Кіріспе

Шығыс Азияда көбейетін құс түрі. Тынық мұхиты шаяны (Apus pacificus) – Swift тұқымдасына жататын құс түрі. Ол Шығыс Азияда көбейеді. Бұл құс өте көшпелі, солтүстік жарты шарда қысты Оңтүстік-Шығыс Азия мен Австралияда өткізеді. Жалпы пішіні мен қараңғы түсті қауырсындары оның туысы, қарапайым шаяннан ақ түсті белдемесімен және күшті таңбаланған құрсақ бөлігімен ерекшеленеді. Екі жыныс сыртқы түрі жағынан бірдей, бірақ жас құстарды ересектерде жоқ қанат қауырсындарындағы ақ шеттері арқылы анықтауға болады. Бұл шаянның ең негізгі дауысы – оның отбасына тән айқай. Бұл бұрын бір түр деп саналған, жақын туысқан Азиялық шаяндар тобының бірі. Тынық мұхиты шаяны кең аумақта, әртүрлі климат аймақтарында және орталарда кездеседі. Ол үңгірлерде, табиғи жартастардың жарықтарында немесе үйлердің шатырларының астында көбейеді. Ұясы – құрғақ шөптен және басқа ұсақ материалдардан жасалған, жартылай стақан тәрізді, ұшып бара жатқанда жиналады, сілекеймен байланыстырылып, тік бетке бекітіледі. Екі-үш ақ жұмыртқа шамамен он жеті күндей күйілдіріледі. Содан кейін балапандар ұяда ұзақ, бірақ әртүрлі мерзімде болады, толық қанаттанғанша. Егер ата-анасы нашар ауа райынан жеткілікті тамақ таба алмаса, жас балапандар денедегі май қорын пайдаланып, бірнеше күн тамақсыз өмір сүре алады. Барлық туыстастары сияқты, Тынық мұхиты шаяны да тек ұшып жүргенде ұсталған жәндіктермен қоректенеді. Ол көбінесе ақ тамақ шаяннан басқа, туыстастарынан жоғары биіктікте аң аулайды. Тынық мұхиты шаянының саны көп, көбею аймағы кең, сондықтан жыртқыштар мен адамның қызметінен айтарлықтай қауіп көрінбейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз қорғауға алынған түрлердің қатарына жатқызады. Соңғы кезде Тынық мұхиты шаянының бес түршесі бар деп есептелген, бірақ қазір үш түршесі толық түр мәртебесіне көтеріліп, «құйрықты шаян» супертүрінің құрамына кірді. Супертүрге ұсынылған атау бұрын Тынық мұхиты шаянының синонимі болған. Қалған түршелер – номинативтік A. p. pacificus және оңтүстік түршесі A. p. kanoi (бұрын kurodae деп аталған). Efn|Leader бұрын pacificus-тың синонимі ретінде қарастырылған kurodae-нің сол түрден, бірақ kanoi-дан ерекшеленетінін анықтады. Kurodae есімі ескірек болғандықтан, басымдыққа ие. «Әлемнің құстарының тізімі» (Clements Checklist of Birds of the World) қазір де Apus pacificus kurodae-ді қолданады. 2012 жылғы зерттеуде cooki қарақұйрықты шаянға (A. acuticauda) жақын екені көрсетілді, сондықтан оны pacificus кладына қосу керек, бірақ одан әрі таксономиялық ұсынымдар жасалмады. Бұл шаянды алғаш 1801 жылы Джон Лэтам Hirundo pacifica деп сипаттаған. Скополи 1777 жылы шаяндарды қарлығаштардан Apus туысы ретінде бөліп шығарды. Apus, Аподидей сияқты, грек тіліндегі απους (apous) сөзінен шыққан, яғни «аяқсыз», бұл осы құстардың кішкентай, әлсіз аяқтарына сілтеме, ал pacificus – Тынық мұхитына қатысты.

Сипаттама

Тынық мұхит шаяны – Апус шаяндарының арасындағы ең ірісі. Ұрғашылары еркектерге қарағанда сәл ауыр, орташа салмағы ... құрайды. Ол жалпы пішінімен қарапайым шаянға ұқсас, бірақ қанаттары сәл ұзын, ал басы көбірек ілгері шығып тұрады. Құйрығының шаны тереңдеу, ал артқы бөлігі кең. Жоғарғы жағы қара, бірақ ақ құйрық жолағы және сұрғылт басы бар. Төменгі жағы қара, алайда қауырсындағы ақ шеттері құрсақтың астынан қарағанда қабыршақты көрінуіне себеп болады. Құйрығы мен үстіңгі қанаттары қара, ал астыңғы қанаттары қоңыр. Бұл түрді анықтау көбінесе қиындық тудырмайды. Аққұйрықты шаян Тынық мұхит шаянына ұқсас, бірақ оның нәзік денесі мен ұзын, терең тілімделген құйрығы оны күшті денелі туысынан ерекшелейді. Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір аймақтарында көшіп бара жатқан Тынық мұхит шаяндары бұрынғы түрлерінің қоныс аумақтарынан өтеді, сондықтан дұрыс анықтау үшін жақсы көру қажет.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Номинативті түрі, A. p. pacificus, шығыс Азияда Обь өзенінен солтүстік-шығысқа қарай Камчаткаға және шығысқа қарай Курил аралдарына, Сахалинге және Жапонияға дейін көбейеді. A. p. kurodae түршесі Оңтүстік-Шығыс Тибеттен шығыс Қытай арқылы Жапонияның оңтүстігіне, Тайвань мен Орхидея аралына дейін көбейеді. Бұл салыстырмалы түрде қысқа қашықтыққа көшіп-қонатын құс, қыстауын Филиппин, Малайзия және Солтүстік Индонезияда өткізеді. Оңтүстік Америкада 1959 жылғы Колумбиядағы бір жазба бар. 2013 жылға дейін Еуропада Даниядан (екі), Испаниядан, Швециядан (төрт) және Ұлыбританиядан (жеті) 13 жазба тіркелген. Бұл құстардың нақты санын арттырып көрсетуі мүмкін. 2013 жылғы жаз айларында тізімдегі барлық елдерде әртүрлі күндері бір құстың байқалғаны мүмкін, бұл бір құстың қаңғып жүргендігімен байланысты болуы мүмкін. 2005, 2008, 2011 және 2013 жылдардағы соңғы төрт британдық жазбаның барлығы Шығыс Йоркширдегі Спарн жерінде тіркелген, және олар бір құстың қайта оралуымен байланысты болуы мүмкін. Көбінесе ауада ұшатын түр, бұл жылдам құс белгілі бір жерлерге немесе климаттық аймақтармен шектелмейді; ол Арктикадан субтропикалық Қытайға дейін және теңіз деңгейінен кем дегенде Жапонияға дейін көбейеді. Ол көбінесе адамдар тұратын жерлерге жақын кездеседі. Көбінесе қыстауын жазық жерлерде өткізеді.

