Кіріспе

Француз физиологы (1813–1878) – 17 ғасырдағы Рим-католик дін қызметкері, «Мемораре» дұғасын танымал еткен.

Клод Бернар (12 шілде 1813 – 10 ақпан 1878) – француз физиологы. Гарвард университетінің тарихшысы И. Бернард Коэн Бернарды «ғылымдағы ең ұлы адамдардың бірі» деп атады. Ол «ішкі орта» (milieu intérieur) терминін және онымен байланысты гомеостаз ұғымын (соңғы термин Уолтер Кэннонмен енгізілген) қалыптастырды.

Өмір және мансап

Бернард 1813 жылғы 12 шілдеде Вильфранш-сюр-Саон қаласына жақын Сен-Жулиен ауылында дүниеге келді. Ол алғашқы білімін сол қаланың иезуит мектебінде алды, содан кейін Лиондағы колледжге түсті, бірақ көп ұзамай дәріханада жұмыс істеуге кетті. Әріптестері оны әзілде "атеизмнің ұлы діни қызметкері" деп атады. Осыған қарамастан, оның қайтысынан кейін кардинал Фердинанд Донне Бернардтың католик энциклопедиясындағы өмірбаянымен, шын ниетті католик болғанын мәлімдеді. Бос уақытын водевиль комедиясын жазуға арнады, ал оның сәттілігі оны бес актілі прозалық драма, «Артур де Бретан» жазуға итермеледі. 1834 жылы, жиырма бір жасында ол осы пьесасымен және Сент-Марк Жирардқа ұсыныс хатымен Парижге келді, бірақ сыншы оны әдебиетті кәсіп етпеуге көндірді және медицинаны оқуға шақырды. Оның зерттеу саласы сол кезде нашар саналды, оған бөлінген зертхана қарапайым «жер төле» еді. Бұрын Бернард Сорбоннадағы жаңадан ашылған физиология кафедрасының алғашқы профессоры болып тағайындалған, бірақ оған зертхана берілмеді. 1864 жылы онымен кездескен Луи Наполеон бұл кемшілікті жойып, Jardin des Plantes-дегі Muséum national d'Histoire naturelle-де зертхана салды. Сонымен қатар, Наполеон III Бернард Сорбоннадан кетіп, қабылдаған профессорлық лауазымды құрды. Сол жылы, 1868 жылы, ол Académie française мүшесі болып қабылданды және Швед Корольдік Ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. 1878 жылғы 10 ақпанда қайтыс болғаннан кейін, оған қоғамдық жерлеу рәсімі жасалды – Франция ғылым адамына бұрын-соңды көрсетпеген құрмет. Оның еңбегі тек қайтысынан кейін жарияланды. 1943 жылы екінші басылымы жарық көрді.

Шығармалары

Клод Бернардтың мақсаты, ол өзінің сөзімен айтқандай, медицинада ғылыми әдісті орнату болды. Ол бұрынғы бірнеше қате түсініктерді жоққа шығарды, қалыпты болжамдарға күмән келтіріп, тәжірибеге сүйенді. Замандастарының көпшілігінен айырмашылығы, ол барлық тірі жандардың тірі емес материя сияқты бірдей заңдарға бағынады деп тұжырымдады. Клод Бернардтың алғашқы маңызды еңбегі – ұйқы безінің (поджелудочная железа) функциялары, оның шырыны ас қорыту процесінде маңызды рөл атқанатындығын дәлелдеді; осы жетістігі үшін ол Француз Ғылым академиясының эксперименталды физиология саласындағы сыйлығына ие болды. Екінші зерттеуі – бәлкім, ең танымал жұмысы – бауырдың гликогендік функциясына арналған. Зерттеу барысында ол қант диабетінің себептерін түсіндіретін мынадай қорытындыға келді: бауыр, өт шығарумен қатар, ішкі секреция ортасы болып табылады, ол қан арқылы өтетін қан элементтерінің есебінен қантты дайындайды. Үшінші зерттеуі қан тамырларын қозғалтатын жүйенің (вазомоторлық жүйе) ашылуына әкелді. 1851 жылы дененің әртүрлі бөліктерінің температурасына әсер ететін нервтерді кесудің әсерін зерттегенде, ол мойын симпатикалық нервін кесудің бас сүйегінің белгілі бір бөліктерінде қан айналымын күшейтетінін және артериялардың күштірек соғуын тудыратынын байқады. Бірнеше айдан кейін ол кесілген нервтің жоғарғы бөлігіне электр тогын өткізудің кері әсерін анықтады. Осылайша ол тамырларды кеңейтетін және тарылтатын нервтердің бар екенін дәлелдеді. Дегенмен, 1794 жылы Джеймс Уотт көмірқышқыл газы мен гемоглобин ашылғанға дейін, гидрокарбонаттың қанға жақындығы туралы ұқсас тұжырым жасады, оны "қышқылтектің қарсы әсері" деп атады.

