Кіріспе

Америка Азамат соғысының шайқасы

Рио-Хилл шайқасы – Америка Азамат соғысы кезінде болған шайқас, онда Одақтың атқыштар әскері Вирджиния штатының Альбемарл округіндегі Конфедерация лагеріне шабуыл жасады. 1864 жылдың 28 ақпанының түстен кейін Одақтың бригада генералы Джордж А. Кастер және 1500 одақтық сарбаз Шарлоттсвилл қаласына қарай жылжыды. Бұл шабуылдың мақсаты – Одақтың назарын Шарлоттсвиллге аудару болды, ал Ричмондтағы соғыс тұтқындарын босатуға жеке әрекеттер жасалды. Кастерге Риванна өзені арқылы өтетін теміржол көпірін қирату бұйырылды. Оған қарсылық көрсеткен жалғыз күш – Карсбруктағы Риванна өзені маңында орналасқан Конфедерация генерал-майоры Дж. Е. Б. Стюарттың «Атты әскер тобы» болды. Кастердің әскері капитан Р. Престон Чью және капитан Марселл Н. Мурман басқаратын конфедерациялық күштердің атысы астында лагерьге шабуыл жасады. Одақтық әскерлер лагерьті тонап, екі конфедерациялық сарбазды тұтқындағаннан кейін өртеп жіберді. Шабуыл кезінде конфедерациялықтардың бірі жарылды, Кастер бұл жарылыстың жаудың артиллериялық атысының қайта басталғаны деп жаңылысты. Оның әскері бір-біріне оқ атып, содан кейін лагерьден қашып кетті. Конфедерациялық әскерлер қайта жиналып, Кастерді Альбемарл округінен қуды. Кастер мен Филип Шеридан 1865 жылы Шарлоттсвиллге оралып, 3 наурыздан 7 наурызға дейін қаланы басып алды, Солтүстік Вирджиния армиясы Аппоматтокста капитуляциялауға бір ай қалғанда.

Өмірбаян

Майн-Ран кампаниясынан кейін Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясы солтүстік Вирджиниядан шығып, Ориндж округіне қыстауға орналасты. Майор-генерал Дж.Е.Б. Стюарттың атты артиллерия батальонының төрт батареясы жақын орналасқан Альбемарл округінде орналасты. Артиллерияшылар Шарлоттсвиллдің солтүстігіне шамамен 6 шақырым жерде, Эрлисвилл жолының батысында, Риванна өзенінің Оңтүстік саласы мен Рио Миллзден оңтүстікке қарай қысқы тұрақтар салуға кірісті. 1863 жылғы қатал науқаннан кейін Конфедерация артиллериясы 1864 жылдың басында лагерде демалды. Бірақ одақтың әскерлері жұмыста болды. 1864 жылдың басында одақ командирлері Конфедерацияның астанасы Ричмондқа көп мақсатты шабуыл жоспарлады. Джадсон Килпатрик Ричмондқа шабуыл жасағанда (соның ішінде әйгілі Дальгрен оқиғасы болды), бригадир-генерал Джордж А. Кастерге Альбемарл округіне диверсиялық шабуыл жүргізу тапсырылды. Шарлоттсвилл одақтың мақсаты болды. Кастердің міндеті екі есе болды: Шарлоттсвиллде жиналған конфедерациялық жабдықтарды жою және қаланың шығысында Риванна өзені үстіндегі Вирджиния орталық теміржолының көпірін қирату (теміржол Шенноа аңғарынан Ли армиясына жабдық жеткізу үшін ұзақ жылдар бойы қолданылды). Кастер әртүрлі дивизиялардан бірнеше полктерді бөліп алып, 28 ақпанда сағат 14:00-де Пони тауынан әртүрлі күштермен жолға шықты.

