Кіріспе

1239–1247 жылдар аралығында Ұлы Польшаның князі, Болеслав Исакер (1224/27 – 14 сәуір 1279) – 1239–1247 жылдары Ұлы Польшаның князі (кейбір тарихшылар бойынша 1239–1241 жылдары, Ужсте княздігінің жалғыз билеушісі), 1247–1249 жылдары Калиш князі, 1249–1250 жылдары Гнезно князі, 1253–1257 жылдары Гнезно және Калиш князі, 1257–1273 жылдары Ұлы Польшаның және Познаньдің князі, 1261 жылы Ланд билеушісі, 1262–1264 жылдары Мазовия, Плок және Черск княздықтарының регенті, 1268–1273 жылдары Бидгощ билеушісі, 1271–1273 жылдары Иновроцлав князі, ал 1273 жылдан өмірінің соңына дейін Гнезно және Калиш князі болды. Ол Ұлы Польша князі Владислав Одоничтің және оның әйелі Ядвиганың екінші ұлы. Ядвига, болжам бойынша, Померания князі Мествин I-нің қызы немесе Премислидтер әулетінің мүшесі болған. Болеслав есімі Пиаст әулетінде кең таралғандықтан, оның кімнің құрметіне аталғаны белгісіз. Көп ұзамай Болеславқа "Исакер" (латынша: Pius, Pobożny) деген лақап ат берілді, оны Познань тарауының жылнамасы оның өмір кезеңінде атады. 1264 жылы Болеслав Ұлы Польшадағы еврейлерге алғашқы жазбаша артықшылық берді.

Алғашқы жылдар

Болеславтың билік басталған алғашқы жылдары, ол әкесінің Владыслав III Шпиндлешанкспен (өз інісі) мұраға таласуына белсенді қатысты. Дегенмен, Владислав Одонич балаларын дұрыс тәрбиеледі, оның куәсі ретінде Болеслав, ағасы Пржемислав I сияқты, латын тілінде оқи және жаза білді.

I Пржемисланың қамқорлығы

Болеслав 1239 жылы 5 маусымда Владислав Одонич қайтыс болғанда кәмелетке толмағандықтан, оның ағасы Пржемислав І алдымен жалғыз билік жүргізді. Тарихшылар ағайындылардың мұрагерлік алған аумағы кішкентай болған деп келіседі, бірақ ол Польшаның солтүстігіндегі Ужсте мен Наклодан тыс жерлерге дейін жеткен-жетпегендігі туралы келіспейді. 1241 жылы Пржемислав пен Болеслав әкесі жоғалтқан жерлерді қайтарып алуды бастады. 1243 жылы бауырлар Познань мен Гнезно герцогтіктерінің көпшілігін, 1244 жылы Калис, 1247 жылы Санток, 1249 жылы Виэлунды қайтарып алды. 1244 жылы Болеслав өзінің ағасын жергілікті ақсүйектер мен Познань епискобы Богуфаль II бастаған дін қызметкерлері арасындағы қақтығыста қолдады. 1245 жылы 24 сәуірде Пржемислав І Болеславтың кәмелетке толуын мойындады, оны Гнезнода Прагалық әулие Адальберт құрметіне өткен салтанатты мисса кезінде рыцарь етіп тағайындады. Герцогтіктің бөлінбеуі Болеславқа ұнамады, сондықтан ол 1247 жылы ағасы Пржемислав І-ді өзінің жеке басқаруы үшін аумақ беруге көндірді: Просна өзені мен Пржемет аралығындағы жер, Варта өзенінің солтүстігінде және одан Одра өзеніне дейін; қысқаша айтқанда, бұл Калис герцогтігі болды. Бұл бөлініс, Болеслав үшін әділетсіз болса да, шіркеу мақұлдады, ал ол наразылық білдіргеннен кейін, қауымнан шығарумен қорқытты. Болеславтың енді өзінің округі болғанына қарамастан, ол сыртқы саясатты жүргізбеді; бұл оның бауырының жауапкершілігі болып қала берді. Бұл Куявия герцогы Казимир І-мен Ладжка иелігіне қатысты дау кезінде ашылды, оны Генрих II Оған қызы Констанция үшін қалыңдық ретінде берді. Бұл шешімді Владислав Одоничтің ұлдары мойындаған жоқ, бірақ олар ақыр соңында татуласып, Куявия герцогымен одаққа қол қойды, бұл даулы жердің иесін өзгертудің кез келген әрекетіне тоқтатты. 1249 жылы Болеслав ағасының қамқорлығына риза болмағандықтан, оны мұраларын қайта бөлуді ұсынды. Ол Калис және Гнезно герцогтіктерін, оған Вилюнь қосылды, ол жақында Владислав Одоничтің ұлдарының билігіне қайтарылды. Бұл жаңа бөлініс бейбіт түрде жасалды, өйткені сол жылы бауырлар Глоговтың Конрад І-ін оның ағасы Болеслав II-ге қарсы қолдады. Алайда 1250 жылы 19 мамырда Ұлы Польшаның жылнамасында айтылған түсінбейтін оқиға болды: Пржемислав ағасы Болеславты тұтқындап, оның барлық жерлері мен қамалдарын алды. Бұл қақтығыс, әрине, маңызды болды, өйткені Болеслав өзінің бостандығын 1253 жылдың 20 сәуірінде ғана, Ұлы Польшаның құдіретті дінбасыларының қысымымен қайтадан иеленді. Ағалар арасындағы соңғы татулық сол жылдың мамыр айында Гьеч маңындағы Погорзеликадағы кездесуде болды, онда Пельканың араласуы арқасында Гнезный архиепискобы Болеслав Калис-Гнезно герцогтігін қайтарып алды. Содан кейін бауырластар проблемасыз ынтымақтасты, бірақ Болеслав Ұлы Польшаның сыртқы саясатынан шеттетілді. 1254 жылы 8 мамырда Болеслав Краковта Святитель Станиславты қасиетті деп жариялау мерекесімен пиаст князьдерінің ұлттық съезіне қатысты, онда олар Померания герцогы Свантополк II-ге қарсы коалиция құруға шешім қабылдады. Оған қатысқан князьдердің арасында оның ағасы Пржемислав І, Куявияның Казимир І, Мазовияның Семовит І, Ополедің Владислав І және Болеслав V кішігірім болды. Сол жылдың қыркүйек айында Болеслав ағасы мен Глоговтың Конрад І бастаған Генрих III Аққа қарсы жорыққа қатысты.

