Кіріспе

Болеслав IV Керіш (Bolesław Kędzierzawy; 1122 – 5 қаңтар 1173), Пиаст әулетінің мүшесі, 1138 жылдан Мазовия герцогы, ал 1146 жылдан өліміне дейін, 1173 жылға дейін Польшаның жоғары герцогы болды.

Ерте өмір

Болеслав Польша герцогы Болеслав III Кривоустыйдың екінші әйелі Бергтен Саломеядан туған үшінші ұлы еді. 1131 жылға дейін Лешек және Казимир ағаларының қазасы, тиісінше, оны ата-анасының ең үлкен ұлы етіп қалдырды. Болеслав әкесі қайтыс болған кезде 13 жаста болды (1138 ж.) және әкесінің өсиетіне сәйкес мұраға алған жерлерді басқаруға толық құқылы болды, ол – жаңадан құрылған Мазовия герцогтығы (Мазовия және шығыс Куявиядан тұрады). Үкімет басындағы алғашқы жылдары жас Болеслав анасы мен воевода Вшебордың күшті ықпалында болды, олар аға жартылай бауыры Жоғары герцог Владыслав II-нің амбицияларынан қорқып жүрді. Владыслав II елдің біртұтастығын қайта орнатуға тырысты және кіші герцогтарды тақтан түсірді.

Бауырлас күрес

Қауіп 1141 жылы басталды, когда жесір герцогиня Саломея жоғары герцог Владыслав II-нің келісімінсіз Ленчицадағы резиденциясында ұлдарымен кездесу ұйымдастырды. Осы кездесуде оның кіші қызы Агнесті Киев князі Мстислав II-ге күйеуге беру шешімі қабылданды, бұл мүмкін болатын қақтығыста одақтастар табу мақсатында жасалды. Сонымен қатар, Саломея өлімінен кейін Ленчица жерлерін, оның күйеулік мүлігін, ұлдары арасында бөлуді ұйымдастырды. Бұл алғашқы күресте кіші княздар анық жеңіліске ұшырады, себебі Киевтің Ұлы князі Всеволод II Владыслав II-мен одақ құруға шешім қабылдады, бұл Всеволодтың қызы Звениславаның жоғары герцогтың үлкен ұлы Болеслав Талмен некелесуімен нығайтылды. Болеслав IV және оның бауырлары үшін тағы бір қорлық болды, оларды жоғары герцог 1142–1143 жылдары Киев Русіне елшілер ретінде экспедицияға жіберді. Бұл «бейбітшілік» 1144 жылға дейін, екі жылға созылды. Саломеяның қайтысынан кейін және Болеслав III-нің өсиетіне сәйкес, Ленчица провинциясы жоғары герцог Владыслав II-нің Сейнират провинциясына қайта оралды. Владыслав кіші ағалары Генрих пен Казимирге жерді қалдыру идеясын қолдамады, ол бұл жердің өзінің Dzielnica senioralna-сынан уақытша бөлінгенін және енді толығымен қайтарылуы керек деп ойлады. Сондықтан азаматтық соғыс басталуы тек уақыт мәселесі болды. Соғыс 1145 жылы толық күшпен басталды, және кіші княздардың жеңіліске ұшырағаны және жоғары герцог елді біріктіруге қол жеткізгені көрінді. Бірақ алғашында Болеслав IV және оның бауырларының біріккен күштері апаттың алдын алды және Пилица өзеніндегі шайқаста Владыславтың әскерлерін тез қайта ұйымдастыруды талап етті. Бұл шайқастың маңыздылығы бұрынғы воевода Вшеборға байланысты болды, өйткені оның әскери тәжірибесі Владыславтың командирлерінің қабілеттерін асып түсті. Бірақ жағдай тез өзгерді, Киев әскерлері Владыславтың одақтастары ретінде елге кіргеннен кейін Болеслав биліктен кетуге және анасына тиесілі жерлерге деген кез келген құқығынан бас тартуға мәжбүр болды. Кіші княздардың жасаған ұступтары мәселені шешпеді. Керісінше, Владыславтың өзіне деген сенімділігі оны соңғы шешімге итермеледі – өгей бауырларын олардың жерлерінен қууға. Кенеттен кіші княздар жоғары герцогтың қуатты воеводасы Пётр Влостовичтің қолдауына ие болды, өйткені Владыславтың жоспарлары оның позициясын әлсіретумен қауіптендірді. Владыслав оған қарсы тез шаралар қолданғанда (воевода соқыр және үнсіз қалдырылды), Влостовичті Киевке қашуға мәжбүр етті. Бірақ жоғары герцогтың воеводамен болған соңғы қақтығысы оның беделін әлсіретті. Сонымен қатар, Влостович киевтіктерді Владыславпен одақты бұзуға көндірді.

