Кіріспе
Кипарис тұқымдасы (Cupressaceae) – бүкіл әлемде тараған кипарис тұқымдасының бір түрі. Тұқымдасқа 27–30 туыс (17 монотипті) жатады, олардың ішінде арша және секвойялар бар, барлығы шамамен 130–140 түрі кездеседі. Бұл бір үйлі, екі үйлі немесе (сирек) екі жынысты ағаштар мен бұталар, биіктігі әртүрлі. Ересекті ағаштардың қабығы көбінесе қызғылт-қоңыр немесе қызыл қоңыр түсті, жіпшелі құрылымды, көбінесе тік жолақтар бойымен қабыршақталып немесе жарылады, бірақ кейбір түрлерінде тегіс, қабыршақты немесе қатты, төртбұрышты жарылыстармен кездеседі.
Cupressaceae is a conifer family, the cypress, with worldwide distribution. The family includes 27–30 genera (17 monotypic), which include the junipers and redwoods, with about 130–140 species in total. They are monoecious, subdioecious or (rarely) dioecious trees and shrubs up to tall. The bark of mature trees is commonly orange to red brown and of stringy texture, often flaking or peeling in vertical strips, but smooth, scaly or hard and square cracked in some species.
Сипаттама
Жапырақтары спиральді түрде, кесілген жұптармен (бір-біріне қарама-қарсы жұптар, әр жұп алдыңғы жұпқа 90°) немесе үш немесе төрт кесілген шоғырларда орналасқан, бұл тұқымдасқа байланысты. Жас өсімдіктерде жапырақтары ине тәрізді, көптеген тұқымдардың ересек өсімдіктерінде кішірейіп, қабықша тәрізді болады; кейбір тұқымдар мен түрлер өмір бойы ине тәрізді жапырақтарын сақтайды. Чилидің ең оңтүстігінде 55°О-қа дейін (Pilgerodendron uviferum), басқа қылқан жапырақты түрлерден оңтүстікке қарай. Juniperus indica Тибетте 4930 метр биіктікке жетеді. Полярлық тундра және тропикалық жазық ылғалды ормандарды қоспағанда, құрлықтағы көптеген орталар мекенделген (бірақ бірнеше түрлері орташа ылғалды ормандар мен тропикалық таулық бұлтты ормандардың маңызды бөлігі болып табылады); олар шөлдерде де сирек кездеседі, тек бірнеше түрлер ғана қатал құрғақшылыққа төзе алады, атап айтқанда, Сахараның орталық бөлігіндегі Cupressus dupreziana. Кенже таралуына қарамастан, көптеген тұқымдар мен түрлер өте шектеулі қалдық таралуын көрсетеді, және көптеген түрлер жойылу қаупінде. Әлемдегі ең үлкен (Sequoiadendron giganteum) және ең биік (Sequoia sempervirens) ағаштар Cupressaceae тұқымдасына жатады, сондай-ақ ең ұзақ өмір сүретін он ағаштың алтауы да осы тұқымдасқа жатады.
Химия
Купресса тұқымдасының ағаштарында кең ауқымды экстрактивтер, әсіресе терпендер мен терпеноидтар кездеседі, олардың екеуі де күшті және көбінесе жағымды иіске ие. Ағаштың өзегі, қабығы және жапырақтары терпендерге ең бай бөліктері болып табылады. Осы қосылыстардың кейбіреулері басқа ағаштарда да кең таралған, ал кейбіреулері Купресса тұқымдасына тән. Қылқан жапырақтыларда ең көп таралған терпеноидтар – сесквитерпеноидтар, дитерпендер және трополондар. Дитерпендер әртүрлі қылқан жапырақты ағаштарда кездеседі, бірақ бұл тұқымға тән емес. Кейбір сесквитерпеноидтар (мысалы, бисаболандар, кубинандар, гуайандар, илангандар, гимачаландар, лонгифоландар, лонгиборнандар, лонгипинандар, кедрендер, тужопсандар) Пинацеялар, Подокарпацеялар және Таксодиацеялар отбасыларында да кездеседі.
Аллергиялық әсері
Купресса тұқымдастарының көптеген түрлерінің тозаңы аллергиялық болып келеді және олар көптеп өсетін аймақтарда, әсіресе Жапониядағы Cryptomeria japonica (sugi) тозаңымен байланысты маусымдық аллергияның (сенімсіздік) ауыр проблемаларын тудырады. OPALS аллергия шкаласы бойынша 10-нан 8 немесе одан жоғары баға алған, өте аллергенді кипаристің түрлеріне Taxodium, Cupressus, Callitris, Chamaecyparis, сондай-ақ Austrocedrus және Widdringtonia түрлерінің аталықтары мен моноокустық түрлері жатады. Дегенмен, кейбір түрлердің аналықтары аллергияны тудыру потенциалы өте төмен (OPALS аллергия шкаласы бойынша 2 немесе одан төмен), оларға Austrocedrus аналықтары мен Widdringtonia аналықтары кіреді.