Кіріспе

Вильгельм Васмусс (1880 - 29 қараша, 1931; немісше жазылуы: Waßmuß) – неміс дипломаты және тыңшысы, Нидермайер-Хентиг экспедициясының құрамында болған, "Персиядағы Васмусс" деп танымал. Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтардың нұсқауынша, ол Персия шығанағында "британдықтарға кедергі келтіруге тырысқан".

Туу және оқу

Вильгельм Васмус 1880 жылы Германияның Ганновер қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 60 шақырым жердегі Олендорф қаласында дүниеге келді. Университет бітіргеннен кейін ол 1906 жылы Германияның Сыртқы істер министрлігіне кірді. Алдымен Мадагаскарға жіберілді, ол вице-консул болып тағайындалды және 1909 жылы Парсы шығанағындағы Бушер портындағы герман консулдығына тағайындалды. 1910 жылы Мадагаскарға қайтарылды, онда ол көпшілік алдында сирек көрінетін, үш жыл бойы шөлді және оның халқын зерттеумен шұғылданды. 1913 жылы ол Бушерге қайта оралды. Кейін не болғаны туралы нақты мәліметтер жоқ, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Васмус көтеріліс ұйымдастыруға уақыт келді деп түсінгендей. Бушерде болғанда Мұхаммед әли Шабанқара (Шабанқара және аймағының губернаторы) оны Ростам Хани сарайына шақырып, оппозицияға сенім мен қаржылық көмек беруді сұрады. Ұлы Ойындағы Англо-Ресейлік келісімінің аясында Персия Ресейдің солтүстік аймағына, Ұлыбританияның оңтүстік аймағына және бейтарап орталық аймаққа бөлінді. Ол Константинопольдегі жоғары лауазымды тұлғаларымен кездесті, нәтижесінде оған парсыларды ұйымдастырып, Ұлыбританияға қарсы партизан соғысына жетекшілік ету ұсынылды. Жоспар бекітілді және Германияның Сыртқы істер министрлігі оған алтынмен қамтамасыз етті, бұл жоспарға ынтасы бар император Вильгельм II-нің тікелей бұйрығымен жасалды. Васмус тыңшылыққа жаттығудан өтпегенімен, ол құпия операциялардың бірінші агенттерінің бірі болды – ақпарат жинауға емес, шет елде нақты нәтижеге қол жеткізу үшін жұмыс істейтін агент.

Бірінші дүниежүзілік соғыста Иран консулы

Вассмусс консулдық қызметкер болды, ал 1915 жылдың ақпан айының басында Вассмусс пен бірнеше ізбасарлары "SS Пионер" аталған өзен кемесімен Тигр өзені бойымен Кут-эль-Амарадан 65 шақырымдай төменге, Месопотамияда (Багдадтан 160 шақырым оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан қала) дейін саяхат жасады. "Пионер" кемесі соғыс кезінде түріктер мен Ұлыбритания Корольдік теңіз күштеріне қызмет еткен. Одан Вассмустың тобы шығысқа қарай Иранға бет бұрып, онда ол зор мақсатқа қол жеткізу жұмысын бастады – бұл Германия Сыртқы істер министрлігіндегі империя құрушылар ұзақ жылдар бойы армандаған, Таяу Шығыстағы ағылшын-орыс үстемдігін тоқтату еді. Ұлыбритания Үндістандағы мүдделерін қорғау үшін Персия және Кувейтте бекіністерге ие болды. Сонымен қатар, Персия шығанағынан алынған мұнай Абадан портындағы жаңа мұнай өңдеу зауыты арқылы Ұлыбританияға тасыла бастады. Кейін Кут стратегиялық шайқас ошағына айналды, онда британдық генерал Таунсенд басқарған британдық және үнді әскері герман әскерінің көмегімен Осман түріктеріне тұтқынға алынып, жеңілді.

Персияның Лоренсі Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын британдық-орыс-парсы коалициясына қарсы