Сыртқы саясат

1257 жылдың 4 маусымында Пржемысл I 36 жасында қайтыс болды. Ағасының өлімімен Болеславқа жаңа мүмкіндіктер ашылды. Ол Ұлы Польшаның даусыз жалғыз билеушісіне айналды. Ағасының қайтыс болғаннан кейін туған ұлы Пржемысл II сол жылдың 14 қазанында дүниеге келді, бірақ Болеслав оның ересек деп жарияланғанға дейін қамқоршысы болды. Болеславтың жаңа сыртқы саясатының бірінші қадамы 1258 жылы Венгрия королі Бела IV-нің қызы, ханшайым Жолентаға (Еленаға) үйленуі болды. Бұл одақ Болеслав пен Венгрия арасындағы берік байланысты қамтамасыз етті, бұл Бабенбергтер әулетінің құлауынан кейін Богемиямен болған қақтығыста көрсетілген көмекке әкелді. Алайда, Болеслав үшін бұл одақ 1267-1268 жылдардың қысында Пруссияға қарсы жорыстан оралған Богемия королі Оттокар II әскерлерінің Ұлы Польшаны қиратуына себеп болды. Осы соғыстың бір кезегі – Болеслав V таза және Лешек II Қарамен бірге 1273 жылдың күзінде Премислидтер әулетінің одақтасы Ополедегі Владиславты зерттеу сапары болды.