Ішкі орта

Milieu intérieur – Бернардпен байланысты негізгі ұғым. Ол былай деп жазды: «Ішкі ортаның тұрақтылығы – еркін және тәуелсіз өмір сүрудің шарты». Бұл кейіннен гомеостаз деп аталатын терминнің негізгі қағидасы. Ол сондай-ақ былай деп түсіндірді:

Тірі организм қоршаған ортаға мұқтаж болғанымен, одан салыстырмалы түрде тәуелсіз. Организмнің сыртқы ортадан тәуелсіздігі тірі организмдегі тіндер тікелей сыртқы ықпалдардан оқшауланып, денеде айналым жасап тұратын сұйықтықтар құрамындағы нақты ішкі ортамен қорғалғандығынан туындайды. Ішкі ортаның тұрақтылығы – еркін және тәуелсіз өмір сүрудің шарты: осыны қамтамасыз ететін механизм – ішкі ортада элементтердің тіршілігіне қажетті барлық жағдайлардың сақталуын қамтамасыз ететін механизм. Ортаның тұрақтылығы организмнің жетілгендігін білдіреді, сондықтан сыртқы өзгерістер әр уақытта өтесіліп, тепе-теңдікке келтіріледі. Осылайша, сыртқы әлемге немқұрайлы қараудың орнына, жоғары сатыдағы жануарлар керісінше, онымен тығыз және білгіш қарым-қатынаста болады, оның тепе-теңдігі үздіксіз және нәзік өтемақы арқылы орнатылады – бұл ең сезімтал тепе-теңдік сияқты.

Вивисекция

Бернардтың ғылыми жаңалықтары вивисекция арқылы жасалды, ол сол кезде Еуропада осы әдістің басты жақтаушысы болды. Ол былай деп жазды: «Физиолог – қалыпты адам емес. Ол – білімді, ғылыми идеяға ден қойған адам. Ол жануарлардың ауырсынудан шыққан даусын естімейді. Ол ағатын қанды да көрмейді. Ол тек өзінің идеясын және одан құпияларын жасырған организмдерді ғана көреді». Бернард вивисекция жасады, бұл оның әйелі мен қыздарына ұнамады. Олар үйге келгенде, оның өздерінің итіне вивисекция жасағанын көрді. 1869 жылы олар ресми түрде ажырасып, оның әйелі вивисекцияға қарсы белсенді науқан жүргізді. Бернардтың жануарлармен жасаған тәжірибелеріне оның әйелі мен қыздары ғана емес, көптеген адамдар наразылық білдірді. Дәрігер-ғалым Джордж Хогган Бернардтың зертханасында төрт ай бақылап, жұмыс істеді және сол жерде болған оқиғаларды жазған аз ғана замандас авторлардың бірі болды. Кейін ол Бернардтың зертханасындағы тәжірибелерінің өзін «ғылымды ғана емес, тіпті адамзатты да құтқару үшін мұндай құралдарға жүгінудің орнына жоюға дайын еткенін» жазуға итермеледі.