Кіріспе

Америкалық өнертапқыш (1788–1870)

Сет Бойден (17 қараша 1788 – 31 наурыз 1870) – американдық өнертапқыш. Бойден патенттік былғары жасау процесін жетілдірді, иілгіш темір ойлап тапты, шеге жасау машинасы құрастырды және өзінің жеке бу кемесін салды. Ол сонымен қатар бу машиналары үшін автоматты ажырату құрылғысын және кеннен мырыш алу әдісін ойлап тапқандығымен де белгілі. Өмірінің соңында ол достарына өзінде әлі де екі өмірге жететіндей көп тәжірибелер бар екенін айтқан.

Ерте өмір

Ол 1788 жылдың 17 қарашасында Массачусетс штатының Фоксборо қаласында Сет Бойден мен Сюзанна Атертонның ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі фермер және темірші болған. Оның кіші інісі Урия А. Бойден еді. Оның анасының ата-бабалары Ланкастерде (Массачусетс штаты) қоныстанған, бұл аймақты алғашқы мекендеушілердің бірі болған. Ол 1630 жылдары Массачусетс штатының Дорчестер қаласына келген Джеймс Атертонның тікелей ұрпағы. Атертон әулетінің тамыры Англияның Ланкашир аймағынан бастау алады.

Мансап

Ол сағатшы болып жұмыс істеді және Ньюарк, Нью-Джерсиге көшіп барды. 1818 жылы Бойден жергілікті карета жасаушыдан неміс тікелей жасаған, жоғары жылтырлығы бар былғарыдан (неміс әскери бас киімінің алдыңғы бөлігі деп есептеледі) бір бөлігін алды. Ол оны АҚШ-та жұмысшы ботинкалары және басқа да былғарыдан жасалған заттарға қарағанда әлдеқайда сәнді болатын, бірақ қорғаныш пен беріктік сипаттарын сақтайтын былғары жасау мүмкіндігін зерттеу үшін пайдаланды. Еуропалық былғарыны кері инженериялау үшін Бойден Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы 25 Orange Street мекенжайындағы Condit & Bowles иілгіш шойын қорыту зауытында шеберхана құрды және, әрі қарай, өзінің патенттелген былғарысын жасаудың жолын тапты. Бойден 1820 жылы, 32 жасында иілгіш темірмен жұмыс істей бастады. Әкесінің балғасындағы темірдің қабырғаларға жабысуын байқап, темірді жылумен өңдеу туралы теориясын жасады. Ол 1826 жылы зерттеуін аяқтады және екі жылдан кейін Филадельфиядағы Франклин институтынан сыйлық (“Premium No. 4”) алды. Институт Бойденнің 363 нөміріндегі оттыртылған шойын үлгісінің (ішінде түрлі түйреуіштер, біттер және басқа да қорытпалар бар) "тегіс және иілгіштігімен ерекшеленетінін" және "бұл елде шойынды жалпы мақсаттар үшін оттыртуға жасалған алғашқы әрекет" екенін атап өтті. Қазір "қара жүректі темір" деп аталатын бұл өнертабыс американдықтардың металлургияға қосқан ең маңызды үлестерінің бірі болып саналады. Көптеген дереккөздер Бойденнің "алғашқы американдық дагеротипін жасағанын" көрсетеді және бұл мәлімдеме Ньюарк қаласының Вашингтон паркіндегі Бойден ескерткішінің тақтасында жазылған. Нью-Йорк қаласының Д.У. Сигер Америкадағы алғашқы дагеротипті жасағаны көптен бері қабылданғанмен, 1839 жылғы жазда Сигердің дагеротиптері көрсетілгенге дейін басқа американдықтар осы технологиямен тәжірибе жасаған-жасамағаны белгісіз. Бойден жасаған дагеротиптік камера әлі де Ньюарк мұражайының қорында сақтаулы. Бойден өнертабыстарына патент алудың орнына, жеке келісімшарттар жасап, бизнес құрып сатуды жөн көрді. Осы арқылы ол көп ақша тапты, бірақ зерттеулерін қаржыландыруға және қарттық шағында өзін қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды.