Кіріспе

Жак Оффенбахтың операсы

Хоффманның ертегілері (французша: Les contes d'Hoffmann) – Жак Оффенбахтың фантастикалық операсы. Француз либреттосын Жюль Барбьер жазды, ол Э. Т. А. Хоффманның үш повесіне негізделген, және Хоффман осы оқиғаның басты кейіпкері болып табылады. Бұл Оффенбахтың соңғы шығармасы болды; ол 1880 жылғы қазанда, премьераға төрт ай қалғанда қайтыс болды.

Құрастыру тарихы мен дереккөздері

Оффенбах Барбьер мен Мишель Карре жазған және 1851 жылы Париждегі Одеон театрында қойылған «Лес конте фантастические д’Хоффман» атты пьесаны көрді. 1876 жылы Америкадан оралғаннан кейін Оффенбах Барбьердің пьесаны өңдегенін білді, және ол қазір Операда музыкаға қойылған еді. Саломон жобаны Оффенбахқа тапсырды. Жұмыс баяу жүрді, оны пайдалы, жеңіл туындылардың құрамына енгізу арқылы тоқтатып отырды. Оффенбах 2-ші актінің басты кейіпкері Антония сияқты, операны аяқтамас бұрын өлетінін сезді. Оффенбах 1880 жыл бойы операны жұмыс істеуін жалғастырды, сонымен қатар кейбір репетицияларға қатысты. 1880 жылдың 5 қазанында ол қолжазбамен бірге қайтыс болды, алғашқы көрсетіліске төрт ай қалғанда. Өлер алдында Леон Карвальоға хат жазды: «Hâtez vous de monter mon opéra. Il ne me reste plus longtemps à vivre et mon seul désir est d'assister à la première.» ("Операмды тез сахнаға қойыңыз. Менде көп уақыт қалмады, менің жалғыз тілегім – премьераға қатысу.") "Рат Креспель" ("Кеңесші Креспель", ағылшын тілінде "Кремона скрипкасы" деп те аталады), 1818 жыл. "Das verlorene Spiegelbild" ("Жоғалған бейне") "Жаңа жыл түнінің оқиғалары" (Die Abenteuer der Sylvester Nacht) кітабынан, 1814 жыл.

Алдын ала сөз

Нюрнбергтегі таверна: Муза пайда болып, көрерменге мақсатын ашады – Хоффманның назарын аудару, оны басқа барлық сүйіспеншіліктерінен бас тартқызу, осылайша ол өзіне, поэзияға толыққанды берілуі үшін. Ол Хоффманның ең жақын досы Никлаустың кейпін қабылдайды. Моцарттың «Дон Джованни» операсында өнер көрсететін примадонна Стелла Хоффманға хат жіберіп, қойылымнан кейін гримерлік бөлмесінде кездесуге шақырады. Хат пен бөлме кілтін кеңесші Линдорф («Dans les rôles d'amoureux langoureux» – «Шолпан сүйгендер рөлінде»), операдағы зұлымдықтың бірінші бейнесі, Хоффманның қарсыласы қолға түсіреді. Линдорф Хоффманды кездесуге барудан тоқтатып, орнын басуды ниеттендіреді. Тавернада студенттер Хоффманды күтеді. Ол соңынан келіп, оларды Kleinzach есімді алашқұлақ туралы жырмен қуантады («Il était une fois à la cour d'Eisenach» – «Бір кезде Эйзенах сарайында»). Линдорф Хоффманды көрерменге өзінің үш ұлы махаббаты туралы айтуға итермелейді.

1-ші акт (Олимпия)