Владыслав ІІ-нің жер аударылуы

1146 жылдың басында Петр Влостовичтің тағдырына байланысты Владыславтың үкіметіне қарсы көтерілістер күшейді. Дегенмен, Владыславтың түпкілікті жеңісі, әсіресе Мазовияны бағындырғаннан кейін (Болеславты қашуға мәжбүр еткеннен) және 1146 жылдың көктемінде Үлкен Польшадағы Познань қаласын қоршағаннан кейін ықтимал көрінді. Алайда, Владыславтың өзінің жерлеріндегі көтеріліс және Гнезнен архиепископының оған қастық жариялауы салдарынан, бас герцог күтпеген жеңіліске ұшырады. Владыслав және оның отбасы Киелі Рим империясының шекарасына қашып, алдымен Богемияға, содан кейін Германияға, король Конрад III-нің қонақтары болды. Кіші герцогтар поляк провинцияларын бөлісіп алды. Силезия герцогтігі мен Краковтағы Сеньорат провинциясын Болеслав иеленді, ол сонымен қатар бас герцог атағын алды, оның інісі Миешко III Батыс Үлкен Польша герцогтігін сақтап қалды, ал Генрих көптен күткен Сандомир жерін алды. Ең кіші інісі Казимир II тағы да жерсіз қалды.

Қатысулар

Агнес Бабенбергтің, король Конрад III-нің жартылай қарындасының интригаларының арқасында Владыслав II өз күйеуінің інісін Польшаға әскери жорық ұйымдастыруға көндірді. Бірақ, асығыс ұйымдастырылған жорық, құлатылған жоғары герцогтың бұрынғы поддандыларының қарсылығына тап болып, 1146 жылдың тамызында Одер өзенінің жанында, Польша шекарасында жеңіліске ұшырады. Кейін Болеслав IV кіші ағаларымен бірге Владыславтың одақтастары – Хогенштауфендер әулетімен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты. Осы мақсатта 1148 жылы Крушвицада кездесу ұйымдастырылып, оған Венд крест жорығы барысында Польша шекарасына жеткен Германияның Солтүстік маркасының (кейін Бранденбург маркаграфтығы) маркграфы Альберт Медведь шақырылды. Сол жерде Болеслав өзінің әпкесі Юдитті маркграфтың ұлы Оттоға үйлендірді. Болеслав пен Миешко да батыс славянның лютиц тайпаларына қарсы күресте немістерге әскери көмек көрсетіп, орта Шпрее аймағында неміс үстемдігінің нығаюына үлкен үлес қосты. Пиаст князінің тағы бір маңызды одақтасы – Веттин әулетінен шыққан Мейсен маркграфы Конрад болды. Бастапқыда Болеславтың Хоэнштауфендер сияқты қарсы күштермен де қарым-қатынасы қиын болды: Рим Куриясы, Папа Евгений III басшылығымен. Алдымен 1147 жылы Папаның легаты Гумбольд Болеславты Польшаның жаңа жоғары герцогы және билеушісі деп мойындады. Бірақ бір жылдан кейін, тағы да Владыславтың әйелі Агнестің интригаларының ықпалымен, жаңа Папаның легаты Гай бұрынғы жоғары герцогты қайтарудан бас тартуға байланысты елге келді және Польшаға қарсы тыйым салды. Бірақ, кіші герцогтардың Польша шіркеуінің иерархиясын біріктіріп қолдауының арқасында, бұл жазаға іс жүзінде ешқандай салдары болмады. Болеславтың жағдайы 1157 жылы нашарлады, король Конрадтың немересі Фредерик Барбаросса, 1155 жылы Папа Адриан IV-тің тағайындауымен император атанғаннан кейін, оның әйесі Агнестің үздіксіз қысымының нәтижесінде Польшаға жаңа жорық ұйымдастыруға шешім қабылдады. Бұл жолы жорық жақсы ұйымдастырылды және император Болеслав IV-ті өз талаптарын қабылдауға мәжбүрлеуге бекінді. Болеславтың неге өте қауіпсіз соғыс тактикасын таңдағаны белгісіз, ол ғасырлар бойы Польшаның табиғи қорғанысы болған Одер өзенінің алдындағы батпақты жерлерді де, Силезиядағы Глогов пен Битом бекіністерін де қорғамады. Император әскері жылдам ілгерілеп, көп ұзамай Познаньді қоршауға алды. Ауыр жағдайға байланысты Болеслав қорлық келіссөздерге келісуге мәжбүр болды және 1157 жылдың 30 тамызында Кшизковтағы лагерінде ұятты рәсімде Империяның вассалы деп жарияланды. Болеслав тізе бүгіп, императордан кешірім сұрады, ал оның орнына Барбароссадан поляк жерлерін басқару құқығын алды; сонымен қатар, ол императорға үлкен салық төлеуге міндетті болды. Бірақ, Барбароссаның жеңісіне қарамастан, себепсіз Владыслав II Польша тағына қайта оралмады. Болеслав Магдебургте Рождество күні императорға адал болуға ант берді және өзінің кіші інісі Казимирді кепіл ретінде берді. Екі жылдан кейін Владыслав жер аударылуда қайтыс болды, еліне ешқашан оралмады. 1163 жылға дейін ғана Владыславтың ұлдары Болеслав I Биік және Миешко IV Таңбалас, императордың қолдауымен Болеслав IV-пен жасалған келісімді күшпен орындау талабымен, Силезия мұрасын қайта алды; бірақ бұл қайтару Болеславтың жоғары герцог ретіндегі билігіне әсер етпеді. Неміс туыстығының арқасында Силезия Пиасттарының аға тармағы кем дегенде Силезия жерлерін (Вроцлав, Легница, Глогов, Ополе және Рациборц) ешқандай қиындықсыз сақтап қалды.

