Естелік монеталар тарихы мен мағынасы

Кіріспе

Кейбір арнайы оқиғаны немесе мәселені еске алу үшін шығарылған монеталар.

Еске алу монетасы – нақты бір оқиғаны немесе мәселені еске алу мақсатымен, сол оқиғаға байланысты ерекше суреті бар монета. Осы санаттағы көптеген монеталар тек коллекцияға арналған, алайда кейбір елдер оларды күнделікті айналымға да шығарады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, кез келген мемлекет шығарған монеталар әрқашан ағымдағы саяси немесе экономикалық жағдайды көрсетеді. Көптеген ежелгі және заманауи монеталар замандас оқиғаларды есте сақтайды. Мысалы, римдік монеталарда көбінесе әскери жорықтар мен шетелдік күштердің жеңіліске ұшырауы туралы мәліметтер кездеседі. Бұл бейнелер жаңадан бағындырылған аумақтардың римдік билікке бағынуын символдық түрде көрсетеді. Мұндай монеталар ежелгі саяси үгіт-насихаттың мысалы болып табылады. Рим империясы жеңілген жауды бейнелейтін, кішкентай тұлғаны "көтеріп тұрған" мақтаншақ жауынгермен бейнеленуі мүмкін. Тарих бойы монеталар арнайы жағдайларда шығарылып келеді, бірақ бұл жағдайды міндетті түрде атап көрсетпейді. Кейбір жағдайларда, төтенше жағдайдағы ақша, қолайсыз жағдайларда, мысалы, қамаудағы қалада шығарылған. Мұндай төтенше монеталар 1529 жылы Венада Осман империясының әскерлері қамауға алған кезде шығарылды. Сол кездегі жағдайларға байланысты, мұндай монеталар дөңгелек емес, шаршы пішіндес қалыптарда жиі соғылған (шаршы пішіндес қалыпты жасау дөңгелек пішіндес қалыптан оңай және жылдам болды). Осы дәуірдегі еуропалық шаршы монеталар неміс тілінде "klippe" деп аталады. Монеталар әскери науқанды қаржыландыру немесе феодалдық иеленушінің өзінің егемендігіне салық немесе соғыс өтемақысын төлеу үшін арнайы мақсатта шығарылуы мүмкін. Соңғы ғасырларда жаңа монархтың тәж киюін жариялау үшін арнайы дайындалған монеталар шығарылды. Мұндай монеталар "ірілік" монеталары деп аталады. Монеталардың осы түрі Үндістанда Моғол дәуірінде ("нисар" монетасы), ал Еуропада абсолютизм дәуірінде шығарылған. Еуропада мұндай монеталар патшаның каретасынан шашылып, жұртшылықтың назарын аударып, алғысын алу үшін тасталды. Швецияда осындай монеталар 1873 жылға дейін шығарылды ("kastpenning" деп аталады). Еуропалық ұлттық мемлекеттердің қалыптасу кезеңінде әртүрлі оқиғаларды есте сақтау үшін арнайы монеталар шығару жиі кездесті. Бұл монеталар көбінесе халыққа ұлттық сананы қалыптастыру үшін, сондай-ақ биліктегі монарх пен оның әулетін құрметтеу үшін жасалды. Наполеон соғыстары кезінде Данияда жаңа флотты құруды қаржыландыруға арналған ерікті жарналардан алынған алтыдан бір ригсдалер шығарылды. Тағы бір маңызды монета – 1871 жылғы пруссиялық талер, ол Франко-пруссия соғысындағы жеңісті еске түсіреді, бұл пруссиялық корольдің біріккен неміс ұлтының императоры ретінде тәж киюіне жол ашты. Германияның (саяси және ақшалай) бірігуінен кейін кейбір неміс мемлекеттері биліктегі монархтың мерейтойы сияқты ерекше жағдайларда