Қазақстан Республикасы

Кастердің шамамен 1500 сарбазынан тұратын күші Потомак армиясының кавалерия корпусының кем дегенде екі дивизиясынан құралған атқыштар полктерін, сондай-ақ бірінші лейтенант Дэвид Эссекс Портер басқаратын 1-ші АҚШ артиллериясының E батареясына қарасты Паррот зеңбіректерінің бір бөлімін қамтыды, олар артиллериялық қолдау көрсету үшін жіберілген.

Конфедерация

Кастердің нысаналарының жақын аймағындағы жалғыз біртұтас конфедерациялық күштер – Стюарттың атты артиллериясының Рио-Хиллде орналасқан төрт батареясы, тікелей Кастердің жоспарлаған бағытында. Әр батареяда төрттен пушка бар төрт батареяға капитан Марселл Ньютон Мурман, капитан Роджер Престон Чью, капитан Джеймс Брейтхед және капитан Уильям Моррелл Макгрегори басшылық етті. Мурман, ең жоғары шенді офицер ретінде, бүкіл батальонның міндетін атқарушы командирі болды. 16 зеңбірекке шамамен 200 конфедерациялық артиллерияшы қызмет етті.

Жауынгерлік дайындық

28 ақпанда сағат 14:00-де Пони тауынан аттанғаннан кейін Кастердің әскері сол күні кешкі сағат 18:00 шамасында Мэдисон сот үйіне жетті. Кастер сол күні әскеріне демалыс берді; келесі күні таңертеңгі сағат 2:00-де Кастердің әскері Станардсвиллге қарай жол тартты. Жолға шыққаннан кейін көп ұзамай, Кастердің әскері жол бойындағы Конфедерацияның күзетшілерін шашыратты. Станардсвиллге жеткен соң, Кастердің әскері Оранж сот үйі бағытында Конфедерацияның атты ведеттерін қуып шықты. Кастердің әскері Эрлизвиллге қарай жалғасты; жол бойы тұтқынға алынған Конфедерация сарбаздары мен оларға жақтасқандардан Фитцхуг Лидің атқыштар дивизиясы Шарлоттсвилл маңында орналасқанын естіді (бұл Конфедерацияның нақты күшін әдейі ұлғайту және жалған мәлімдеме). Моорман мен оның әскері жау колоннасының жақындап келе жатқанын шамамен сағат 12:30-ға дейін білмеді, сонда 1-ші Вирджиния кавалериясының лейтенанты жау кавалериясы Станардсвиллден оңтүстікке қарай 2 миль (3 км) жерде анықталғанын және Моорманның лагеріне қарай бет алғанын хабарлады. Моорман Рио-Миллс жанындағы Риванна өзенінен өтетін көпірді күзету үшін күзетшілер жіберді, бірақ күзетшілер жылдам жылдамдықпен келе жатқан Федералды колоннаның өткелді басып алғанын анықтады. Кейбір пікірлерге сәйкес, Моорман бастапқыда Федералдық кавалерияның жақындап келе жатқанына сенбеген болуы мүмкін; ол сағат 12:30-да ескерту алды, бірақ оның күзетшілері Рио-Миллс көпірін Одақтың әскерлері басып алғанын мәлімдеді. Кастердің әскері көпірге сағат 15:00-де ғана жеткендіктен және Моорманның күзетшілері лагерден көпірге дейін 1,5 миль (2 км) қана қашықтықты жүруі керек болғандықтан, Моорманның бастапқыда ескертуге күмәнмен қарағаны немесе дайындық шараларын кешіктіргені мүмкін.

Шайқас

Кастердің офицерлерінің бірі соғыс ат әскері Риваннадағы Риво Миллс көпірінен өтіп бара жатқанда, Шарлоттсвиллге қарай төрт пойыздың келе жатқанын еске алды. Бұл Шарлоттсвиллге Конфедерация күштерінің қосымша әскерлері келді дегенді білдіреді деп болжалды. Жедел қимыл жасап, Кастер капитан Джозеф П. Эшті 5-ші АҚШ атқышы полкінің алпыс адамымен бірге Кук Фордынан шамамен бір мильдей ағынға қарай өтіп, Конфедерация лагеріне шығыс және оңтүстік жақтан шабуылдауға жіберді, ал Кастердің негізгі күші солтүстік және батыс жақтан шабуылдайтын болды. Кастердің әскері көпірден өтіп кеткенге дейін екі жарым сағат бұрын ескерту берілгеніне қарамастан, Мурманның әскерлері лагерлерін қорғауға толықтай дайын болмаған көрінеді. Уақытты бағалау үшін Мурман әр батареядан бірнеше зеңбірекке Кастердің негізгі күші Эрлизвилл жолымен көтеріліп келе жатқанда оқ атуға бұйрық берді, ал қалғандары қауіпсіз жерге шегінді. Зеңбіректердің жартысы қауіптен алысқан соң, қалғандары да лагерден шығарылды, өйткені Кастердің негізгі күші лагердің солтүстік жағына жетті. Сол кезде капитан Эштің отряды Кук Фордынан өтіп, шығыс жақтан Конфедерация лагеріне қарай аттанды. Тағы да уақытты ұзартуға тырысқан Мурман лагердің оңтүстігіндегі биік жерге төрт зеңбіректі орналастыруға бұйрық берді; төрт зеңбірек лагердегі өз әскерлеріне оқ атып, қазір Федералды ат әскерімен толы болғанда, батареяны қолдау үшін жеңіл әскерлік қатар құрылды. Тек тапаншалармен қаруланған жұқа қатарға Мурман Кастердің аттыларына қарсы күштер жинақталғанға дейін зеңбіректерді күзетуді тапсырды. Жағдайдың қиындығын сезінген Мурман артиллериялықтарына аттарына мініп, қатарға тұруға бұйрық берді. Жасанды ат әскерлерін екі топқа бөліп (бірін капитан Чью, екіншісін капитан Брейхед басқарды), Мурман өз әскерлеріне майданға қосымша ат әскері келгендей болуын көрсетуді тапсырды. Тапаншалармен және жерден жиналған таяқтармен қаруланған атты артиллериялықтар лагерьдегі қайта құрылып жатқан Федералды әскерлерге оқ атып тұрған төрт зеңбірек айналасында жүріп өтті. Кереметі, бұл алдамшылық сәтті болды. Кастердің әскері жаудың күшті ат әскері күшейгенін көргенде тоқтап қалды. Лагерьде алға жылжу барысында Кастердің негізгі күші сол сәтте шығыс жақтан Конфедерация лагеріне аттанған капитан Эштің отрядымен бетпе-бет кездесті; олар таңғалып, бағдары шашырап, бір-біріне оқ атуды бастады. Содан кейін Конфедерация лагерінде қалдырылған конфедерацияның оқ-дәрі арбасы жарылды. Күшейе түскен хаоста Кастердің әскері лагерден толыққанды түрде шегінді. Конфедерация аттыларының қатарға келе жатқанын көрген Кастер өзін қазір қарсыластарынан кем деп есептеп, Риванна арқылы шегінуге бұйрық берді. Оның әскері Рио Миллске шатасумен шегінген кезде, Федералды әскерлер күтілетін Конфедерацияның қарсы шабуылын кешіктіру үшін өзендегі көпірді өртеп жіберді. Кішкентай ауылдағы атақты диірменді өртеп жібергеннен кейін, Кастердің әскері Стандарсвиллге қарай келген жолмен кері шегінді. Бүкіл шайқас, Риванна көпіріне Федералды күштердің келуінен бастап, оны өртеп жіберуіне дейін, бір сағатқа жуық уақытқа созылды.

