Вильгельм Вассмусс: Персиядағы неміс тыңшысы және қақтығыстар
Wilhelm Wassmuss
Вильгельм Вассмусс – неміс дипломаты, тыңшы, «Парсы Вассмуссы» атымен белгілі. Бірінші дүниежүзілік соғыста Парсы шығанағында британдықтарға қарсы әрекеттер жасаған. 🔍🇩🇪
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вильгельм Васмусс (1880 - 29 қараша, 1931; немісше жазылуы: Waßmuß) – неміс дипломаты және тыңшысы, Нидермайер-Хентиг экспедициясының құрамында болған, "Персиядағы Васмусс" деп танымал. Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтардың нұсқауынша, ол Персия шығанағында "британдықтарға кедергі келтіруге тырысқан".
Wilhelm Wassmuss (1880 – November 29, 1931; German spelling: Waßmuß) was a German diplomat and spy and part of Niedermayer–Hentig Expedition, known as "Wassmuss of Persia". According to British versions of history, he "attempted to foment trouble for the British" in the Persian Gulf in the First World War.
Туу және оқу
Вильгельм Васмус 1880 жылы Германияның Ганновер қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жердегі Олендорф қаласында дүниеге келді. Университет бітіргеннен кейін ол 1906 жылы Германияның Сыртқы істер министрлігіне кірді. Алдымен Мадагаскарға жіберілді, ол вице-консул болып тағайындалды және 1909 жылы Парсы шығанағындағы Бушер портындағы герман консулдығына тағайындалды. 1910 жылы Мадагаскарға қайтарылды, онда ол көпшілік алдында сирек көрінетін, үш жыл бойы шөлді және оның халқын зерттеумен шұғылданды. 1913 жылы ол Бушерге қайта оралды. Кейін не болғаны туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Васмус көтеріліс ұйымдастыруға уақыт келді деп түсінгендей. Бушерде болғанда Мұхаммед әли Шабанқара (Шабанқара және аймағының губернаторы) оны Ростам Хани сарайына шақырып, оппозицияға сенім мен қаржылық көмек беруді сұрады. Ұлы Ойындағы Англо-Ресейлік келісімінің аясында Персия Ресейдің солтүстік аймағына, Ұлыбританияның оңтүстік аймағына және бейтарап орталық аймаққа бөлінді. Ол Константинопольдегі жоғары лауазымды тұлғаларымен кездесті, нәтижесінде оған парсыларды ұйымдастырып, Ұлыбританияға қарсы партизан соғысына жетекшілік ету ұсынылды. Жоспар бекітілді және Германияның Сыртқы істер министрлігі оған алтынмен қамтамасыз етті, бұл жоспарға ынтасы бар император Вильгельм II-нің тікелей бұйрығымен жасалды. Васмус тыңшылыққа жаттығудан өтпегенімен, ол құпия операциялардың бірінші агенттерінің бірі болды – ақпарат жинауға емес, шет елде нақты нәтижеге қол жеткізу үшін жұмыс істейтін агент.
Wilhelm Wassmuss was born in 1880 in Ohlendorf, 60 kilometers south east of Hanover, Germany, and after a university education he entered the German Foreign Office in 1906. Sent first to Madagascar, he was promoted to vice consul and assigned to the German Consulate in the Persian port town of Bushehr by the Persian Gulf in 1909. In 1910 he was returned to Madagascar where, rarely seen in public, he spent three years in an obsessive study of the desert and its peoples. In 1913, he was relocated back to Bushehr. While the details of what happened next are sketchy, it seems that with the start of World War I, Wassmuss appears to have recognized that now was the time to foment a revolt. During his stay in Bushehr, Mohammad ali Shabankareh (the governor of Shabankareh and the suburbs) also invited him in the castle of Rostam Khani to give him support for the opposition in faith and financial assistance. As part of the Anglo Russian Entente within The Great Game, Persia was divided in a Russian Northern Zone, a British Southern zone and a neutral central zone. He met with his superiors in Constantinople and as a result of that meeting, it was proposed that he organize and lead the Persians in a guerrilla war against Britain. The plan was approved and the German Foreign Office amply supplied him with gold, on the direct order of Kaiser Wilhelm II who was enthusiastic about the plan. Although Wassmuss had no training in espionage, he became one of the first covert action operatives—an agent who does not specifically try to collect information but who functions in a foreign country to obtain a definite result.
