Кіріспе

калибр Ұзын мылтық, сондай-ақ Кентукки мылтығы, Пенсильвания мылтығы немесе американдық ұзын мылтық деп аталады, ол аң аулау және соғыс үшін қолданылатын оқ ату қаруы. Бұл ең алғашқы кең таралған мылтықтардың бірі болды. Америкалық мылтыққа салыстырмалы түрде кіші калибрлі, өте ұзын ұңғысы тән, ол сол кездегі еуропалық мылтықтарда сирек кездесетін. Ұзын мылтық – оқтың (ұңғыдағы спиральді жолақтар) айналуын қамтамасыз ететін, оқты, әдетте ерте кездегі мылтықта дөңгелек қорғасын доңғалақты, оның қозғалыс осінің айналасында айналдыратын атыс қаруының алғашқы мысалы. Бұл оның траекториясын тұрақтандырып, сол замандағы арзан және көп таралған тегіс ұңғылы мылтықтарға қарағанда дәлдігін едәуір арттырды. Оқ ату қарулары алғаш рет XVIII ғасырда Американдық колонияларда француз және үнді соғысы кезінде, содан кейін Американдық революцияда, 1812 жылғы соғыста, Техас революциясында және Американдық Азаматтық соғыста кеңінен қолданылды. Мұстафаға қарағанда мылтықтың кемшіліктері – жоғары құны, тығыз қорғасын доңғалақтың қолданылуынан баяу қайта зарядтау және ұзақ қолданылғаннан кейін ұңғының ластануға бейімділігі, бұл ақырында жүктеуге кедерілді және тазаланғанша қаруды қолданусыз қалдырды. 1847 жылы Minié доңғалағының ойлап табылуы техникалық кемшіліктерді жойды және мылтықтың мұстафаны ығыстыруына мүмкіндік берді. Ұзын мылтықты Америкаға көшіп келген неміс қару жасаушылары танымал етті, олар оқ ату қаруындағы спиральді жолақтар жасау технологиясын өздерімен бірге әкелді. Ұзын мылтықтың жоғары дәлдігі оны аң аулау үшін өте ыңғайлы құралға айналдырды.

