Кіріспе

Шығыс Еуропадағы өзен Днестр (Dniester) – Шығыс Еуропадағы трансшекаралық өзен. Ол бастапқыда Украина арқылы ағып, содан кейін Молдова арқылы өтеді (одан ол Трансднестрияның бөлінген аумағын шамамен ажыратады), соңында Украина аумағында Қара теңізге құяды.

Аттар

Днестр атауы сармат тіліндегі dānu nazdya "жақын өзен" деген сөзден шыққан. (Днепр де сарматтық текті, бірақ "алыс өзен" деген қарама-қарсы мағынадан туындаған.) Василий Абаев пікірінше, Днестр скифтердің dānu "өзен" сөзі мен тракиялық Истердің, өзеннің бұрынғы атауының, сөзбе-сөз Дань Истер (Истер өзені) сөздерінің қосындысы. Днестрдің ежелгі грекше атауы Тирас (Τύρας) скиф тіліндегі tūra сөзінен шыққан, ол "қарқынды" дегенді білдіреді. Дон мен Дунай атаулары да сол Үнді-Иран тіліндегі *dānu "өзен" сөзінен туындаған. Классикалық авторлар оны Данастер деп те атаған. Бұл ертедегі түрі, i әрпінсіз, бірақ a әрпімен, Абаевтың болжамына қарсы келеді. Эдвард Гиббон "Рим империясының құлдырауы мен құлау тарихы" еңбегінде бұл өзенді Нистер де, Днестр де деп атаған. Украин тілінде Днисте́р (translit. Dnister), ал румын тілінде Нистру. Орыс тілінде Днестр (translit. Dnestr), идиш тілінде: Nester נעסטער; түрік тілінде Turla; литва тілінде Dniestras.

География

Днестр Украинада, Польша шекарасына жақын Дрогобыч қаласының жанында басталып, Қара теңізге қарай ағады. Оның бағыты Украина мен Молдованың шекарасының бір бөлігін көрсетеді, содан кейін Молдова арқылы ағып өтеді, Молдованың негізгі аумағын өзінен бөлінген Транснистрия аймағынан бөліп тұрады. Кейін ол Молдова-Украина шекарасының тағы бір бөлігін құрайды, сосын Украина арқылы Қара теңізге құяды, онда оның құйылысы Днестр Лиманы болып табылады. Днестрдің төменгі жартысында батыс жағалауы биік және төбелі, ал шығыс жағалауы төмен және жазық болып келеді. Өзен Еуразия даласының де-факто соңғы нүктесін білдіреді. Оның ең ірі салалары – Раут және Бич.

Тарих

Неолит дәуірінде Днестр өзені сол кездегі жер бетіндегі ең дамыған өркениеттердің бірінің орталығы болды. Бұл аймақта шамамен б.з.д. 5300 – 2600 жылдары Кукутені – Трипилиан мәдениеті гүлдеп, мыңдаған археологиялық ескерткіштер қалдырды. Олардың елді мекендерінде 15 000-ға дейін адам тұрған, осылайша оларды әлемдегі алғашқы ірі егіншілік қауымдастықтарының біріне айналдырды. Көне заманда өзен Еуропа Сарматиясының маңызды өзендерінің бірі саналған және оны көптеген классикалық географияшылар мен тарихшылар есімдерімен атаған. Геродоттың (IV.51) айтуынша, ол үлкен көлде бастау алады, ал Птолемей (III.5.17, 8.1 және т.б.) оның бастауын Карпат тауында (қазіргі Карпат таулары) деп көрсетеді, ал Страбон (II) олардың белгісіз екенін айтады. Ол Истермен (Төменгі Дунай) қатар шығысқа қарай ағып, Дакия мен Сарматия арасындағы шекараның бір бөлігін құрады. Ол Истердің сағасының солтүстік-шығысына қарай Понт Эвксинге құяды, олардың арасындағы қашықтық 900 стадия – шамамен 130 миль (209 км) – Страбонның (VII) пікірінше, ал Плинийдің (IV.12.26) еңбегінде көрсетілгендей, 130 миль (209 км) (Псевдостомадан). Скимн (Fr. 51) оны кеме жүруге қолайлы және балыққа толы деп сипаттайды. Овидий (ex Pont. iv.10.50) оның жылдам ағысы туралы айтады. Грек авторлары өзенді Тирас деп атаған. Кейінірек ол Данастрис немесе Данаст атауларын алды, содан бері оның қазіргі атауы Днестр (Нистер) болып келеді, бірақ түріктер оны 19 ғасырға дейін Турла деп атаған. Τύρις түрі де кездеседі. Константин VII-нің мәліметінше, варягтар Днестр мен Днепр бойымен, сондай-ақ Қара теңіз жағалауымен сауда жолымен кемелерде жүрген. Қара теңіздің батыс жағалауындағы кеме жүру кезінде Аспрон (Днестр сағасында), содан кейін Конопа, Констанция (қазіргі Румыния) және Мессембрия (қазіргі Болгария) тоқталымдары болған. 14 ғасырдан 1812 жылға дейін Днестрдің бір бөлігі Молдавия княздығының шығыс шекарасын құрады. Екі дүниежүзілік соғыс арасында Днестр Румыния мен Кеңес Одағы арасындағы шекараның бір бөлігі болды. 1919 жылы, Пасха күні, француз армиясы Бендерді большевиктерден қорғау үшін көпірді жарылқады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс және румын әскерлері өзеннің батыс жағалауында кеңес әскерлерімен шайқасты. 1991 жылы Молдова Республикасы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, Молдавия КСР-нің бір бөлігі болған Днестрдің шығысындағы шағын аумақ қатысудан бас тартып, өзін Приднестровье Молдавия Республикасы немесе Транснистрия деп жариялады, астанасы өзендегі Тираспол қаласы болды.

Салалар

Бастапқыдан сағасына дейін оң жақ салалары, яғни оңтүстік-батыс жағында – Стрий, , , Бистрица (101 км), Раут, , Биц және Ботна. Сол жақ салалары, солтүстік-шығыс жағында – Струвяж, Зубра, Хнила Липа, Золота Липа, Стрипа, Серет, Збрух, Смотрич, , , Мурафа, , және Кучуран.