Бірінші дүниежүзілік соғыста Иран консулы
Вассмусс консулдық қызметкер болды, ал 1915 жылдың ақпан айының басында Вассмусс пен бірнеше ізбасарлары "SS Пионер" аталған өзен кемесімен Тигр өзені бойымен Кут-эль-Амарадан 65 шақырымдай төменге, Месопотамияда (Багдадтан 160 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан қала) дейін саяхат жасады. "Пионер" кемесі соғыс кезінде түріктер мен Ұлыбритания Корольдік теңіз күштеріне қызмет еткен. Одан Вассмустың тобы шығысқа қарай Иранға бет бұрып, онда ол зор мақсатқа қол жеткізу жұмысын бастады – бұл Германия Сыртқы істер министрлігіндегі империя құрушылар ұзақ жылдар бойы армандаған, Таяу Шығыстағы ағылшын-орыс үстемдігін тоқтату еді. Ұлыбритания Үндістандағы мүдделерін қорғау үшін Персия және Кувейтте бекіністерге ие болды. Сонымен қатар, Персия шығанағынан алынған мұнай Абадан портындағы жаңа мұнай өңдеу зауыты арқылы Ұлыбританияға тасыла бастады. Кейін Кут стратегиялық шайқас ошағына айналды, онда британдық генерал Таунсенд басқарған британдық және үнді әскері герман әскерінің көмегімен Осман түріктеріне тұтқынға алынып, жеңілді.
Wassmuss was a consular official, and in the first days of February 1915 Wassmuss and a few followers sailed a river steamer named SS Pioneer down the Tigris river to a point some 65 kilometers below Kut al Amara in Mesopotamia (a town about 160 kilometers southeast of Baghdad). The Pioneer had served both the Turks and Royal Navy in the war. From there Wassmuss' party moved eastward into Iran where he began work on a grandiose mission, something the empire builders in Germany’s Foreign Office had dreamed about for years, the ending of Anglo Russian domination in the Middle East. Britain had outposts in Persia and Kuwait to protect its interests in India. Also, oil from the Persian Gulf began to flow to Britain from a new refinery and port at Abadan. Kut was later the site of a strategic battle, where the British general Townsend and his British and Indian army were besieged and defeated by the Ottoman Turks with German Army assistance.
Персияның Лоренсі Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын британдық-орыс-парсы коалициясына қарсы
Вильгельм Васмус, егер Иранды Германия жағында соғысқа тартуға, ал болмаса, британдық басқыншыларға қарсы ирандықтардың көтерілісін ұйымдастыруға қол жеткізсе, одан әрі жеңіске жетер еді. Васмус батыл, бірақ бойы аласа, денесі кең және ауыр, биік маңдайлы және көздері көбінесе жоғары қарап тұратын, көк түсті, сәл мұңлы ауызды адам еді. Ол әрқашан ынталы патриот неміс болғанмен, сонымен қатар мистик, мегаломан және фанатик еді, Месопотамия шөлін жақсы көріп, оны, оның халқын, олардың әдет-ғұрыптары мен тілдерін терең білуге үйренген еуропалық еді. Ол бір жағынан шебер жалғаншы, екінші жағынан терең принциптері бар адам еді. Ол актер, шөл даласындағы тайпалардың киімін киюді ұнататын, бірақ сонымен бірге батыр да еді. Ол Персияның Васмусы ретінде танылып, британдық басқыншыларға қарсы көтерілісті табысты ұйымдастырды және басқарды. Бушерде орналасқан Васмус, Тангестани және Кашкай тайпаларын елдің оңтүстігінде британдықтарға қарсы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. 1915 жылдың наурыз айында ол және оның серіктері британдықтардың одақтастары Хаят Дауди тарапынан тұтқынға алынды. Ол қашып құтылуға үлгергенмен, оның серіктері мен неміс дипломатиялық код кітабы жау қолына түсті. Бұл атақты 40-шы бөлмедегі адмирал Холлға Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде неміс дипломатиялық хат-хабарларын оқуға мүмкіндік берді (Зиммерман телеграммасына қараңыз). Иранда Васмус алғаш Дезфул мен Шуштар қалалары арқылы өтті. Ол жергілікті басшылармен кеңесіп, тайпаларды Британияға қарсы көтерілуге шақыратын үнқағаздар таратты. Ол бастағаннан кейін құпиялық тез жойылды және Шуштар қаласының полициясы оны тұтқындауға тырысты. Ол ескертіліп, қашып құтылуға асықты, бірақ көп ұзамай қайтадан