Шығу тегі

Ұзын мылтық 1700-жылдардың басында Пенсильванияның оңтүстік-шығысындағы американдық шекарада жасалды. Ол 19 ғасырға дейін техникалық және көркем жағынан дамып, сәннен шықты. Ұзын мылтық – 1700-жылдардың басында Пенсильванияның оңтүстік-шығысына қоныстанған неміс қарушыларының туындысы. Кейін олар Вирджиния және басқа аймақтарда 17- және 18-ғасырларда Германияда аң аулауға қолданылған ерте Jäger мылтықтарын (мағынасы – «аңшы», кейде ағылшын тілінде Jaeger деп аталады) қайта жасады. Осы аймақтардағы салық тізілімдері қарушылардың қызмет істеген кезеңін көрсетеді. Ұзын мылтықтың кеңінен қолданылуы мен өндірісі Вирджиния, Теннесси, Кентукки, Огайо және Солтүстік Каролинаның Аппалачи тауларында 20 ғасырға дейін елдің ауылдық аймақтары үшін тиімді және практикалық қару ретінде жалғасты. Ұзын мылтық шекаралық жағдайда қолмен және қолмен жұмыс істейтін құралдармен толығымен жасалуы мүмкін еді. Бастапқыда шекарадағы ең танымал ұзын қару – Англия мен Францияда жасалып, колонияларға сатуға жіберілген тегіс ұңғылы мылтық немесе саудалық мылтық болды. Бірте-бірте ұзын мылтықтар тиімді қашықтығы артып, танымал бола бастады. Тегіс ұңғылы мылтықтың тиімді қашықтығы 100 метрден кем болса, мылтықшы 200 метрден астам қашықтықтағы адам өлшемді нысананы дәл тигізе алатын. Мұндай дәлдіктің құны – ұзын мылтықты қайта зарядтау мылтыққа қарағанда әлдеқайда ұзаққа созылды (шамамен 20 секунд). Пенсильваниядағы ең алғашқы қарушылар Роберт Бейкер және Мартин Мейлинс, әке мен ұлы болды. 1719 жылы Мартин Мейлиннің қару-жарақ шеберханасы салынды, онда швейцариялық-неміс тегінің меннониттік қарушылары Пенсильвания мылтықтарының ең алғашқы, мүмкін, бірінші үлгілерін жасады. Мартин Мейлиннің қолы қойылған мылтық табылған жоқ, бірақ екеуі де оған жатқызылған, бірақ Ланкастер тарихи қоғамындағы біреуі кейінгі уақыттағы еуропалық мылтық екені анықталды, ал 1705 жылғы мылтық – жалған, себебі Мейлиндер 1710 жылы Америкаға келген. Мартин Мейлин қару-жарақ шеберханасы бүгінде Пенсильвания штатының Уиллоу көшесінде, Лонг Рифл жолында сақталған. 2005 жылы Миллерсвилл университеті Мейлин қару-жарақ шеберханасының маңында археологиялық қазба жүргізіп, мыңдаған артефакттар тапты, бірақ олардың барлығы қара металл өңдеуге қатысты, қару жасауға қатысты ешқандай дәлел жоқ. Ланкастер округінің тарихи қоғамында Мейлин жасаған деп есептелетін Пенсильванияның түпнұсқалы ұзын мылтығы бар, ол жеті буын бойы отбасы мүшелеріне беріліп, содан кейін 20 ғасырдың ортасында қоғамға сыйға берілді. Ол талданып, 2005 жылы Ланкастер, Пенсильваниядағы Лэндис доласы фермасы мұражайында өткен Ланкастер ұзын мылтығының көрмесінде оқпаны алынып тасталды. Оқпан еуропалық екені анықталды, ал ағаш бөлігі 1710-1750 жылдардан кейінгі уақытқа жатады. Мылтықтың үстіне жазылған «ММ» әріптері оның басқа бөліктерінен кейін қосылған, сондықтан оны Мартин Мейлин де жасаған жоқ. Кейбір тарихшылар Мартин Мейлиннің Ланкастердегі ең алғашқы қарушылардың бірі ретіндегі рөлі нақты емес деп жазады. Олардың пікірінше, Мартин Мейлин ағаның өсиеті қару жасау туралы ешқандай мәлімет бермейді, ал Мартин Мейлин кішісінің өсиеті осыған қатысты көптеген мәліметтерді қамтиды, сондықтан Мейлинге қарушы ретінде сілтеме жасау дұрысырақ ұлына жатады. Қалай болғанда да, Мейлиндерге тиесілі екені анықталған мылтықтар жоқ. Құжатталған деректерге сүйенсек, алғашқы сапалы ұзын мылтықты 1740 жылы Германиядан Пенсильвания штатының Беркс округіне отбасымен көшіп келген Якоб Дикерт жасаған. «Дикерт мылтығы» атауы «бренд атауы» болып саналды, ал «Кентукки мылтығы» атауы тарихта одан кейін (1820 жылдары) пайда болды және осы мылтықтың «қошақ атауы» болды. Бұл негізінен Дикерттің Континенттік армияға мылтықтар жасауына және кейіннен 1792 жылы АҚШ армиясына мылтықтар жеткізу туралы келісімшарт жасауына байланысты. Солтүстік Каролинаның Салем ауданында да осы аймақтар 1750 жылдары мылтық жасаудың белсенді