Кіріспе

Руджеро Леонкаваллоның «Пальяччи» операсы (; сөзбе-сөз аудармасы, 'Клоундар') – Руджеро Леонкаваллоның музыкасы мен либреттосы жазылған пролог пен екі актіден тұратын итальяндық опера. Опера комедия дель арте театр труппасының жетекшісі және актері Канионың әйелі Недданы және оның сүйіктісі Сильвионы сахнадағы қойылым кезінде өлтіру туралы айтады. «Пальяччи» операсының тұңғыш көрсетілісі 1892 жылдың 21 мамырында Милан қаласындағы Театро Дал Вермеде Артуро Тосканинидің жетекшілігімен өтті, онда Аделина Стел Недда, Фиорелло Жиро Канио, Виктор Маурел Тонио және Марио Анкона Сильвио рөлдерін сомдады. Италиядағы тұңғыш көрсетілістен кейін опера Лондонда (Нелли Мелба Недда рөлінде) және Нью-Йоркте (1893 жылдың 15 маусымында Агостино Монтегриффо Канио рөлінде) қойылды. «Пальяччи» Леонкаваллоның он операсының ең танымал операсы және репертуардың маңызды бөлігі болып табылады. «Пальяччи» операсы көбінесе Пиетро Масканьидің «Кавальерия рустикана» операсымен бірге қойылады, бұл екі опералық қойылым халық арасында «Кав/Паг» деп белгілі.

Шығуы және даулар

Леонкавалло 1890 жылы Пьетро Масканьидің «Cavalleria rusticana» операсының премьерасынан кейін көп танылмаған композитор болған. Масканьидің жетістігін көрген соң, Леонкавалло оған жауап ретінде веризм стилінде бір актіден тұратын опера жазуға шешім қабылдады. Леонкавалло «Пальяччи» әңгімесін бала кезінде болған оқиғаға негіздеді: 1865 жылы Леонкавалло отбасының қызметшісі Гаэтано Скавеллоны Гаэтано Д’Алессандро өлтірді, ал оның інісі Луиджи оған көмектесті. Оқиға Скавелло, Луиджи Д’Алессандро және екеуі де ғашық болған ауыл қызының арасындағы қарым-қатынастардан туындады. Леонкаваллоның әкесі, судья, қылмыстық тергеуге төрағалық етті. Леонкавалло әңгімесіне бастапқыда «Il pagliaccio» (Клоун) деп атаған. Бірінші Тонио рөліне таңдалған баритон Виктор Маурел Леонкаваллодан атауды «Il pagliaccio»-дан «I Pagliacci»-ге өзгертуді сұрады, бұл тек Каниоға ғана емес, сонымен қатар Тониоға (өзінің рөлі) да қызығушылықты арттыру үшін жасалды. Француз жазушысы Катуль Мендес 1894 жылы француз тіліне аударылған Леонкаваллоның либреттосының сюжеті туралы білгеннен кейін Леонкаваллоны плагиат жасады деп сотқа берді. Мендес бұл оның 1887 жылғы «Табариннің әйелі» пьесасына ұқсайды деп ойлады, ол пьеса ішіндегі пьеса ретінде құрылған және әйелін өлтірген клоунды бейнелейді. Леонкавалло Мендестің пьесасын білмейтінін мәлімдеді.

Өнер тарихы

Пальяччи әлемдік премьерадан кейін сыншылардың әртүрлі пікірлерін алды, бірақ көпшілік арасында бірден сәттілікке ие болды және содан бері де осылай болып келеді. Pagliacci-дің Ұлыбританиядағы тұңғыш көрсетілісі 1893 жылдың 19 мамырында Лондонның Ковент-Гардендегі Корольдік опера театрында өтті. АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілісі бір айдан кейін, 15 маусымда Нью-Йорктегі Гранд Опера театрында америкалық тенор Агостино Монтегриффоның Канио рөлінде орындалды. Метрополитен Операсы бұл туынды алғаш рет 11 желтоқсанда Орфео мен Эвридика операсымен бірге, Нелли Мелбаның Недда рөлінде сахналады. Метрополитен Операсы тағы да Пальяччиді Cavalleria rusticana операсымен бірге 22 желтоқсан 1893 жылы қойды. Содан бері екі опера жиі бірге қойылады, опера әлемінде бұл жұпты бейресми түрде "Кав және Паг" деп атайды. Пальяччи 1997 жылдың қараша айында Вашингтон Ұлттық операсының Франко Зефирелли қойған өндірісінде жеке орындалды. Жаңадан ұйымдастырылған Нью-Йорк қалалық операсы 2016 жылы Рахманиновтың "Алеко" операсымен бірге Пальяччиді көрсетті.

Алдын ала сөз

Овертура кезінде перде көтеріледі. Екінші перде артынан Тонио, commedia dell'arte кейіпкері Таддео болып киінген күйінде, көрермендерге тікелей сөйлейді ("Si può? Si può? Мырзалар! Гүлдер! Естеліктердің ұясы"). Ол көрермендерге актерлердің де сезімі бар екенін, ал қойылым нағыз адамдар туралы екенін еске салады.