қауіпке ұшырады. Ол оңтүстікке қарай 160 шақырымдай сапар шегіп, Бехбахан қаласына жетті. Мұнда сырттай достық көрсететін жергілікті басшы оны кешкі асқа шақырып, дереу қарулы күзетке алды. Васмусты британдықтарға сатуды жоспарлаған басшы оларға хабаршы жіберді. Жолда хабаршы британдық жасақпен кездесіп, атты офицерлерге оның тұтқынға алынуы туралы қуана хабарлады. Олар дереу Бехбаханға аттанды, бірақ келген соң, шығыс әдептеріне байланысты басшының Васмус үшін сұраған бағасын талқылауға кеткен уақыттың арқасында құнды минуттарын жоғалтты. Бұл сәттер маңызды болды, себебі офицерлер тұтқынды алып кетуге барған кезде ол жоғалып кеткен еді. Алайда, Васмус қашып құтылғанымен, ол өз багажын қалдырды. Оны британдықтар басшының ауласынан тауып алып, Лондонға сақтауға жіберді. Васмустың қашып кетуі туралы айтқан әңгімесіне сену қиын. Васмус күзетшілеріне атының ауырып қалғанын айтқан. Оның сөзіне сене келе, әр сағат сайын күзетпен бірге атын қарауға алып баратын (оны атқа қарап тұрған ба еді?), бірақ таңертең күзетшілер ұйықтап, кішкентай ауладан оны ат тұрған жерге алып жүруден шаршады. Сондықтан олар оны ертіп жүруге тырыспады, сондықтан ол қашып кетті. Британдықтар Васмустың үнқағаздарын оқып, оны тоқтату қажет екенін түсінді. Олар мұны жасау оңай болмайтынын да білді, себебі күн өткен сайын Васмус Иранда тез танымал бола бастады. Алдымен ол Бахтиар халқын ұйымдастырды, содан кейін басқа тайпалардың адалдығын сатып алды. Алайда, сәттілікке қарамастан, ол жоғалған багажы туралы үнемі ашуланып, осылайша оған назар аударды. Ол тіпті Персияның астанасы Шираздағы губернатормен кездесуге барып, жоғалған багажына наразылық білдіріп, оны қайтаруды талап етті. Бұл, әрине, мүмкін емес еді, өйткені ол Лондондағы Үндістан кеңсесінде сақталып тұрды. Кейіннен оның багажынан неміс шифрлары жазылған кітап табылды және ол 40-шы бөлмеге жіберілді.
Wilhelm Wassmuss would achieve further victory if he succeeded in bringing Iran into the war on the German side and, failing that, by organizing revolts among the Iranians against the British occupiers. Wassmuss was a brave but short, broad and heavy man, with high forehead and blue eyes generally looking upward, and slightly melancholy mouth. While always a fervently patriotic German, he was also a mystic, a megalomaniac and a fanatic, a European who had learned to love the Mesopotamian desert and had educated himself into an intimate knowledge of it, its people, and their customs and languages. He was both a consummate liar as well as a man of deep principles. He was an actor, a man who enjoyed wearing the flowing robes of a desert tribesman, but he was also a hero. He became known as Wassmuss of Persia, and successfully organized and led a revolt against the British occupiers. Based in Bushehr, Wassmuss organised the Tangestani and Qashqai tribes to revolt against the British in the south of the country. In March 1915, him and his entourage were captured by the Hayat Dawudi, allies of the British. Although he managed to escape, his companions and his copy of the German diplomatic code book fell into enemy hands. This enabled Admiral Hall of the famed Room 40 to read German diplomatic communications through much of World War I (see Zimmermann Telegram). In Iran, Wassmuss first passed through the market towns of Dezful and Shushtar. He conferred with the local chieftains and distributed pamphlets urging the tribesmen into a revolt against Britain. Once he started, any secrecy quickly dissolved and the local police at Shushtar tried to arrest him. He was warned and managed to escape but was soon in peril again. He traveled south some 160 kilometers to the town of Behbahan. Here the apparently friendly local chieftain invited him to dinner, and then promptly placed him under armed guard. The chieftain, planning to sell Wassmuss to the British, sent a messenger to them. The messenger met a British