Вильгельм Васмус, егер Иранды Германия жағында соғысқа тартуға, ал болмаса, британдық басқыншыларға қарсы ирандықтардың көтерілісін ұйымдастыруға қол жеткізсе, одан әрі жеңіске жетер еді. Васмус батыл, бірақ бойы аласа, денесі кең және ауыр, биік маңдайлы және көздері көбінесе жоғары қарап тұратын, көк түсті, сәл мұңлы ауызды адам еді. Ол әрқашан ынталы патриот неміс болғанмен, сонымен қатар мистик, мегаломан және фанатик еді, Месопотамия шөлін жақсы көріп, оны, оның халқын, олардың әдет-ғұрыптары мен тілдерін терең білуге үйренген еуропалық еді. Ол бір жағынан шебер жалғаншы, екінші жағынан терең принциптері бар адам еді. Ол актер, шөл даласындағы тайпалардың киімін киюді ұнататын, бірақ сонымен бірге батыр да еді. Ол Персияның Васмусы ретінде танылып, британдық басқыншыларға қарсы көтерілісті табысты ұйымдастырды және басқарды. Бушерде орналасқан Васмус, Тангестани және Кашкай тайпаларын елдің оңтүстігінде британдықтарға қарсы көтеріліс ұйымдастыруға шақырды. 1915 жылдың наурыз айында ол және оның серіктері британдықтардың одақтастары Хаят Дауди тарапынан тұтқынға алынды. Ол қашып құтылуға үлгергенмен, оның серіктері мен неміс дипломатиялық код кітабы жау қолына түсті. Бұл атақты 40-шы бөлмедегі адмирал Холлға Бірінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігінде неміс дипломатиялық хат-хабарларын оқуға мүмкіндік берді (Зиммерман телеграммасына қараңыз). Иранда Васмус алғаш Дезфул мен Шуштар қалалары арқылы өтті. Ол жергілікті басшылармен кеңесіп, тайпаларды Британияға қарсы көтерілуге шақыратын үнқағаздар таратты. Ол бастағаннан кейін құпиялық тез жойылды және Шуштар қаласының полициясы оны тұтқындауға тырысты. Ол ескертіліп, қашып құтылуға асықты, бірақ көп ұзамай қайтадан қауіпке ұшырады. Ол оңтүстікке қарай 160 шақырымдай сапар шегіп, Бехбахан қаласына жетті. Мұнда сырттай достық көрсететін жергілікті басшы оны кешкі асқа шақырып, дереу қарулы күзетке алды. Васмусты британдықтарға сатуды жоспарлаған басшы оларға хабаршы жіберді. Жолда хабаршы британдық жасақпен кездесіп, атты офицерлерге оның тұтқынға алынуы туралы қуана хабарлады. Олар дереу Бехбаханға аттанды, бірақ келген соң, шығыс әдептеріне байланысты басшының Васмус үшін сұраған бағасын талқылауға кеткен уақыттың арқасында құнды минуттарын жоғалтты. Бұл сәттер маңызды болды, себебі офицерлер тұтқынды алып кетуге барған кезде ол жоғалып кеткен еді. Алайда, Васмус қашып құтылғанымен, ол өз багажын қалдырды. Оны британдықтар басшының ауласынан тауып алып, Лондонға сақтауға жіберді. Васмустың қашып кетуі туралы айтқан әңгімесіне сену қиын. Васмус күзетшілеріне атының ауырып қалғанын айтқан. Оның сөзіне сене келе, әр сағат сайын күзетпен бірге атын қарауға алып баратын (оны атқа қарап тұрған ба еді?), бірақ таңертең күзетшілер ұйықтап, кішкентай ауладан оны ат тұрған жерге алып жүруден шаршады. Сондықтан олар оны ертіп жүруге тырыспады, сондықтан ол қашып кетті. Британдықтар Васмустың үнқағаздарын оқып, оны тоқтату қажет екенін түсінді. Олар мұны жасау оңай болмайтынын да білді, себебі күн өткен сайын Васмус Иранда тез танымал бола бастады. Алдымен ол Бахтиар халқын ұйымдастырды, содан кейін басқа тайпалардың адалдығын сатып алды. Алайда, сәттілікке қарамастан, ол жоғалған багажы туралы үнемі ашуланып, осылайша оған назар аударды. Ол тіпті Персияның астанасы Шираздағы губернатормен кездесуге барып, жоғалған багажына наразылық білдіріп, оны қайтаруды талап етті. Бұл, әрине, мүмкін емес еді, өйткені ол Лондондағы Үндістан кеңсесінде сақталып тұрды. Кейіннен оның багажынан неміс шифрлары жазылған кітап табылды және ол 40-шы бөлмеге жіберілді.

Соғыстан кейінгі уәделер

Вассмус соғыстан аман қалды. Бір кезде ол Иранда керемет табысқа жеткен, бірақ Германияның Ұлыбританияны жеңе алмайтыны тайпа басшыларына анық болған кезде, оған тайпалардың қолдауы азайды. Соғыстан кейін, желісі Ауғанстанға және Үндістанға дейін жеткен, ал британдықтар оның тұтқындалуы үшін 500 000 доллар сыйақы ұсынған Васмус британдықтар тарапынан тұтқындалды. 1920 жылы босатылып, Берлинге қайтып келді. Берлинде Германия атынан парсы тайпаларына сөздерімен алдаған ол, Германия Сыртқы істер министрлігін уәделерін орындауға және тайпаларға уәде еткен ақшаны төлеуге көндіруге тырысты, бірақ Германия үкіметі бас тартты. Соғыстан кейінгі жылдар өте келе Васмус өзінің уәделерін ұмыта алмады. 1924 жылы Бушерге оралып, арзан жер сатып алып, шаруашылықтан түсетін табысқа тайпа мүшелеріне өтемақы төлеуге уәде берді. Бірақ шаруашылығы сәтсіз аяқталды. Бұрынғы достары болған тайпа басшыларымен ақша мәселесіндегі заңдық талас-тартыстан кейін Вильгельм Васмус 1931 жылдың сәуірінде Берлинге оралды. Ол мұңайып, 1931 жылдың қараша айында кедейлікте және ұмытылып қайтыс болды.