Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейдегі тұщы су көлі, Еуропадағы екінші үлкені
Freshwater lake in Russia, second largest in Europe
Онега көлі (/ou//'//n//E//g//@/; сондай-ақ Онего деп те белгілі; Оне́жское о́зеро, ; ; Ливви: Oniegujärvi; ) Ресейдің солтүстік-батысында, Карелия Республикасы, Ленинград облысы және Вологда облысы аумағында орналасқан. Ол Балтық теңізінің алабына жатады және Ладога көлінен кейін Еуропадағы екінші үлкен көл, Ливаннан сәл кішірек. Көлге шамамен 50 өзен құяды және Свирь арқылы суы төгіледі. Көлде шамамен 1650 арал бар. Олардың ішінде Кижи аралында 15-20 ғасырларда салынған 89 православие шіркеуінен және басқа да ағаш құрылыстардан тұратын тарихи кешен орналасқан. Бұл кешенге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының тізіміне енген Кижи Погост кіреді. Көлдің шығыс жағалауында б.з.д. 4-2 мыңжылдықтарға жататын шамамен 1200 петроглиф (тасқа салынған суреттер) бар, олар да ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы ретінде тіркелген. Көлдегі ірі қалалар – Петрозаводск, Кондопога және Медвежьегорск.
Lake Onega (/ou//'//n//E//g//@/; also known as Onego; Оне́жское о́зеро, ; ; Livvi: Oniegujärvi; ) is a lake in northwestern Russia, on the territory of the Republic of Karelia, Leningrad Oblast and Vologda Oblast. It belongs to the basin of the Baltic Sea, and is the second largest lake in Europe after Lake Ladoga, slightly smaller than Lebanon. The lake is fed by about 50 rivers and is drained by the Svir. There are about 1,650 islands on the lake. They include Kizhi, which hosts a historical complex of 89 Orthodox churches and other wooden structures of the 15th–20th centuries. The complex includes a UNESCO World Heritage Site, Kizhi Pogost. The eastern shores of the lake contain about 1,200 petroglyphs (rock engravings) dated to the 4th–2nd millennia BC, which have also been inscribed as a UNESCO World Heritage Site. The major cities on the lake are Petrozavodsk, Kondopoga and Medvezhyegorsk.
Геологиялық тарих
Көл мұздық-тектоникалық құралымға ие және мұздық дәуірінде осы аймақта болған үлкен су қоймасының қалдығы болып табылады. Геологиялық тұрғыдан алғанда, көл жас, Солтүстік Еуропадағы көлдердің көпшілігі сияқты, соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 12 000 жыл бұрын ішкі мұздықтардың ойып жасау әрекеті нәтижесінде пайда болған. Палеозой дәуірінде (400–300 миллион жыл бұрын) көлдің қазіргі алабының барлық аумағы ежелгі, экваторға жақын Балтық құрлығының жанындағы шельф теңізімен жабылған. Сол кездегі шөгінділер – құмтас, құм, саз және әктас – Балтық қалқанының астындағы гранит, гнейс және жасыл тастан тұратын қабатты құрайды. Мұздық дәуірдің мұздықтарының шегінуі Литорна теңізін қалыптастырды. Оның деңгейі бастапқыда қазіргі деңгейден жоғары болды, бірақ ол бірте-бірте төмендеді, осылайша теңіз аумағы азайды және Балтық аймағында бірнеше көл пайда болды.
The lake is of glacial tectonic origin and is a small remnant of a larger body of water which existed in this area during an Ice Age. In geologic terms, the lake is rather young, formed – like almost all lakes in northern Europe – through the carving activity of the inland ice sheets in the latter part of the last ice age, about 12,000 years ago: In the Paleozoic Era (400–300 million years ago) the entire territory of the modern basin of the lake was covered with a shelf sea lying near the ancient, near equatoric Baltic continent. Sediments at that time – sandstone, sand, clay and limestone – form a layer covering the Baltic Shield which consists of granite, gneiss and greenstone. The retreat of the Ice Age glaciers formed the Littorina Sea. Its level was first higher than at present, but it gradually lowered, thereby decreasing the sea area and forming several lakes in the Baltic region.
