Кіріспе

Ағылшын және фин тілдерінің қоспасы, фин тілінің ағылшын тілімен араласуы – «финглиш» терминін 1920 жылдары АҚШ-тың Мичиган штатындағы Ханкок қаласында профессор Мартти Нисонен Америкада кездескен фин және ағылшын тілдерінің араласуын сипаттау үшін қолданған. Бұл сөз ағылшын тілінде алғаш рет 1943 жылы тіркелген. «Финглиш» термині көрсеткендей, бұл ағылшын және фин тілдерінің макарондық қоспасы. «Финглиш» тілінде ағылшын лексикалық элементтері фин морфологиясы мен синтаксисі шеңберінде жергілікті тілге бейімделіп, енгізіледі. Көптеген адамдар ағылшын сөздерін фин тілінің фонетикасына, морфологиясына және синтаксисіне енгізуді нағыз фин тілі деп санамай, екі тілдің арасындағы тіл деп есептейді. «Финглиш» термині қарыз сөздерді пайдалану мен тіл қолданысының толық еместігін және белгілі бір дәрежеде заңдылығын жоғалтқанын білдіреді. Дегенмен, екі тілді сөйлейтін адамдар арасында қарыз сөздерді қолдану және кодты ауыстыру тілдік өзгерістерді бастан өткізіп жатқан қоғамдарда кең таралған құбылыс. АҚШ-қа көшіп келген фин иммигранттары жұмыста сәтті болу үшін қажеттілік тудырып, ағылшын тілін үйренді, осының нәтижесінде «финглиш» пайда болды. «Финглиш» Финляндиядағы халықаралық байланыстар мен мәдениеттің дамыған барлық жерде, соның ішінде фин тілін үйренушілердің арасында да кездеседі. Жаһандану мен технологияның дамуының нәтижесінде қазіргі фин тіліне ағылшын сөздерінің енгізілуі – 1800 жылдардың соңынан 1900 жылдардың ортасына дейін дамыған Солтүстік Америка фин тілінен ерекше құбылыс, бірақ формасы мен функциясы жағынан кейбір ұқсастықтар бар.

Тарих

Фин иммигранттарының көбісі оқи және жаза білгенмен, көптеген финдерге ағылшын тілін үйрену үшін біраз уақыт қажет болды, себебі фин тілі фин-угор тілдері тобына жатады және құрылымы жағынан ағылшын тілінен және басқа да үнді-еуропа тілдерінен мүлдем өзгеше. Тағы бір себеп – Финляндиядан кеткендердің көпшілігі фермерлер мен жұмысшылар болғандықтан, олар көбінесе финдер көп қоныстанған аймақтарға көшіп барған. Фин тілінде сөйлейтін адамдармен бірге өмір сүру және жұмыс істеу оларға күнделікті өмірде ағылшын тілін үйрену қажеттігін азайтты. Көптеген фин иммигранттары жұмыс орнында ағылшын тілін үйреніп, қара жұмыс істеуге келді. Екінші және үшінші буын америкалық финдерлер фин және ағылшын тілдерін үйренді, бірақ олардың үйренген фин тілі Финляндияда қолданылатын тілден өзгеше болды. Бұған түрлі факторлар ықпал етті, соның ішінде фин және ағылшын тілдерінің арасындағы тілдік бәсекелестік және олардың фин тіліндегі білімі Финляндиядағы стандартқа сай келмеуі мүмкін. «Финглиш» тілі АҚШ және Канададағы бірінші және екінші буын фин иммигранттарының арасында пайда болды. Бірінші буын америкалық финдердің ағылшын тіліндегі білімі шектеулі болды, ал екінші және үшінші буын америкалық финдерлер көбінесе екі тілді болды. «Финглиш» – олар білетін (фин) және үйренуге тиіс (ағылшын) тілдердің қосындысынан пайда болған аралас тіл. Басқа да иммигрант тілдерінде байқалғандай, Солтүстік Америка фин тілі уақыт өте келе инфлекциялық жүйесін азайтып, препозициялар мен аналитикалық конструкцияларды пайдалануға көшуі мүмкін. Морфологиясы күшті мұралық тілдерде номиналды морфология ерекше осал болады. Мұралық тілді меңгергендер көпшілік тілді еркін меңгергенмен, мұралық тілде ана тілі деңгейіне жете алмайды. Сондықтан, екінші және үшінші буын өкілдері, егер олар азшылық тілді бірінші буыннан үйренсе, туған елінде қолданылатын тілдің толық инфлекциялық жүйесін меңгермеуі мүмкін. Көпшілік тіл мұралық тілдің синтаксисіне және басқа да ерекшеліктеріне де әсер ете алады. Осылайша, Солтүстік Америка фин тілі лексикалық бірліктерде ғана емес, сонымен қатар морфология және синтаксис жағынан да ерекшеленді. Америкаға көшіп келгендердің көп бөлігі Батыс Финляндиядағы Остроботния және Солтүстік Остроботния аймақтарынан келді; 1893 және 1920 жылдар аралығында елден кеткен эмигранттардың алпыстан астамы Вааса және Оулу қалаларынан шыққан. Көптеген фин иммигранттары Савония және Тавастия провинцияларынан келді, ал Солтүстік Америкада қолданылатын фин тілі де осы диалектілердің ықпалында болды.

Неологизмдер

Кейде ағылшын тіліндегі сөздер фин тіліндегі тұжырымдық неологизмдердің негізі ретінде қолданылады, мысалы, nörtti 'компьютерге құмар адам', ағылшын тіліндегі nerd сөзінен; немесе nyypiö, nyyppä, немесе noobi 'жаңадан бастаған', яғни 'жаңа келген' (алғашқы екі нұсқасы фин тіліндегі hyypiö сөзінің ықпалымен, яғни 'ерекше' немесе 'екцентрлі адам'). Қазіргі фин тілінің қолданушыларының көпшілігі фин және ағылшын тілдерін жетік меңгергендіктен, тікелей аудармалар кейде әзілдік немесе оксиморондық ұғымдарда қолданылады, мысалы, julkinen talo (сөзбе-сөз "қоғамдық үй") pubi (ағылшын тілінен бұрын алынған) үшін, немесе käytännöllinen pila (ағылш. "практикалық әзіл") фин тіліндегі kepponen ("әзіл", "шайтандық") үшін. Латын тілінен шыққан ағылшын сөздері фин тілінде әдетте ағылшын емес, латын тілінің орфографиясы мен грамматикасын қолдану арқылы біріктіріледі.