Өсіру

Апустардың көптеген түрлері тасты жерлерде ұялайды, ал көпшілігі табиғи орындардың орнына адамдар қоныстанған жерлерді де қабылдай алады. Тынық мұхитының шалқасы – отар түрі, ол үңгірлерде, тік жартастардың жарықтарында (теңіз жартастарын қоса алғанда) немесе үйлердің шатыр астында қорғалған жерлерде ұя салады. Ұясы – ұшып жүргенде жиналған қауырсын, құрғақ шөп және басқа жеңіл өсімдіктерден жасалған жартылай стақан тәрізді, сілекеймен байланыстырылып, сол заттың көмегімен тіреуге немесе тік бетке бекітіледі. Әдеттегі жұмыртқа саны екі немесе үш, бірақ географиялық орналасуына қарай өзгеруі мүмкін. Егер үш жұмыртқа салу жиі болса, кейде төртіншісі де салынуы мүмкін, бірақ одан көп жұмыртқа салынған жағдайлар белгілі емес. Жұмыртқалары барлық шалқалар сияқты ақ түсті, өлшемі 24–27,5 × 16–17 мм (0,95–1,08 × 0,63–0,67 дюйм). Оларды екі ата-анасы 17 күндей күтіп, одан кейін қауырсыны жоқ, соқыр балапандардан жаңа туған шалқалар шығады. Осындай бейімделулердің арқасында жағдайлар жақсы болғанда, тірі қалу көрсеткіші өте жоғары болады. Сары теңіздегі ірі отардың шайқалу көрсеткіші 73,5% құрады, ал 63,6% балапандар ұшып кетті. Орташа өнімділік жылына бір жұптан 1,24 ұшқан жас шалқаны құрайды. Тынық мұхитының шалқасы басқа шалқаларға қарағанда биіктерек аулайды, әуе кеңістігін негізінен ақ тамақталғыш шалқалармен бөліседі. Ол көбінесе төмен қысымды аймақтарда азықтанады, онда жәндіктер жерден көтеріліп, шалқаларға қосымша көтерілуге көмектеседі. Шалқалар әдетте ондаған немесе жүздеген құстардан тұратын топтарда жәндіктердің шоғырлары арқылы айналып өтеді, бірақ кейде Австралияда ондаған мыңға жетеді. Сібірде Тынық мұхитының шалқасы қарапайым шалқаға қарағанда кеш сағаттарда, тіпті түн ортасына дейін азықтанады. Жастар сілекеймен байланыстырылған жәндіктермен тамақтандырылады. Ауа райы нашарлағанда бәсекелестік күшейеді, нәтижесінде популяциядағы жас шалқалардың тамақтануы нашарлайды, олар бірнеше күн бойы тамақтанбай, денедегі май қорына сүйенеді.

Жыртқыш және паразиттер

Жылдамдықтар өмірінің көп бөлігін ұшумен өткізеді. Оларды ұстауға қажетті жылдамдық пен ептілікке ие құстардың саны аз, бірақ қызылқарлыштар – басты ерекшелік. Ұя салынған жерлер көбінесе жыландар мен сүтқоректі жануарлардың шабуылына жетпейтіндей қиын жерлерде болады. Бұл жылдамдыққа қауырсын жегіштерге, оның ішінде Eustathia cultrifera, Chauliacia canarisi және C. securigera жатады. Сыртқы паразиттерге Crataerina pacifica қызылқарлығы, жартас құсы және сорушы кенелер жатады. Ішкі паразит ретінде Davaineidae тұқымдасына жататын таспа құрттар табылды.

Мәртебе

Тынық мұхитының жылдам құсының өте кең ареалы 10 000 000 км²-ден (3 800 000 миль²) асады. Оған хищтік шабуыл аз, және бұл құс нақты бір мекенге байланысты емес. Кейбір құстар бақытсыздықтан немесе көші-қон кезінде жолдан адасып, шаршап қалуы мүмкін (Батыс Палеарктикадағы алғашқы кездесу Солтүстік теңіздегі газ платформасында табылған), бірақ жылдам құстардың тірі қалу деңгейі жоғары және олар әдетте ұзақ өмір сүреді. Тынық мұхитының жылдам құсына жақын туыс қарақал 21 жылға дейін өмір сүруі тіркелген.