жеке монеталар шығаруды жалғастырды. Бұл монеталар 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Еуропа бойынша кеңінен таралды. Кейбір жағдайларда олар шығарылған кезде коллекционерлік заттарға айналды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін естелік монеталар әрқашан қымбат металдардан жасалатын. Бағалы емес металдардан жасалған монеталар елге немесе биліктегі әулетке құрмет көрсету үшін лайықты деп есептелмеген. Алайда, 20-шы ғасырда қымбат металдарды айналымға енгізу мүмкіндігі азайды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және 1930 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс банкноттардың күміс және алтын монеталарға айырбасталуын уақытша немесе толығымен тоқтатуға әкелді. Бірте-бірте қымбат металдардан жасалған монеталар шығару шектеліп, 1970 жылы тоқтатылды. Осы онжылдықтардағы естелік монеталар негізінен қымбат металдардан жасала бергенмен, оларды айналымдағы ақша ретінде пайдалану сирек болды немесе тоқтатылды. Осылайша, естелік монеталар күнделікті транзакцияларда қолданылатын монеталар мен банкноттармен тікелей байланысы жоқ жеке монеталар класына айналды. Бұл монеталар класы коллекционерлік заттар немесе кейбір жағдайларда экономикалық инвестиция объектілері болды. 1975 жылы Батыс Германия 5 маркалық күміс монетаны мыс-никель монетамен алмастырғаннан кейін, 5 маркалық күміс естелік монеталар да мыс-никельге қайта оралды (1979 жылы). 1965 жылы КСРО Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңісті еске алу үшін мыс, никель, мырыштан жасалған рубль шығарды. Бұл және келесі төрт естелік рубль бірнеше миллион данада шығарылды және тұрақты валюта ретінде айналымға түсті. Ұлыбританияда 1971 жылы ақша жүйесін ондыққа бөлуден бұрын әдеттегі естелік монетасы таж немесе бес шиллингтік монета болды. Бұл монеталар монархтардың тәж киюі кезінде шығарылды, сондай-ақ Уинстон Черчилльдің қайтыс болуына орай шығарылды. Кейбір ондық таждар (бағасы 25 пенс) шығарылды, бірақ 1990 жылдан бері 5 фунт стерлинг ескерткіш монетасы болып табылады. 50 пенс және 2 фунт стерлинг сияқты басқа номиналдар да айналымға түсетін естелік монеталар ретінде шығарылады. Айналымға түсетін және айналымға түспейтін естелік монеталар бірлесіп шығарылуы мүмкін, бірақ олардың мақсаттары өте әртүрлі. Мысалы, Дания 1990 жылдан бері алюминий-қоладан жасалған 20 кроналық естелік монеталар мен оларға сәйкес күміс 200 кроналық естелік монеталарды шығаруды дамытып келеді. Алюминий-қоладан жасалған монеталар естелік емес 20 кроналық монеталармен бірге айналымға түседі, ал күміс монеталар ешқашан айналымға түспейді. Айналымға түсетін естелік монеталар айналымдағы монеталар массасына әртүрлілік әкеледі, ал күміс монеталар коллекционерлік заттар және мемлекет үшін кіріс көзі болып табылады. Сол сияқты, Шығыс Германияда кейбір естелік монеталар негізгі мақсаты шетелдік валюта табу болды, ал басқалары кішкентай мөлшерде банкноттарға қарағанда айналымға түсті.

