Кіріспе

Француз тарихшысы (1929–2023)

Эммануэль Бернард Ле Рой Ладури (Emmanuel Bernard Le Roy Ladurie, emanɥɛl bɛʁnaʁ lə ʁwa ladyʁi, 19 шілде 1929 – 22 қараша 2023) – француз тарихшысы, оның еңбектері негізінен Ескі Режимдегі Лангедок аймағына, әсіресе шаруалар тарихына арналған. Францияның көрнекті тарихшыларының бірі Ле Рой Ладури Анналь мектебінің үшінші буынының «туы» деп есептеледі және әлеуметтік тарих саласындағы жұмыстарымен танымал «орта ғасыр тарихшыларының жұлдызы» атанды.

Ерте өмір және мансап

Ле Рой Ладури Кальвадос облысының Лес Мутьерс-ан-Сенгле қаласында дүниеге келген. Ле Рой Ладури әулеті бастапқыда де Рой Ладури аристократиялық әулеті болған, олардың түбі бір католик дін қызметкерінен шыққан, ол өз қауымдағы әйелге ғашық болып, оған үйлену үшін дін қызметінен бас тартып, кейіннен тәж тарапынан дворян титулы алған; француз революциясы кезінде әулет әулеттік атауынан «де» деген сөзді алып тастаған. ПКФ өзін «75 мың атылған партия» деп мақтан тұтқан, бұл немістердің 1941 және 1944 жылдар аралығында 75 мың француз коммунисін атып өлтіргені туралы мәлімдемеге сілтеме жасады (нақты саны 10 мыңға жуық болды); алайда, ПКФ 1940 жылдардағы Франциядағы қарсылық қозғалысындағы рөлінің нәтижесінде зор беделге ие болды. Неміс оккупациясы француздар үшін ауыр сынақ болды, себебі Бірінші дүниежүзілік соғыстан өзгеше, онда 1914 жылы Раймонд Пуанкаре жариялаған «Union sacrée» оң және сол қанатты ортақ неміс жауына қарсы біріктірген, Екінші дүниежүзілік соғыста Францияда азаматтық соғыс болды. Қарсылық күшіндегілер немістермен ғана емес, полициямен, жандармдармен және Виши режимінің қорқынышты «Милис» ұйымымен де күресті. «Милис» – Виши режимі қарсылық күшін тауып, өлтіру үшін пайдаланған француз фашистерінің, бандиттердің және түрлі авантюристтердің тобы болды, олар өз кезегінде «Милис» мүшелерін өлтірді. Осы жағдайды ескере отырып, көптеген француз жастары француз қалаларының, қалашаларының және ауылдарының әдемі көшелерін, даңғылдарын және алаңдарын зорлық-зомбылық пен қатыгездікпен масқараланған күйде көрді, Ле Рой Ладури өзінің буынын зардап шеккен деп сипаттады: «Соғыс кезінде жастар үшін қауіпті болды. Егер біз зорлық-зомбылыққа ұшырасақ, біз де басқаларға зорлық-зомбылық жасаймыз. Бұл зорлыққа ұшырап, содан кейін басқаларды зорлыққа салу сияқты». 1955 жылы Ле Рой Ладури Мадлен Пуппониге үйленді, олардың бір ұлы мен бір қызы болды. Ле Рой Ладури 1956 жылғы Венгрия революциясынан туған күмәндер оны мазалағаннан кейін ПКФ-тан кетті. Кейінірек Ле Рой Ладури 1956 жылы тек негізгі адам құқықтарын талап еткен Венгрия халқының қарапайым адамдарын басып тастаған кеңестік танктерді көргенде, 1940 жылдардың соңындағы Кеңес Одағы адамзат үшін ең жақсы үміт екен деген оптимизмін тастап, коммунизмді Кеңес Одағында, Венгрияда және басқа елдерде адамдарды қысымға ұшыратқан адамгершіліксіз, тоталитарлық идеология деп қорытындылады. Ол 2000 жылы Сен-Валери-сюр-Сомме қаласында коммунизмге қарсы тарихшының есімін мәңгі есте қалдыру үшін құрылған Анни Кригель қауымдастығының тұңғыш президенті болды, ол Ладури сияқты 1956 жылғы оқиғалардан кейін ПКФ-тан кеткен. Ле Рой Ладури 2023 жылдың 22 қарашасында 94 жасында дүние салды.