және өнімді орталықтары болды. Тағы бір көрнекті мылтық жасаушы – Ланкастер мектебінің Исаак Хейнс, ол мылтықтарындағы Рококо стиліне тән ағаш ою өнерімен танымал болды және 1772 жылдан 1792 жылға дейін Ланкастер окруғының Лампетер қаласында қарушы ретінде салық төледі. Ұлы Вагон жолы – тығыз шекаралық жол, ал мылтық дүкендері сол бағытты, шығыс Пенсильваниядан Шенандоа аңғарына дейін, Камберленд тесігі арқылы Кентуккиге және Солтүстік Каролинаның Ядкин өзені (Салем) аймағына дейін бағытталды. Батыс Вирджиния (Кентукки), Теннесси және Солтүстік Каролинаның қоныс аударушылары берік тәуелсіздік пен мылтық ату шеберлігімен аты шықты, бұл Американ революциясында, әсіресе Морганның мылтықшыларында көрсетілді, олар Саратога және Каупенс шайқастарында маңызды рөл атқарды, сондай-ақ 1812 жылғы соғыста да. Осы соғыста ұзын мылтық «Кентукки мылтығы» деген қошақ атты алды, ол Эндрю Джексон және Жаңа Орлеан шайқасындағы жеңісі туралы «Кентуккидің аңшылары» атты танымал әннен шыққан. Ұзын мылтық мексикалық тәуелсіздік соғысында техастықтар тарапынан да қолданылды. Ұзын мылтықтың ерекше ұзын оқпаны неміс иммигрант қарушыларының жаңа әлемге бейімделуінің нәтижесі. Америкада жұмыс істеген неміс қарушылары неміс мылтықтарымен жақсы таныс болды, олардың оқпаны көбінесе 30 дюймнан аспайтын және үлкен калибрлі, көп мөлшерде қорғасын қолданылатын. Жаңа әлемнің кең және сирек қоныстанған орманды аймақтарында аңшылар өздерімен бірге көбірек жабдықтарын алып жүруге тиіс болды. Кішкентай калибрлі мылтыққа әр оққа аз қорғасын қажет болды, бұл олардың тасымалдауы керек салмағын азайтты, ал ұзын оқпан қара ұнтақтың толық күйіп кетуіне көбірек уақыт берді, бұл оқпанның жылдамдығы мен дәлдігін арттырды. Кейбір қарушылар қолданған ереже бойынша, мылтықтың ұзындығы клиенттің жақ сүйегінен аспауы керек еді, себебі оқты зарядтағанда оқпанды көру қажеттігі туындайды. Ұзын оқпан дәлірек нысана алуға да мүмкіндік берді. 1750 жылдары шекаралық аймақта жаңа және ерекше стильдегі мылтықтарды көру жиі кездесетін жағдай болды. Жиһаз жасау, сурет салу, күміс өңдеу, қару жасау сияқты декоративтік өнер түрлері сол кездегі бағыттардан үлгі алды, және көптеген нәрселерде сән Париж қаласында белгіленді. Барокко және кейінірек рококо мотивтері барлық декоративтік өнерге енді және 18 ғасырдың жиһазы мен күмісінде жиі кездесетін акант жапырағының ою-өрнегінде көрінеді. Бастапқыда қарапайым болған, 1770 жылдары мылтықтың барлық бетіне суреттер салынуы мүмкін еді. Шебер қарушы – білікті қара металл өңдеуші, ақ металл өңдеуші, ағаш оюшы, мыс және күміс қорытушы, гравер және ағаш өңдеуші болуы керек еді. Сол кездегі еуропалық шеберханаларда саудалардың айқын мамандығы болды, нәтижесінде әр мылтықтың әртүрлі бөліктерін жасау үшін жеке шеберлер жұмыс істеді. Америка шекарасында мұндай мүмкіндік болған жоқ, көбінесе бір қарушы мылтықтың барлық бөліктерін өзі жасады, бұл 18 ғасырдың сауда тәжірибесінде сирек кездесетін жағдай еді. Дегенмен, кремнийлі механизм, серіппелі механизм және бір реттік оқ ату тетігі көбінесе Англиядан оптом сатып алынып, қарушылар оларды шеберлікпен әсем мылтыққа айналдыратын. Алғашқы механизмдер импортталды, бірақ кейінірек Америкадағы білікті қарушылардың арасында отандық өндіріс көбейді. Шекарада қорғасынды үнемдеу үшін кішкентай калибрлі мылтықтар көбінесе таңдалатын, олардың калибрі шамамен .32-ден .45-ке дейін ауысатын. Мылтықтың оқпанының диаметрі қара ұнтақтың әсерінен тозу және коррозияға байланысты пайдалану барысында ұлғайғандықтан, оны қайтадан тесіп, диаметрін үлкейту жиі кездесетін жағдай еді. Қазіргі тарихи мылтықтардың көбі .50 калибрлі болып табылады. Қазіргі заманғы сарапшылардың пікірінше, ұзын мылтықтың тиімді қашықтығы орташа қолданушы үшін 80-100 метрді құрайды. Шебер атушы ұзын мылтықтың тиімді қашықтығын 200-300 метрге дейін ұлғайта алады. Алайда, бұл мылтықтардың сирек қолданылуы туралы мәліметтер бар...