1-ші акті

Түстен кейін сағат үште комедиялық труппа ауыл тұрғындарының шапалақтарымен қарсы алынып, ауылға кіреді. Канио түнгі қойылымды – Пальяччоның қасіретін сипаттайды. Оның айтуынша, қойылым "вентри-оре" сағатында басталады, бұл – уақытты есептеудің егістік шаруашылығында қолданылатын тәсілі, яғни қойылым күн батуға бір сағат қалғанда басталады. Недда арбадан түсіп жатқанда, Тонио оған қол ұсынады, бірақ Канио оны итеріп, өзі көмектеседі. Ауыл тұрғындары мейрамханада отырып ішуді ұсынады. Канио мен Беппе келіседі, ал Тонио қалып қояды. Ауыл тұрғындары Каниоға Тонионың Неддамен қарым-қатынас құруды жоспарлап отырғанын айтады. Канио баршаға ескертеді: ол қойылымда ақымақ күйеу рөлін ойнаса да, шынайы өмірде Неддаға ешқандай еркектің жақындауына жол бермейді. Бір ауыл тұрғыны таңғалып, Канио оның күдікпен қарап тұрғанын сұрайды. Ол "жоқ" деп, Недданың маңдайына мейіріммен сүйеді. Шіркеу қоңырауы кешкі құлпынайды хабарлағанда, ол Беппемен бірге мейрамханаға кетеді, ал Недда жалғыз қалады. Недда Канионың ызалы мінезінен қорқады ("Qual fiamma avea nel guardo"), бірақ құстардың сайрауы оны жұбатады ("Stridono lassù"). Тонио қайта оралып, оған деген махаббатын білдіреді, бірақ ол күліп қарсы алады. Ашуға буған Тонио Недданы ұстап алады, бірақ ол қамшы алып, оны ұрып, қуа жөнелтеді. Недданың жары Сильвио мейрамханадан келеді, онда Канио мен Беппе ішіп отырған. Ол Неддадан қойылымнан кейін онымен бірге қашуды сұрайды, және ол қорқынышпен болса да, келіседі. Тонио, олардың сөзін естіп қалғаннан кейін, Каниоға хабарлап, Сильвио мен Недданы бірге ұстауға көмектесу үшін кетеді. Канио мен Тонио оралып келгенде, Сильвио қашып үдеп кетеді, ал Недда одан кейін айғайлайды: "Мен әрқашан сенікімін!" Канио Сильвионы қуалайды, бірақ оны ұстай алмайды және оның жүзін көре алмайды. Ол Неддадан сүйіктісінің есімін айтуын талап етеді, бірақ ол бас тартады. Ол оны пышақпен қорқытады, бірақ Беппе оның қолынан пышақты алып қояды. Беппе олардың қойылымға дайындалуын талап етеді. Тонио Каниоға оның жары қойылымда өзін ашатынын айтады. Жүрегі ауырған Канио костюмін киюге және күлуге дайындалады ("Vesti la giubba" – "Көлек ки").

Оркестрлеу

Оркестр 2 флейтадан, 1 пикколодан, 2 гобойден, 1 кор англейстен, 2 кларнеттен, 1 бас кларнеттен, 3 фаготоннан, 4 валторнадан, 3 трубадан, 3 тромбондан, 1 тубадан, 2 арфадан, литаврадан, түтікшелі қоңыраулардан, соққы аспаптарынан (үшбұрыш, цимбалдар, бас барабан, глокеншпиль және там-там) және скрипкалар тобынан тұрады. Бұған қоса, сахнада скрипка, гобой, труба және бас барабан да бар.

Жазбалар мен басқа да құралдар

1907 жылы «Пальяччи» операсы Пуэрто-Рико теноры Антонио Паолиді Канио рөлінде және Леонкаваллоның жеке қадағалауымен толығымен жазылған алғашқы опера болды. 1931 жылы Сан-Карло опера компаниясымен түсірілген, Канио рөлінде тенор Фернандо Бертини ойнаған, қазір ұмытылған нұсқада дыбыс жазбасымен түсірілген алғашқы толық операға айналды, бұл оның түсірілген жалғыз фильмі болды. Франко Зефирелли 1981 жылы Пласидо Доминго мен Тереза Стратас қатысқан «Ла Скала» қойылымын түсірді, ол 1982 жылы теледидардан көрсетілді және кейін DVD-де жарық көрді. Фильмнің саундтрегі «Үздік опералық жазба» номинациясында «Грэмми» сыйлығына ие болды. «Пальяччи» 1997 жылы ағылшын тілінде жазылып, 1998 жылы Chandos «Opera in English» лейблі арқылы Деннис О’Ниллді Канио, Алан Опиді Тонио және Роза Маннионды Недда рөліндегі орындаушылармен коммерциялық түрде шығарылды. 1991 жылы Кент штаты университетінің студенті Майкл Молд комикстерге бейімдеу үшін «Пальяччиді» ағылшын тіліне аударуды бастады, бірақ USAir 405 рейсінде қаза болғандықтан оны аяқтай алмады. Марк Андрейко Молдтың аудармасын П. Крейг Рассел жазған және Галлен Шоуман салған «Клоундар» комиксі ретінде аяқтады. 1998 жылы Dark Horse Comics баспасынан шыққан «Клоундар» Молдтың естелігіне арналды.