Экология
Бұрын көлдің аумағы таза болған, бірақ ластану біртіндеп артып келеді, әсіресе Петрозаводск, Кондопога және Медвежьегорск өнеркәсіптік нысандары орналасқан солтүстік-батыс және солтүстік бөліктерінде. Бұл аймақтарда халықтың 80%-ы және бассейнің 90%-дан астамы өнеркәсіптік салаға шоғырланған. Бұл үш қаладан шығатын ластану көлемі жылына шамамен [сан] тонна кәріздеу және дренаждық су құрайды, сондай-ақ [сан] тонна эмиссия. Адамның қызметі жылына шамамен [сан] тонна суды шығарады, оның 46%-ы өнеркәсіптік және тұрмыстық су, 25%-ы жаңбыр суының ағыны және 16%-ы мелиорациямен байланысты дренаж. Бұл дренажда фосфордың [сан] тоннасы және азоттың [сан] тоннасы бар; осы элементтердің тиісінше [сан] пайызы Свир өзені арқылы шығарылады, ал қалғаны көлде жиналады. Кемелер мен моторлы қайықтар (шамамен 8000 дана) навигация маусымында шамамен [сан] тонна мұнай ластануын әкеледі, сондай-ақ фенолдар, қорғасын [сан] тонна және күкірт, азот және көміртек оксидтерін әкеледі.
The lake area used to be clean but pollution is gradually increasing, especially in the northwestern and northern parts which contain the industrial facilities of Petrozavodsk, Kondopoga and Medvezhyegorsk. About 80% of the population and more than 90% of industry of the basin are concentrated in these areas. The pollution from these three cities amount to about of sewage and drainage water and of emissions per year. Human activity results in about of drain water per year, of which 46% are industrial and household water, 25% is stormwater runoff and 16% is melioration related drainage. This drainage contains of phosphorus and of nitrogen; respectively of these elements are removed through the River Svir whereas the rest accumulates in the lake. Ships and motor boats (about 8,000 units) bring oil pollution at the level of about per navigation year, as well as phenols , lead and oxides of sulfur, nitrogen, and carbon.
Қалалар
Көлдегі ең ірі қала – Петрозаводск – Карелия Республикасының астанасы (шамамен 270 000 тұрғын) – 1703 жылы Петр I табиғи кен байлықтарын игеру үшін құрған. Қалада Екатерина II билік құрған кезеңде салынған бірнеше көрнекті неоклассикалық ғимараттар бар, олардың ішінде Дөңгелек алаң және ғимазия ғимараты (1790 жылы салынған). Онега көлінің жағалауында түрлі мүсіндер орналасқан, олардың көпшілігі серіктес қалалардан сыйлық ретінде табыс етілген. Кондопога 1495 жылдан бері белгілі және (2018 жылы қиратылуына дейін) 1774 жылғы Успенская (Құдіреттілік) шіркеуіне ие болды. Бұл ғимарат Ресей Солтүстігіндегі ең биік ағаш шіркеу еді. Қалада 23 және 18 қоңырауы бар екі карильон, сондай-ақ 1850 көрерменге арналған мұз спорты аренасы және органмен біргегі Өнер сарайы бар. Медвежьегорск қаласы 1916 жылы негізі қаланды және 1931 жылдан бастап Ақ теңіз – Балтық каналының құрылыс базасы болды. 1703–1710 және 1766–1769 жылдар аралығында қала орнында фабрика жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл аймақ фин армиясымен басылып алынды және қарқынды әскери оқиғалар орын алған аймақ болды.