Лангедоктың шаруалары

Ле-Рой Ладури алғаш рет докторлық диссертациясымен назар аударды, «Лангедок шаруалары», ол 1966 жылы кітап ретінде жарияланды және 1974 жылы ағылшын тіліне «The Peasants of Languedoc» деп аударылды. Лангедок шаруаларының бірнеше ғасырлық тарихын зерттеген бұл еңбекте Ле-Рой Ладури Лангедок тарихының «l'histoire immobile» (қозғалмайтын тарих) екенін дәлелдеу үшін ондық жазбалар, жалақы тізімдері, салық квитанциялары, жалға алу квитанциялары және табыс тізімдері сияқты кең көлемді сандық ақпаратты, сондай-ақ Эрнест Лабрусс, Мишель Фуко, Давид Рикардо, Фернан Бродель, Клод Леви-Стросс, Томас Мальтус, Франсуа Симиан, Зигмунд Фрейд және Макс Вебер сияқты ойшылдардың теорияларын пайдаланды. Лангедок халқы номиналды түрде христиан дініне өткенімен, ғасырлар бойы бұрынғысынша өмір сүрді. «Зиянды құбылыстар» француз королі тарапынан салынатын салықтардың, католик шіркеуі талап ететін ондықтардың және жер иелерінің жалға алу ақысының артуы болды. Лангедок шаруаларының көптегені осылардың бәрін төлеу үшін терең қарызға батты. Ле-Рой Ладури «Лангедок шаруалары» еңбегінде зерттегенінің сенімдер, саясат және ойдың «үстірт құрылымы» мен қоршаған ортаның және географияның «негізі» арасындағы қарым-қатынас екенін жазды, ол «үстірт құрылымды» баяу өзгертетін «мәдени өмір» болды. «Монтейлу» Францияда және ағылшын тіліне аударылғаннан кейін АҚШ пен Ұлыбританияда бестселлер болды және Ле-Рой Ладуридің ең танымал кітабы болып қала береді. Көптеген сыншылар Ле-Рой Ладури үшін ауылдың діни қызметкері, әйелдерге құмар Пьер Клерг, тұрмысқа шығуға берген уәдесіне мән бермейтін және Монтейлу әйелдерінің көпшілігімен қарым-қатынас құрған, тарихшы үшін батыр сияқты көрінгенін атап өтті. Клерктің жергілікті аристократ және әдемі әйел, Беатрис де Планизольс графинясымен болған қарым-қатынасы Ле-Рой Ладуридің «Монтейлу» еңбегіндегі орталық оқиғалардың бірі болды және ол осы трагикалық жұпқа шынайы көңілмен қарады. Ле-Рой Ладуридің сыншылары Киелі инквизицияның сот репрессиясының құралы болғанын, азаптау немесе азаптау туралы қорқыту әдеттегі әдіс болғанын айтты. Канадалық тарихшы Норман Кантор Фурнье алдында сұраққа тартылған ешбір адамның өз еркімен келмегенін, сондықтан Ле-Рой Ладури «Монтейлу» үшін негізгі көз ретінде пайдаланған Фурнье тізілімінің сенімді емес екенін мәлімдеді. «Еуропалық бостандықтар үшін зиялылар комитеті» консервативті топ емес, керісінше, либералдық тұрғысынан коммунизмге қарсы болды, өзін «бір жағынан, айқай-шу мен таза көтеріліске, екінші жағынан абсолютті білім мен тоталитарлық идеологияға» қарсы деп жариялады, «жазалы социалистік мемлекеттік теңдеуді» Республиканың және оның құндылықтарының соңы деп айыптады. Өзінің құрылтай манифестінде «Еуропалық бостандықтар үшін зиялылар комитеті» «Еуропа, мәдениет, бостандық» деген үш сөздің синонимигін қорғауға ниеттенгенін мәлімдеді. Маңыздысы, комитет өзінің құзыретін Франциямен немесе тіпті Батыс Еуропамен шектемеді, керісінше Батыс және Шығыс Еуропадағы бостандықты қорғауға ниеттенгенін жариялады. Ол саяси белсенділігі мен коммунизмді «Ouverture, société, pouvoir: de l’Édit de Nantes à la chute du communisme» (2004) және «Les grands procès politiques, ou la pédagogie infernale» (2002) еңбектерінде талдады.