Пруссияға қарсы крест жорығы

Неміс әскерлерінен жеңілгеннен кейін Болеслав Балтық теңізі жағалауындағы, Польшаның солтүстік-шығыс шебінен тысқары орналасқан, ескі пруссиялықтарды бағындыру үшін батыл жоспар бастады. Бұл ерте Пруссия крест жорығының идеясы Болеславтың Мазовия провинциясының бірнеше аудандарында Балтық тайпаларының үнемі шабуылдары мен басып алуларына байланысты туындады. Жоғары герцог пұтқа табынушыларға қарсы крест жорығын жариялады және папа мен императордың қолдауын алуға күш салды. Алғашқы жорықтар сәтті болды, алайда осы провинцияны бағындыруға жасалған барлық күш-жігер мен тыраштанған әрекеттер 1166 жылы сәтсіз аяқталды. Сонымен қатар, шайқастардың бірінде жоғары герцогтің кіші інісі, Сандомирлік Генрих қаза тапты.

Әділ Казимирдің көтерілісі

Генрихтің өлімінен кейін, Болеслав III-тің өсиетінің талаптарына қарсы, бас герцог Сандомиржді Сейнират провинциясына қосты. Бұл оның кіші інісі, жерді мұраға алуға кезегі келген және Болеслав III-тің ұлдарының арасында әлі жері жоқ Казимир II Әділдің ашуын қоздырды. Казимирдің бүлігінде оның ағасы, Үлкен Польшаның герцогы Миешко III, Миеховтың магнаты Якса және воевода Пётр Влостовичтің ұлы Свиатослав, сондай-ақ Гнезно мен Краковтың архиепископтары қолдады; сонымен қатар, Кіші Польшаның көптеген дворяндары оның жағында болды. 1168 жылдың ақпанында бүлікшілер Жендржеевке жиналды, онда олар Миешко III-ті жаңа бас герцог деп жариялады, ал Казимир ресми түрде Сандомиржді иеленді. Бірақ соңында Болеслав бүлікшілердің талаптарын көбінесе қабылдап, билігін сақтап қалды; ол қайтыс болған Генрихтің герцогтығын үш бөлікке бөлді: Вислица жерлері Казимирге берілді, Болеслав өзі Сандомиржді алды, ал қалғаны Миешко III-ке өтті. Пруссия крест жорығының сәтсіздігінен кейін, Силезия герцогтары Болеслав I Биік және Миешко IV Таңбалы бас герцогты тақтан түсіріп, Сейнират провинциясын және осы арқылы Польшаның жоғары билігін қайтаруға тырысты. Болеславтың келесі жылы жасаған жазалау жорысы толық сәтсіздікке ұшырады, сондықтан бас герцог ақырында Силезиялық немерелерімен келісуге мәжбүр болды. 