Historically, the coins issued by any state have always reflected the current political or economic situation. Many ancient and pre modern coins certainly commemorate events in contemporary times. For instance, Roman coins often have references to military campaigns and the defeat of foreign powers. These reverse types often symbolically represent the subordination of recently conquered territories to Roman authority. Such coins are examples of ancient political propaganda. The Roman Empire may be represented by a proud warrior 'raising' an undersized figure, representing the defeated enemy. Throughout history, coins have commonly been issued on special occasions, without necessarily citing that occasion explicitly. In some cases, emergency money have been issued under unfavourable conditions, such as a city under siege. Such emergency coins were issued in Vienna in 1529, while the city was besieged by the troops of the Ottoman Empire. Due to the conditions at the time, such coins are frequently minted on square flans, rather than round ones (it was easier and quicker to produce a square flan than a round one). European square coins of this era are known by their German name 'klippe'. Coins might also be issued with the specific purpose of financing a military campaign, or for the payment of tribute or war indemnity by a feudal lord to his sovereign. During recent centuries, specially prepared coins have been issued to proclaim the coronation of a new monarch. Such coins are known as 'largesse' coins. This type of coins were issued in India during the Mughal era (the 'nisar' coinage), and in Europe in the age of absolutism. In Europe, such coins were scattered from the royal chariot, to achieve attention and applause from the public. In Sweden, coins of this type were issued as late as 1873 (known as "kastpenning"). During the era of the formation of the European nation states, the issuance of special coins explicitly commemorating various events became increasingly common. These coins were frequently devised to establish a public notion of nationhood, and also to honor the ruling monarch and his dynasty. During the economically exhausting Napoleonic wars, a one sixth rigsdaler was issued in Denmark from voluntary contributions from the public, intended to finance the creation of a new fleet. Another notable coin is the Prussian thaler of 1871, commemorating the victory of the Franco Prussian war, opening the gates for the Prussian king to be crowned as Emperor of the unified German nation. After the (political and monetary) unification of Germany, some German states continued issuing separate coins on special occasions, such as the jubilee of a ruling monarch. The issuance of these royal jubilee coins became common throughout Europe in the late 19th and early 20th century. In some cases, these became collector items already at the time of their minting. Before World War II, commemorative coins were always made of precious metals. The base metal coins were probably not considered appropriate for, or worthy of, honoring the nation or the ruling dynasty. However, during the 20th century, the use of precious metals for circulating currency became increasingly scarce. World War I and the world economic crisis of the 1930s brought about temporary or permanent abolition of the convertibility of bank notes to silver and gold coins. Gradually, the issuance of precious metal coins became increasingly restricted, and definitively abandoned about 1970. While the commemoratives of these decades continued to be issued predominantly in precious metals, their use as circulating currency became scarce or ceased entirely. Thus, the commemoratives developed into a separate class of coins with no immediately recognisable link to the coins and notes used in everyday transactions. This class of coins were collectors items, or in some cases objects for economic investment. When West Germany replaced the silver 5 mark coin with a copper nickel one in 1975, the silver 5 mark commemoratives also reverted to copper nickel (in 1979). Already in 1965, the Soviet Union issued a copper nickel zinc rouble commemorating the victory in World War II. This, and the next four commemorative roubles, were issued in several millions of copies, and circulated as regular currency. In the United Kingdom, before decimalisation of the money system in 1971, the usual commemorative coin was a crown, or five shilling piece. These were issued to mark coronations of monarchs; one was also issued on the occasion of the death of Winston Churchill. Some decimal crowns (worth 25 pence) were issued, but since 1990 the £5 has been the usual non circulating commemorative coin. Other denominations such as the 50 pence and £2 are issued as circulating commemoratives. The circulating and non circulating commemoratives may be issued jointly, but have quite different purposes. Denmark, for instance, has since 1990 developed a pattern of issuing aluminium bronze 20 kroner commemoratives and accompanying silver 200 krone commemoratives. The aluminium bronze coins are circulating along with the non commemorative 20 krone coins, while the silver coins are never circulated. The circulating commemoratives brings variation into the circulating coin mass, while the silver coins are collectors items and a source of revenue for the state. Likewise, in East Germany, some commemorative coins were issued with a primary purpose of earning foreign currency, while others actually circulated, albeit in smaller quantity than the bank notes of the corresponding denominations.

Айналымда жоқ ескерткіштердің маңызы

Көптеген елдер пайда табу мақсатында сеньорлықтан түсетін табыс үшін, айналысқа шығарылмайтын заңды төлем құралын үлкен көлемде шығарады. Бұл монеталардың еске түсіретін оқиғалары көбінесе ел үшін маңызды оқиғаларға қарағанда, нарықтың сұранысына байланысты таңдалады. Айналысқа шығарылмайтын монеталар үшін жасалған технология айналысқа шығарылатын монеталарға да қолданыла бастады. Түсті монеталар алғаш рет айналысқа шығарылмаған заңды төлем құралы ретінде пайда болды, бірақ Канада мен Австралия айналысқа түсті естелік монеталарды шығарды.