімен алмастырылып қолданылса да, фатализм, детерминизм және предетерминизм бір-бірінен ерекшеленеді, себебі әрқайсысы адамның еркінің нәсіздігіне немесе тағдырдың алдын ала белгіленуіне қатысты әртүрлі аспектіні баса назар аударады. Дегенмен, бұл доктриналардың барлығы ортақ негізге ие. Детерминистер көбінесе адамның іс-әрекеттері болашаққа әсер етеді дегенмен, адамның іс-әрекетінің өзі бұрынғы оқиғалардың себептік тізбегімен анықталады деп келіседі. Олардың көзқарасы тағдырға немесе тағдырға «бағынуды» баса көрсетпейді, ал фаталистер болашақ оқиғаларды сөзсіз деп қабылдауды баса айтады. Детерминистер болашақтың себеп-салдар байланысы арқылы нақты белгіленгенін сенеді; фаталистер мен предетерминистер болашақтың кейбір немесе барлық аспектілерінен қашу мүмкін емес деп санайды, бірақ фаталистер үшін бұл міндетті түрде себеп-салдармен байланысты емес. Фатализм детерминизмге қарағанда еркін түсінік. Тарихи «индертерминизмдер» немесе мүмкіндіктер, яғни басқа оқиғалар туралы білу арқылы болжауға болмайтын оқиғалар, әлі де фатализммен үйлесімді идея болып табылады. Қажеттілік (мысалы, табиғат заңы) кездейсоқ оқиға сияқты сөзсіз болады – екеуі де жоғары күшке ие деп есептелуі мүмкін. Теологиялық фатализм – адамның іс-әрекеті туралы қатесіз алдын ала білу, сол іс-әрекетті қажет етеді, демек, еркін емес деген тезис. Егер болашақты толық білетін бір жаратылыс болса, онда ешбір адамның іс-әрекеті еркін болмайды. Алғашқы ислам философы Әл-Фараби, егер Алла адам баласының барлық іс-әрекеттері мен таңдауларын білсе, онда Аристотельдің осы дилеммаға қатысты бастапқы шешімі күшінде қалады деп мәлімдейді.

Істеу аргументі

Баяғыда фатализм туралы айтылған бір танымал дәлел – "Бос әрекет" (англ. Idle) аргументі. Оған сәйкес, егер бір нәрсе тағдырмен белгіленген болса, оны іске асыруға тырысудың қажеті немесе мәні жоқ. Бұл "Бос әрекет" аргументін Ориген мен Цицерон сипаттаған, оның мәні мынадай:

Егер сіз осы аурудан жазылуға тағдырланған болсаңыз, дәрігер шақырсаңыз да, шақырмасаңыз да, жазыласыз. Сол сияқты, егер сіз жазылмауға тағдырланған болсаңыз, дәрігер шақырсаңыз да, шақырмасаңыз да, жазылмайсыз. Бірақ, сіздің осы аурудан жазылуыңызға немесе жазылмауыңызға тағдыр белгіленген. Демек, дәрігерге жүгінудің еш қажеті жоқ. Аристотель өзінің "De Interpretatione" еңбегінің 9-тарауында осы аргументті алдын ала болжаған. Стоиктер оны софизм деп есептеді, ал стоик Хрисипп дәрігерге жүгінудің жазылу сияқты тағдырмен белгіленгенін көрсете отырып, оны жоққа шығаруға тырысты. Ол мұндай жағдайларда екі оқиға бірдей тағдырмен байланысты болуы мүмкін екенін, яғни бірі екінсізіз орын алмайтынын ұсынған сияқты.

Логикалық фатализм және биваленттік аргумент

Логикалық фатализмнің негізгі аргументі көне заманға дейін жетеді. Бұл себеп-салдарға немесе физикалық жағдайларға емес, болжамдағы логикалық шындықтарға негізделген дәлел. Аристотель мен Ричард Тейлордың еңбектерінде де осы аргументтің көптеген нұсқалары кездеседі. Логикалық фатализмнің басты идеясы – болашақта қандай оқиғалар болады деген тура пропозициялардың (мәлімдемелердің) шындыққа сәйкес келуі, және олардың шындығы айтылған уақытына қарамастан сақталады. Мысалы, егер бүгін ертең теңізде шайқас болатыны рас болса, онда ертең теңізде шайқас болмауы мүмкін емес, себебі ондай шайқас болатыны туралы бүгінгі мәлімдеме жалған болып шығар еді. Бұл аргумент болашаққа қатысты мәлімдемелердің дұрыс немесе бұрыс екендігін қарастыратын биваленттік принципін қолдануға сүйенеді. Дегенмен, болашақ анықталмаған деп есептелсе, бұл қағида қолданылмайды, яғни мәлімдеменің шындығы тек оқиға болғаннан кейін ғана анықталады.

Семантикалық екіжақтылық

Бір сын романист Дэвид Фостер Уоллестен келеді, ол 1985 жылғы "Ричард Тейлордың фатализмі және физикалық модальдық семантикасы" атты мақаласында Тейлор фатализмге келген қорытындысына екі түрлі және үйлеспейтін мүмкін еместік түсініктерін пайдаланғандықтан ғана жеткенін айтады. Уоллес фатализмді түбегейлі жоққа шығарған жоқ, өйткені ол өзінің соңғы абзацында былай деп жазды: "Егер Тейлор мен фаталистер бізге метафизикалық тұжырым жасауды қаласа, олар семантика емес, метафизикамен айналысуы керек. Бұл толығымен орынды көрінеді". Уиллем деВрис пен Джей Гарфилд, екеуі де Уоллестің диссертациясына жетекшілік еткен, Уоллес өзінің аргументін жарияламағанына өкініш білдірді. 2010 жылы диссертация, алайда, қазадан кейін "Уақыт, тағдыр және тіл: еркін ерік туралы эссе" деген атпен жарияланды.