The largest city on the lake is Petrozavodsk – the capital of Republic of Karelia (about 270,000 citizens) – founded in 1703 by Peter I to exploit the natural ore deposits. The city contains several remarkable Neoclassical buildings from Catherine II's reign, including the Circular Square and a gymnasium building (built in 1790). The embankment of Lake Onega contains a series of sculptures, many of which were presented as gifts from the twin cities. Kondopoga has been known since 1495 and (before its destruction in 2018) contained the Uspenskaya (Assumption) Church from 1774. This edifice was the tallest wooden church of the Russian North. There are two carillons in the city, with 23 and 18 bells, also there is an indoor ice sports arena accommodating 1,850 spectators and a Palace of Arts with an organ. The town of Medvezhyegorsk was founded in 1916 and from 1931 became the construction base of the White Sea – Baltic Canal. Between 1703–1710 and 1766–1769 a factory was operating on the site of the city. During the World War II this area was occupied by the Finnish forces and was a place of busy military activities.
Кижи аралы
Көлдің басты көрікті жері – көлдің солтүстік бөлігіндегі Кижи аралы, ол мемлекеттік тарихи, сәулет және этнографиялық сақтау аймағы болып табылады. Аралда 15-20 ғасырлар аралығында салынған 89 ағаш сәулет ескерткіші бар. Олардың ең танымалдарының бірі – 18 ғасырдың басындағы Кижи Погосты, ол 22 күмбезді жазғы шіркеу, 9 күмбезді қысқы шіркеу және қоңырау мұнарасынан тұрады. Погост 1990 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Жаз айларында Петрозаводск қаласынан аралға күнделікті қайық қатынасы бар.
The main attraction of the lake is the island of Kizhi in the northern part of the lake, which is a State Historical, Architectural and Ethnographic Preservation Area. There are 89 wooden architectural monuments of the 15th to 20th centuries on the island. The most remarkable of those is Kizhi Pogost of the early 18th century which consists of a summer church with 22 domes, a winter church with nine domes, and a belfry. The pogost was included in the list of UNESCO World Heritage sites in 1990. In the summer, there are daily boat connections to the island from Petrozavodsk.
Онеганың петроглифтері
Көлдің тағы бір тартымдылығы – Онега петроглифтері (тасқа қашалған суреттер). Олар көлдің шығыс жағалауында орналасқан және б.з.д. 4-2 мыңжылдықтарға дейін созылады. Бесов Нос сияқты бірнеше мүйістерді қамтитын аумақта шамамен 1200-ге жуық петроглифтер шашырап жатыр (жоғарыдағы картаны қараңыз). Бұл қашалған суреттер терең және жануарлар, адамдар, қайықтар, сондай-ақ дөңгелек және жартылай ай пішіндес геометриялық фигураларды бейнелейді. 2021 жылы петроглифтер Тас дәуіріндегі адамдардың шығармашылығын көрсететін маңызды көркемдік ерекшеліктері үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.
Another attraction of the lake are the Onega petroglyphs (rock engravings). They are located on the eastern coast of the lake and date back to between the 4th and 2nd millennia BC. There are about 1,200 petroglyphs scattered over the area including several capes, such as Besov Nos (see map above). The engravings are deep and depict animals, people, boats and geometrical shapes of circular and crescent shapes. In 2021, the petroglyphs were inscribed on the UNESCO World Heritage List for its significant artistic qualities that testify the creativity of the Stone Age.
Басқалар
Көлдің төңірегінде көптеген тарихи ескерткіштер шашырап жатыр. Олардың қатарында көлдің шығыс жағалауындағы Муромский мүйісінде орналасқан Успенский монастыры (ru) бар. Монастырь 1350 жылы негізделген, 1918 жылы жабылып, 1991 жылы қайта ашылған.
Many other historical monuments are scattered around the lake. They include the Dormition Monastery (ru) on the cape Muromsky, on the eastern shore of the lake. The monastery was founded in 1350, closed in 1918 and revived in 1991.