Римдіктердің карнавалдері

Тағы бір еңбегі – Le Carnaval de Romans: de la chandeleur au mercredi des cendres (ағылшын тілінде «Romans қаласындағы карнавал» деп аударылған) – Францияның Romans-sur-Isère қаласындағы жылдық карнавалда 1580 жылы шамамен жиырма қолөнершінің қаны төгілген оқиғасы туралы. Осы кітабында Ле-Рой Ладури оқиғаның куәгері болған екі ғана адамның естеліктерін пайдаланды (олардың бірі – Герин, қаны төгілгендерге жаулы қарым-қатынас білдірген, екіншісі – Пиемонд, көңіл жағайтын болғанымен, көбінесе қате ақпарат берген), сондай-ақ оба және салық тізімдері сияқты деректерді қолданып, осы қырғынды Франциядағы 16 ғасырдың екінші жартысындағы ауылдық қоғамдағы саяси, әлеуметтік және діни шиеленістердің шағын үлгісі ретінде қарастырды.

Саяси тарих

Ле-Рой Ладури «микротарих» еңбегімен танылғанымен, 1460 және 1774 жылдар аралығындағы Францияның саяси тарихын екі томдық тарихында зерттеді. Бірінші том – L'Etat royal: de Louis XI à Henri IV, 1460 1610 (ағылшын тіліне аударғанда Француз корольдік мемлекеті: 1460 1610). Бұл кітапта Ле-Рой Ладури француз коронының басты мәселелері экономика, реформация және аристократиялық саясат екенін, ал француз мемлекетінің өсуінің негізгі себептері Италия, Прованс және Бургундияға әскери экспансия үшін төлем жасау үшін кірістерді көтеру қажеттілігі және Испаниямен батыс Еуропаны бағындырудағы бәсекелестік болды деп мәлімдеді. Екінші томында, Ancien Régime: de Louis XIII à Louis XV, 1610 1774 (ағылшын тіліне аударғанда Ескі тәртіп), Ле-Рой Ладури француз тажының ішкі және сыртқы саясаты арасында тығыз байланыс бар екенін айтты. Атап айтқанда, Ле-Рой Ладури ішкі саясаттағы авторитаризм кезеңдері сыртқы саясаттағы агрессия кезеңдерімен, ал ішкі саясаттағы либерализм кезеңдері бейбіт сыртқы саясат кезеңдерімен сәйкес келетінін көрсетті. Соғысқа қаржы жинау үшін Франция мемлекеті қажетті қаражатты жинау үшін салықты көбейтуге мәжбүр болды. Ескі тәртіп Франциясында қоғам үш құқықтық санатқа бөлінді: Бірінші санат (католик шіркеуі), Екінші санат (ақсүйектер) және Үшінші санат (қалың жұрт). Француз қоғамының ең бай топтарын құраған алғашқы екі санат салықтан босатылды, ал кіріс тапшылығын өтеу үшін үшінші санатқа салынатын салық, егер француз қоғамында салық жүктемесі теңірек бөлінгендегіден гөрі, әлдеқайда ауыр болды. Ле-Рой Ладури соғыс өте қымбат болғандықтан француз мемлекеті қақтығыс кезінде салықты күрт көбейтуге мәжбүр болғанын айтты. Францияның салық жүйесінің теңсіздігіне байланысты салықтың өсуі, әлеуметтік қарсылықты басу үшін, репрессияның күшеюіне әкелді. 17 ғасырда француз саясатына үстемдік еткен үш тұлға – кардинал Ришелье, кардинал Мазарин және король Людовик XIV Францияны әлемдегі ең ірі державаға айналдырудың даңқын жеңумен айналысты, бұл 17 ғасырдың Франция әрдайым басқа бір күшпен даңқты жеңу үшін соғысып жатқан тұрақты соғыс кезеңі болғанын білдірді. Нәтижесінде, 17 ғасырда бүкіл Францияда салыққа қарсы көтерілістер жиі болып жатты, өйткені үшінші санат даңқты жеңу үшін соғыстарды төлеуге қажетті ауыр салық салуды қабылдамауға тырысты. Салықтарға қарсы көтерілістердің барлығы патшалық билік тарапынан қатал қатыгездікпен басып тасталды, бұл қарапайым халықтың француз мемлекетінің құдіретіне қарсы тұруы ақымақтық екенін көрсету үшін жасалды. 1750 жылдары белгілі бір кемшіліктерге қарамастан, Ле-Рой Ладури король Людовик XV билігі отандық либерализммен және шетелдегі бейбітшілікпен сипатталғанын, ал кардинал Ришелье мен король Людовик XIV билігі агрессия мен авторитаризммен ерекшеленді деп мәлімдеді. Екі томдық тарихының соңында Ле-Рой Ладури 1774 жылы Франциядағы ағартушылық идеялардың, антиклерикализм мен либерализмнің танымалдылығының өсуі Франция революциясына жол ашқанын айтты. Америкалық тарихшы Стюарт Кэрролл 1990 жылдардың осы кітаптарында Ле-Рой Ладури жеке тұлғалардың шешімдері мен оқиғалар тарихына тарихқа әсер етуде маңыздылық деңгейін бергенін, бұл оның 1973 жылғы «Le Territoire de l'historien» кітабында бас тартқан нәрсесі екенін атап өтті, онда ол сандық әдістеме мен ұзақ мерзімді құрылымдық өзгерістерді зерттеу тарихшының жұмысының басты бағыты ретінде оқиғалар тарихы мен өмірбаяндарды алмастырғанын мәлімдеген еді.