Мазовия мен Куявиямен қарым-қатынастар

1258-1261 жылдары Болеслав Куявияның Казимир I және оның одақтасы II Свантополкқа қарсы Ладка кастеляниясы үшін ұзақ және қиратушы соғысқа қатысты. Осы мақсатта Ұлы Польша герцогы Померания герцогы III Вартислав Демминмен, Мазовияның I Семувитімен, Болеслав V Тазамен және Наваградак князі Роман Даниловичпен одақтасты. Соғыс толық жеңіспен аяқталды және Ладка Ұлы Польшаға қайтарылды. Ресми шартқа 1259 жылдың 29 қарашасында қол қойылды, бірақ Казимир I келісімнің талаптарын орындауды кешіктірді, бұл 1261 жылы жаңа әскери жорыққа әкелді. 1262 жылдың 23 маусымында Сиемовит I литва әскерлерінің қолынан қаза тапты, ал оның үлкен ұлы Конрад II тұтқынға алынды. Конрад II және оның кіші інісі Болеслав II сол кезде кәмелетке толмағандықтан, Болеслав келесі екі жыл бойы олардың иеліктерінің (Мазовия, Плоцк және Церск герцогтықтары) регенті болды, 1264 жылға дейін Конрад II бостандыққа шығып, Мазовияға оралды. 1268 жылы Болеслав тағы да Куявия істеріне араласты. Казимир I-нің ұлы, Иноброцлав герцогы Зеймомисл, Тевтон орденімен және оның қарындасының күйеуі болған Померания герцогы Самбор II-мен жақын байланыс саясатын ұстанды. Бұл жергілікті ақсүйектердің наразылығын тудырды, олар Болеславтан көмек сұрады. Ұлы Польша герцогы тез арада Радзьеев, Крушвица және Бидгощ қамалын басып алды; алайда, Зеймомислдің шапшаң әрекеттері осы жерлерді уақытша бақылауға алуға мүмкіндік берді. Осы жетістікке қарамастан, Зеймомисл неміс-помераниялық саясатын жалғастырды, бұл оның поддандыларының жаңа көтерілісіне себеп болды, олар тағы да Болеславтан көмек сұрады: 1271 жылы ол Иноброцлав герцогтығына шабуыл жасап, Зеймомислді қашуға мәжбүр етті. Болеслав герцогтықты 1273 жылға дейін сақтап тұрды, содан кейін оны Зеймомислдің бауыры Лешек II Қараға берді, Радзьеев және Крушвицадан басқа, олар Ұлы Польшада қалды.

Бранденбургке қарсы соғыс

Өзінің жеке билігінің бастапқы кезеңдерінен бастап Болеслав Аскания әулеті билеген Бранденбург маркграфтығымен байланыс орнатты; ол бұл саясатта өзінің ағасы Пржемысл I-дің жолын ұстанды, ол тіпті үлкен қызы Констанцияны маркграф Иоанн I-нің ұлы Конрадқа күйеуге берді. Констанция мен Конрад үш жылдан кейін, Пржемысл I-нің қайтысынан соң (1260 жылы) ресми түрде үйленді. Санток кастеляниясы (бірақ маңызды бас қаласыз) Бранденбургке 1 шілдеде 1260 жылы Познаньде өткен Ұлы Польшаның сойысының келісімімен берілді. Бірақ бұл некеден күткен бейбітшілік ұзаққа созылмады. 1265 жылдың басында Бранденбург Сантоктың бас қаласын басып алып, бұрынғы келісімді бұзды. Жедел дипломатиялық араласудың арқасында Болеслав жақын арада Бранденбургпен жаңа шартына қол қойды, оған сәйкес Ұлы Польша Дрезденкода салынған бекіністі өртеп жіберді, ал Бранденбург Сантоктағы бекінісін де өртеп жіберді. Алайда 1269 жылы Бранденбургпен қайтадан соғыс басталды. Олар Сулецинде бекініс салған, ал Болеслав Мидзиржечте де солай істеді. Бранденбург маркграфтарының Мидзиржечке жасаған шабуылы Болеславтың сәтті қарсылығына тап болды, ол 1269 жылдың желтоқсанында Любушқа қарай жылжуға мүмкіндік алды және бұл жорық барысында бірнеше бекіністерді, соның ішінде жаңадан салынған Сулецин бекінісін өртеп жіберді. Екі тарап жаңа келісімге келді, Санток (Бранденбургтен) және Дрезденко (Ұлы Польшадан) бекіністері қайта жаңғыртылды. Соңғысы 1270 жылы Бранденбургтің бақылауына өтті. Осы себепті 1271 жылдың көктемінде Болеслав Санток пен Неймаркқа қарсы ірі әскери жорық ұйымдастырды, бұл аймақты қатты қиратты, бірақ жоғалған иеліктерін қайтара алмады. Аскания әулетімен соғыс Ұлы Польшаның шекаралық аймақтарымен ғана шектелмеді. 1272 жылы Болеслав Померания-Гданьск князі Мествин II-мен одақ құрды; бір жылдан кейін (1273 жылы) ол Бранденбургке қайтадан құрмет көрсетті және Ұлы Польша князінен басқа барлық жауына қарсы маркграфқа көмектесуге уәде берді. Сол жылы Бранденбургке қарсы тағы бір жорық басталды. Болеслав әскерлерге номиналды басшылықты жас туысы Пржемысл II-ге бергенімен, жорықтың нақты басшылығын Познань воеводасы Пшедпелк Łодзя және Калиш кастеляны Янек сияқты тәжірибелі қолбасшылар жүзеге асырды. Олар Дрезденко мен Стрельце қалаларын қайта басып алды. Болеславтың өмірінде Бранденбургке қарсы соңғы жорық 1278 жылдың жазында өтті, онда Ұлы Польша әскерлері Мыслиборжға жетіп, ақырында Сантокты қайтарып алды.

Ішкі саясат

Болеслав Пржемысл I-нің саясатын жалғастырып, ол тағайындаған ақсүйектерді лауазымдарында қалдырды. Ол сонымен қатар шіркеумен жақсы қарым-қатынас орнатып, ең маңызды діни қызметтерге тағайындауға әсер етуге тырысты. Оның дін қызметкерлеріне көрсеткен жомарттығының арқасында 1259 жылы францискандар Гнезнода орналасты. Оның билігі тұсында Гнезнода Кедей Кларалар монастырының құрылысы басталды, бірақ тіпті Пржемысл II қайтыс болған кезде де толыққан жоқ. 16 тамыз күні 1264 жылы Болеслав Ұлы Польша еврейлеріне алғашқы жазбаша жеңілдіктерді (Калиш статуты) берді. Ол еврей халқының сот жүйесін, сондай-ақ еврейлердің несиелік және саудалық қызметін реттеді. Бұл салыстырмалы түрде либералды заң 1795 жылға дейін Польшадағы еврейлердің жеңілдіктерінің негізі болды.

Соңғы жылдар

1273 жылы Бранденбургке қарсы сәтті әскери жорылыстан кейін Премьес II жеке герцогтығын талап ете бастады. Болеслав күшті қысымға қарсы тұра алмады, оған келісіп, өзінің туған інісіне Познань аймағын берді. Премьес II-ні өзінің саясатына байланыстыру үшін Болеслав оның Мекленбург лорды Генрих I Паломниктің қызы Людгардамен үйленуін ұйымдастырды. Людгарда сонымен қатар Померания герцогы I Барнимнің немересі болды, және осы одақ арқасында Батыс Помераниямен байланыс нығайтылды. Бірақ Ұлы Польшаның князьдарының саяси жолы көп ұзамай өзгерді, себебі Премьес II Генрих IV Праведныймен байланысқа түсті, ал Болеслав Генрих IV-тің 1277 жылы түрмеге қамалуын пайдаланып, қаржылық жеңілдіктер алуға тырысты. Болеслав осы саясатты өзінің үлкен қызы Елизаветаның Легница герцогы Генрих V Семухпен үйленуі арқылы қолдады. Болеслав 1279 жылдың 14 сәуірінде Калишта қайтыс болды және Познаньдегі Святой Петр мен Святой Павел архикафедралық базиликасына жерленді.

Неке және балалылық

1258 жылы Болеслав Жолентаға (Елена) үйленді (ту. 1244 – қайт. 16/17 маусым, 1304 жылдан кейін), Венгрия королі IV Беланың қызы. Олардың балалары: Елизавета (ту. 1261/63 – қайт. 1304 жылдың қыркүйек айы), 1273 жылы Легница герцогы Генрих V-ге тұрмысқа шықты. Жадвига (ту. 1270/75 – қайт. 10 желтоқсан 1339), 1293 жылдың қаңтарында Куявия герцогы, кейін 1320 жылдан бастап Польша королі I Владиславқа тұрмысқа шықты. Анна (ту. 1276/78 – қайт. 1300 жылға дейін), Гнезнодағы қарындас. Болеслав еркек мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін, Ұлы Польша герцогтігінің барлығы оның жалғыз жүрегі туысы II Пржемыслға өтті, ол 1295 жылы Польша королі болып тажына отырды, бірақ келесі жылы қаза тапты. Оның қазасымен Ұлы Польшадағы Пиаст әулетінің тармағы тоқтатылды.