1172 жылы герцог Миешко III тағы да бүлік көтерді; бұл жолы ол өзінің шөбересі Ярослав Опольскийді (Болеслав I Биіктің үлкен ұлы) қолдады, ол жас кезінде дінге келуге мәжбүр болды және Силезия мұрагерлігінен шеттетілді. Бұған қанағаттанбаған Ярослав билікке ие болуға және өз жерлерін алуға тырысты. Бұл бүлікке қолдау соншалықты күшті болды, оның әкесі Эрфуртқа қашуға мәжбүр болды. Бұл император Фредерик Барбароссаның Польшаға тағы бір шабуыл жасауына және бүлікшілерді жеңуіне себеп болды. Бас герцог Миешко III-ті Магдебургке жіберді, онда 8000 күміс төленгеннен кейін Империямен бейбітшілік орнатылды және Силезия герцогтығы императордың мейірімімен Болеслав I-ге қайта берілді; жеңіске қарамастан, бас герцог ақырында Силезиялық немерелерінің автономиясын қабылдады. Одан көп ұзамай тағы бір бүлік болды, бұл жолы Кіші Польша дворяндары, олар қатал және диктаторлық бас герцогтың үкіметіне өте наразы болды. Бүлікшілер Вислица герцогы Казимир II-ні Краков тағына шақырды, бірақ Болеславтың кіші інісіне қарсы тұруы соншалықты күшті болды, екі тарап та келісімге келді, бұл бас герцогтың билігінің соңына дейін кез келген тәртіпсіздіктерге аяқ қойды. 1173 жылы Болеслав қайтыс болғаннан кейін Казимир Сандомиржде оның орнын басып, төрт жылдан кейін бас герцог болды.

Чиркенемен қарым-қатынастар

Болеслав шіркеуге көптеген сыйлықтар мен жәрдемдерімен танымал болды. Оның арқасында ерекше дамығандардың қатарында: Вроцлав маңындағы Әулие Мария және Әулие Екатерина, сондай-ақ Әулие Винсент шіркеулері, Тремешнодағы бенедиктин монастыры және Ленчица маңындағы Тумдағы Коллегиат шіркеуі болды. Шамамен 1151 жылы ол Червинскіде Каноникалық Регулярлы Коллегиатаны құрды.

Некелер мен ұрпақ

1137 жылы Болеслав Виачеславаға үйленді (туған шамамен 1125 – қайтыс болған 15 наурыз, шамамен 1162?), Новгород және Псков князі Всеволод Мстиславичтің қызы. Олардың үш баласы болды: Болеслав (туған 1156 – қайтыс 1172), қыз (туған шамамен 1160 – қайтыс 1178 жылдан кейін), шамамен 1172/73 жылы Шумск және Дорохичин князі Василько Ярополковичке үйленді. Лешек (туған шамамен 1162 – қайтыс 1186). Бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Болеслав Марияға үйленді (қайтыс 1173 жылдан кейін), оның тегі туралы пікірлер қарама-қайшы. Бұл некеде бала болмады. Болеславтың үлкен ұлы 1172 жылы он алты жасында қайтыс болды, ал оның қайтысы жоғары князьды қатты күйретіп жіберді. Оның орнын Мазовия-Куявия княздығында екінші және жалғыз тірі қалған ұлы Лешек, он бір жасында немесе одан да кіші жасында иеленді. Алайда, Краков және Гнезноның билеушісі ретінде оның орнына келесі ағасы Миешко III Ескі отырды.