Қайта өрлеу және қайта тууы

20 ғасырда Аппалач тауларындағы шалғайлы аймақтардан басқа, дәстүрлі ұзын мылтық жасау ісі көлемді қысқарды. Спорттық атуға қызығушылықтың артуы және 1925 жылы АҚШ-тың Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғандығының 150 жылдығы (1925 ж.) ұзын мылтықтың тарихына деген қызығушылықты жаңартты. Осы жаңа қызығушылық 1924 жылы капитан Джон Г.В. Диллиннің «Кентукки мылтығы» атты кітабында сипатталған. 20 ғасырдың басында ұзын мылтық мәдениетін дамытқан пионерлер: Уолтер Клайн, Хорас Кепарт, Нед Робертс, Ред Фаррис, Хакер Мартин, Билл Лардж, Джек Вейхольд, Бен Хокинс, Д.С. Аддикс, Л.М. Вольф, Дейв Тейлор, Вин Вудс және Альвин Вагнер. 20 ғасырдың соңына дейін көптеген адамдар ұзын мылтық туралы білімді кеңейту және оны 18 және 19 ғасырлардағы технологиямен қайта жасау үшін жұмыс істеді. 2003 жылға қарай, Колониал Вильямсбургтегі қару жасау шеберханасында және басқа да оқу орындарында оқытылған шеберлер толығымен қолмен жасалған мылтықтарды жасады. Джон Бивинс «Rifle Magazine» журналындағы танымал мақалалар сериясы арқылы және Ерте Оңтүстік сәндік өнер мұражайымен (MESDA) байланысы арқылы үлкен ықпал етті, сонымен қатар танымал қару жасаушылар Джим Чемберс пен Марк Сильверді тәрбиеледі. 1996 жылы 1840 жылға дейінгі Американың ұзын мылтықтарын, қару-жарағын және қолөнер бұйымдарын қолмен жасайтын адамдар үшін Қазіргі заманғы Ұзын мылтық қауымдастығы (CLA) құрылды. Кейіннен, дәстүрлі түймелі қару жасау туралы интернет-форумдар 2010 жылға қарай 3000-нан астам мүшеге жетті.

Танымал мәдениетте

1955 жылғы батыс Кентукки мылтығы жүз ұзын мылтықты қамтитын көлік арбасының айналасында оқиғасы өрбиді. Фильмнің басты жұлдызы болып табылатын мылтық, барлық бұрыштардан көрсетіледі, тіпті, тәжірибелі актер Чилл Уиллстің лирикалық сипаттамалық монологтарының нысаны болады. "Антиктер Роудшоу" бағдарламасында 1810 жылғы Кентукки мылтығы 20 000 долларға бағаланды. 1826 жылы Джеймс Фенимор Купердің "Соңғы мохикан" романы (және оған негізделген фильмдер) ұзын мылтық ұстаған кейіпкер, Натан Хоукиді (Даниел Дей Льюис 1992 жылғы фильмде ойнады) бейнелейді, ал француз армиясының одақтастары оны "Ла Лонг Карабин" ("Ұзын мылтық") деп атайды. Кентукки ұзын мылтығы History Channel телеарнасының "Top Shot" шындық телешоуының бесінші эпизодында көрсетілді. Мылтық, Джордж Вашингтон әскерлері үшінші маусымның бірінші эпизодында қолданды. Леонардо Ди Каприо "The Revenant" фильмінде Хью Гласты сомдайды және Хьюдың жауы Фицджеральд ұрлағанға дейін қазіргі заманғы американдық қару жасаушы Рон Лукенбилл жасаған Букс округінің ұзын мылтығын пайдаланады. Мылтық "Age of Empires III: Definitive Edition" ойынында Америка Құрама Штаттарының таңдау карталарына арналған ерекше технология ретінде пайда болады. Commerce дәуірінде Ұзын мылтықтарды жіберу, теңізшілер, штаттық милиция, ойындағы АҚШ еріктілері және Minutemen-нің жау әскерлерін анықтау және шабуылдау қашықтығын арттырады.