Тарихнама

Ладуридің ұстазы – Фернан Браудель, Анналь мектебінің көрнекті мүшесі және қазіргі заманғы ең көп еңбек еткен тарихшылардың бірі. 1970 жылдардың басында Ладури «Жаңа тарих» қозғалысын құрды. Ле-Рой Ладури – «микротарихтың» жетекші жақтаушысы, онда тарихшы зерттеу кезінде белгілі бір кезеңдегі өмірдің «құрылымдарын» ашу үшін оқиға, жер, отбасы немесе өмірді зерттейді. Ниал Фергюсон сияқты кейбіреулер «микротарихтың» құндылығына күмән келтіріп, бір ауылды немесе бір қаладағы немесе бір отбасындағы бір оқиғаны зерттеу Францияда, тіпті Еуропаның қалған бөлігінде өмір сүрудің кең үлгілерін ашады деп ойлау қате деп санайды. Тағы бір сын Ле-Рой Ладуридің «құрылымдар» терминін қолдануына қатысты. Оның сыншылары ол терминді ешқашан нақты анықтамаған, уақыт өте келе «құрылымдардың» неге өзгеретінін, тіпті Ле-Рой Ладури тапқан «құрылымдардың» бар екенін түсіндірмегенін айтады. Ле-Рой Ладури сонымен қатар француз аймақтарының тарихы (Histoire de France des régions, 2004) және антропометриялық тарих, сондай-ақ климаттың өзгеруінің адамзат тарихына тигізетін әсері туралы жұмыс істеді. Кітап жазумен қатар, Ле-Рой Ладури компьютерлердің тарихи зерттеу әдісі ретінде пайдалылығы, 19 ғасырда француз армиясындағы қылмыстылық деңгейі, жаһандық аурулардың таралуы және француз шаруаларының сиқырлы күштердің көмегімен нәтижеге қол жеткізе алады деген сенім сияқты түрлі тақырыптарда жазған көптеген мақалалардың авторы. Соңғысы – орта ғасырлардағы және жаңа замандағы француз шаруаларының кең таралған практикасына сілтеме, олар өздерінің сүйіспеншілік бәсекелестерін бейшара ету үшін сиқыршыларға (сұмсалғандарға) ақы төлеп, олардың (демеулі) сиқырлы күштерін пайдалануға шақыратын. Ле-Рой Ладури сондай-ақ алғашқы қазіргі заманғы экологиялық тарихшылардың бірі ретінде танымал, өйткені оның жұмысы қоршаған ортаның өзгеруіндегі адамның рөліне, сондай-ақ адам тарихындағы экологиялық факторларға бағытталған.