detachment on the road and excitedly told its mounted officers of the capture. They immediately galloped to Behbahan but once there, they lost valuable minutes through the politeness of Eastern protocol in the discussion of the chieftain’s price for Wassmuss. These moments were critical because when the officers went to take their prisoner he was gone. However, although Wassmuss had escaped, he left his luggage behind. It was found by the British in the chieftain’s courtyard and delivered unopened into storage in London. Wassmuss’ story of his escape is beyond credibility. Wassmuss claimed that he told his guards his horse was sick. Every hour, (he claimed) he was then escorted under guard, to his horse’s stable (where he looked at the horse? ), but in the early morning the guards were sleepy and grown tired of escorting him across the small courtyard to the stable. They therefore didn't bother escorting him, so he galloped away. The British had read Wassmuss' pamphlets and realized he had to be stopped; they also knew doing this would not be easy because as the days went on, Wassmuss was rapidly becoming famous throughout Iran. First, he organized the Bakhtiari people, then he purchased the loyalty of other tribes. However, although successful, he continually raged about his lost luggage, and in doing this, called attention to it. He went as far as insisting to see the Governor at the Persian provincial capital of Shiraz to formally protest his lost luggage and demand its return. This, of course, was impossible since it was held by the India Office in London. A German code book was later found in his luggage and sent to Room 40.
Соғыстан кейінгі уәделер
Вассмус соғыстан аман қалды. Бір кезде ол Иранда керемет табысқа жеткен, бірақ Германияның Ұлыбританияны жеңе алмайтыны тайпа басшыларына анық болған кезде, оған тайпалардың қолдауы азайды. Соғыстан кейін, желісі Ауғанстанға және Үндістанға дейін жеткен, ал британдықтар оның тұтқындалуы үшін 500 000 доллар сыйақы ұсынған Васмус британдықтар тарапынан тұтқындалды. 1920 жылы босатылып, Берлинге қайтып келді. Берлинде Германия атынан парсы тайпаларына сөздерімен алдаған ол, Германия Сыртқы істер министрлігін уәделерін орындауға және тайпаларға уәде еткен ақшаны төлеуге көндіруге тырысты, бірақ Германия үкіметі бас тартты. Соғыстан кейінгі жылдар өте келе Васмус өзінің уәделерін ұмыта алмады. 1924 жылы Бушерге оралып, арзан жер сатып алып, шаруашылықтан түсетін табысқа тайпа мүшелеріне өтемақы төлеуге уәде берді. Бірақ шаруашылығы сәтсіз аяқталды. Бұрынғы достары болған тайпа басшыларымен ақша мәселесіндегі заңдық талас-тартыстан кейін Вильгельм Васмус 1931 жылдың сәуірінде Берлинге оралды. Ол мұңайып, 1931 жылдың қараша айында кедейлікте және ұмытылып қайтыс болды.
Wassmuss survived the war. For a time, he had been dazzlingly successful in Iran, but tribal support for him began to fade when it became obvious to the tribal leaders that Germany was not defeating Britain. After the war, Wassmuss, whose network had spread through Afghanistan and as far as India, and for whom the British had offered a $500,000 reward, was imprisoned by the British. He was released in 1920 and made his way back to Berlin. Once there, the man who had eloquently lied to the Persian tribesmen on Germany’s behalf struggled to persuade the German Foreign Office to honor his pledges and pay the money he had promised to the tribes; the German government refused. As the post war years went by, Wassmuss could not forget his promises. He returned to Bushehr in 1924 and, purchasing cheap farmland, promised to repay the tribesmen from the profits he hoped to make from farming. The farm failed. After legal squabbles over money with some of the tribal chieftains who once been his friends, Wilhelm Wassmuss returned to Berlin in April 1931. A broken man, he died virtually forgotten and in poverty in November 1931.