Салдары

Сағат 9:00-де, әлі де Стандарсвиллден оңтүстікке қарай 8 миль (13 км) жерде, Кастердің әскері шамамен бір жарым сағатқа тоқтады. 500 әскер түн бойы кері шегінісін жалғастырды, осылайша Кастердің күшін 1000 адамға дейін азайтты. Келесі күні, 1 наурызда, Кастердің әскері Конфедерация күштерімен Стандарсвилл шайқасында кездесті. Сол шайқастан кейін Кастердің әскері Мэдисоннан тысқарығы бастапқы орналасқан жеріне қайтып, сол күні кешке жетті. Кастер экспедициясы барысында әскерінің "150 миль (241 км) жол жүргенін, Риванна өзеніндегі көпірді қиратқанын, астық пен ұнға толы 3 ірі ұсату тірменін өртеп жібергенін, 6 кассион мен 2 балқыманы, толық жиынтықпен бірге тұтқындағанын, Вирджинияның гербі бар 1 туды, 50-ден астам тұтқындарды және 500-ге жуық жылқыны тартып алғанын, сондай-ақ 100-ден астам контрабанданы алып кеткенін" хабарлады. Шарлоттсвилл маңындағы жаудың үлкен лагері де басып алынып, жойылды. Рио-Хиллдегі шайқаста Кастердің тек бір ғана жаралысы болды (бір әскер жеңіл жарақат алды). Конфедерация капитаны Мурман өзінің шығындарын былай сипаттады: "Мурман батареясы, 2 адам және 2 жылқы тұтқындалды; Чью батареясы, 10 жиынтық жабдық, 1 су ыдысымен бірге, 1 соқа, 6 шатыр, 5 шатырдың жамылғысы, 4 брезент, 60 фунт ось майы, 15 карри щеткалары мен щеткалар, 3 мемлекеттік жылқы, 40 үкіметтік қап; Бритхед батареясы, 9 шатыр, 2 жылқы, 3 1/2 жиынтық жабдық; Макгрегор батареясы, 6 жиынтық жабдық, 3 шатырдың жамылғысы, 12 жетек, 6 аттың құйрығы мен жамылғысы, 4 шатыр, 2 қашыр, 4 шұңқыр, 2 лагерь қазаны, 4 су шелектері. Есептелген шығындардан басқа, батальон жеке мүліктерінен, әсіресе Чью және Бритхед батареяларынан ауыр зардап шекті." Конфедерация лагерінің ішінара қирауы тез жөнделді. Осылайша, шайқаста бір ғана федералдық жеңіл жарақат алды және екі конфедерациялық тұтқынға алынды.

Мұра

Албемарл округіндегі жалғыз ерекше Азамат соғысы шайқасы ретінде жергілікті мақтанышпен еске алынса да, лагерь орны мен оны қоршаған шайқас алаңын сақтауға ешқандай күш жұмсалмады. Археологиялық қазбалар мен зерттеулер жүргізілді, бірақ олар шектеулі болды, көбінесе металл іздегіштермен қызығушылық танытқан жергілікті тұрғындар ғана осы жұмыстарды атқарды. 1988 жылы Конфедерация лагерінің нақты орнында сауда орталығы салынды, ал одан кейінгі құрылыстар шайқас алаңының барлық бөлігін жапты. 1989 жылы осы оқиғаны еске алу үшін сауда орталығына «Рио-Хиллдегі шайқас» деген тақырыппен Вирджиния тас жол маркері орнатылды. Альбемарл-Шарлоттсвилл тарихи қоғамы орнатқан, шайқас туралы қосымша ақпаратты қамтитын, бірнеше метр қашықтықтағы көрме шкафы сауда орталығы салынып біткен кезде оның қолдауымен орнатылды. Тарихи қоғам 2014 жылдың ақпан айында оқиғаның 150 жылдығына орай көрмені жаңартты. 2014 жылдың 1 наурызында, шайқас басталғанына 150 жыл толуына орай, 7-ші Вирджиния жаяу әскерінің F компаниясы және 19-шы Вирджиния жаяу әскерінің B компаниясынан келген қайта жандандырушылар сауда орталығының тұрақ орнында тарихи оқиғаны көрсетті; еске алу шараларына жаңартылған көрме шкафының ашылуы кірді.