Шығармалары

Лангедок шаруалары, Париж, ред. SEVPEN, 1966 жыл. Мың жылдық климат тарихы, Париж, ред. Flammarion, 1967 жыл. Француздық саскерлікке шақырылғандардың антропологиясы (J. P. Aron және т.б. еңбектері), Париж, баспа. EHESS, 1972 жыл. Дәрігерлер, климат, эпидемиялар (J. P. Desaive және т.б. еңбектері), Париж, баспа. EHESS, 1972 жыл. Тарихшының аумағы, Париж, ред. Gallimard, 1973 жыл. Монтейлю, 1294-1324 жылдар аралығындағы окситандық ауыл, Париж, ред. Gallimard, 1975 жыл. Францияның экономикалық және әлеуметтік тарихы, Париж, ред. PUF, 1976 жыл. Роман қаласының карнавалы: Шамшырақтан Күл жексенбісіне дейін (1579–1580), Париж, ред. Gallimard, 1979 жыл. Ок еліндегі ақша, махаббат және өлім, Париж, ред. Seuil, 1980 жыл. Жасминнің сиқыршысы, Париж, баспа. Seuil, 1980 жыл. Ауылдық жерлердің инвентаризациясы, Париж, баспа. JC Lattès, 1980 жыл. Францияның қалалық тарихы, Париж, баспа. JC Lattès, 1981 жыл. Тарихшылар арасында, Париж, баспа. Seuil, 1983 жыл. Пьер Прион, көшірмеші, Париж, ред. Gallimard, 1987 жыл. Корольдік мемлекет 1460-1610, Париж, баспа. Hachette, 1987 жыл. Ескі режим, 1610-1770, Париж, баспа. Hachette, 1991 жыл. Франция Ұлттық кітапханасының тарихы, Париж, баспа. Collège de France, 1995 жыл. Платерлер ғасыры, Париж, баспа. Fayard, 1997 жыл. Тарихшы, сан және мәтін, Париж, баспа. Fayard, 1997 жыл. Сент-Симон немесе Сарай жүйесі, Париж, ред. Fayard, 1997 жыл. Лангедок тарихы, Тулуза, ред. Privat, 2000 жыл. Францияның аймақтық тарихы: француз шеткі аймағы, бастауынан бүгінгі күнге дейін, Париж, ред. Seuil, 2001 жыл. Монтейлю маңында, окситандық ауыл: орта ғасырдағы ауылдың тарихы және діни сенімдері, Париж, ред. Hydre, 2001 жыл. Француз шаруаларының тарихы: Қара өлімнен революцияға дейін, Париж, баспа. Seuil, 2002 жыл. Үлкен саяси сот процестері, Париж, ред. Rocher, 2002 жыл. Корольдік ондық салығы, Париж, баспа. Imprimerie nationale, 2002 жыл. Орта ғасырдан бүгінгі күнге дейінгі климат тарихының шолуы (Анушка Васакпен бірге), Париж, ред. Fayard, 2007 жыл. Адам және климаттың салыстырмалы тарихы, Париж, ред. Fayard, 2009 жыл. Тарих және жүйе (жинақтаушы), Париж, баспа. Le Cerf, 2010 жыл. Мың жылдықтан бүгінгі күнге дейінгі климаттың ауытқулары, Париж, ред. Fayard, 2011 жыл. Ауылдық өркениет, Париж, баспа. Allia, 2012 жыл. Тарихпен бірге өткен өмір. Әдемі естеліктер, Париж, баспа. Tallandier, 2014 жыл. Ескі режимдегі француз шаруалары, Париж, баспа. Seuil, 2015 жыл. Тарихтан сегіз сабақ, Париж, баспа. Fayard, 2016 жыл. Ескі режимнің қысқаша тарихы, Париж, баспа. Fayard, 2017 жыл.