Бұл акт "Der Sandmann" романының бір бөлігіне негізделген. Ғалымның кабинеті, Париж: Хоффманның алғашқы махаббаты – ғалым Спаланзани жасаған автомат Олимпия. Хоффман Олимпияның механикалық қуыршақ екенін білмей оған ғашық болады ("Allons! Courage et confiance! Ah! vivre deux!" – Келіңіз! Батылдық және сенім! А! екеуміз бірге өмір сүрейік!). Хоффманды ескерту үшін, Олимпия туралы шындықты білетін Никлаусс, адам кейпіндегі механикалық қуыршақ туралы әңгіме айтады, бірақ Хоффман оған құлақ салмайды ("Une poupée aux yeux d'émail" – Эмальді көзді қуыршақ). Олимпияның бірлескен жасаушысы және осы актідегі Немезистің бейнесі Коппелиус, Хоффманға Олимпияны нағыз әйел ретінде көруі үшін сиқырлы көзілдірік сатады ("J'ai des yeux" – Менде көздер бар). Олимпия операның ең танымал арияларының бірі – "Les oiseaux dans la charmille" ("Қошеметтегі құстар", "Қуыршақ әні" деп аталады) әнін орындайды, осы кезде ол төмен қарай жүгіріп кетеді де, жалғастыру үшін оны қайта іске қосу қажет болады. Хоффман оның сезіміне жауап бергенін ойлайды, ал Никлаусс оның досын сырттай ескертуге тырысады ("Voyez la sous son éventail" – Оны желдеткішінің астынан қараңыз). Олимпиямен билегенде Хоффман жерге құлап, көзілдірігі сынып қалады. Сонымен бірге, Коппелиус пайда болып, Спаланзанидің өтемақысын алдағандығы үшін кек ретінде Олимпияны бөлік-бөлік етіп жарып тастайды. Көпшілік оны қысымға алып тұрғанда, Хоффман автоматқа ғашық болғанын түсінеді.

2-ші акт (Антония)

Бұл акт "Рат Креспель" туындысына негізделген. Креспельдің үйі, Мюнхен: Ұзақ іздеуден кейін Хоффман Креспель мен оның қызы Антония жасырынған үйді табады. Хоффман мен Антония бір-бірін жақсы көретін, бірақ Креспель қызын Хоффманнан жасыруды шешкен соң, олар ажырасып кетеді. Антония анасынан ән салу талантын мұраға алған, бірақ әкесі оның түсініксіз ауруына байланысты ән айтуына тыйым салады. Антония сүйіктісінің қайта оралуын тілейді ("Elle a fui, la tourterelle" – "Ол қашып кетті, көгершін"). Әкесі Хоффманмен кездесуіне де тыйым салады, ол Антонияны музыкалық жолымен қолдап, білмей оны қауіпке тігеді. Креспель қызметшісі Францқа қызының қасында болуын тапсырады, ал Креспель кеткен соң Франц өзінің қабілеттері туралы әзілді ән айтады "Jour et nuit je me mets en quatre" – "Күндіз-түнде, бар күшімді саламын". Креспель үйінен кеткеннен кейін Хоффман мүмкіндікті пайдаланып, жасырын кіріп, ғашықтар қайта қосылады (махаббат дуэті: "C'est une chanson d'amour" – "Бұл махаббат әні"). Креспель қайтып келген соң, оған актінің жазалаушысы доктор Миракл келіп, Креспельді оны емдеуге мәжбүрлейді. Жасырын тыңдап, Хоффман Антония тым көп ән айтса, қайтыс болуы мүмкін екенін біледі. Ол оның бөлмесіне оралып, өнер арманынан бас тартуға уәде алуға тырысады. Антония сүйіктісінің тілегін көңілі толыққанша келмей қабылдайды. Ол жалғыз қалғаннан кейін доктор Миракл Антонияның бөлмесіне кіріп, оны ән айтуға және анасының даңққа апаратын жолын жалғастыруға көндіруге тырысады, Хоффман оны оның қатыгездігіне құрбан ететінін, оны тек сұлулығы үшін жақсы көретінін айтады. Мистикалық күштермен ол Антонияның қайтыс болған анасының көрінісін көтеріп, Антонияны ән айтуға итермелейді, осыдан ол қайтыс болады. Креспель қызының соңғы демі тым уақытында жетеді. Хоффман кіреді, ал Креспель оны өлтіруді қалайды, өйткені ол қызының өліміне кінәлі деп санайды. Никлаусс досын қарттың кек алуынан құтқарады.

3-ші акті (Джульетта)

Бұл акт «Die Abenteuer der Silvester Nacht» (Жаңа жылдық түн оқиғалары) атты туындымен шартты түрде байланысты. Венециядағы сарайдағы галерея. Акт «Belle nuit, ô nuit d'amour» – «Сұлу түн, о, махаббат түні» баркароласымен басталады. Хоффманн Джульеттаға ғашық болады және оның сезімі өзара деп ойлайды («Amis, l'amour tendre et rêveur» – «Достар, нәзік және арманды махаббат»). Бірақ Джульетта Хоффманға ғашық емес, ол Капитан Дапертуттоның бұйрығымен оны азғындырып, Хоффманның айнадағы бейнесін ұрласа, оған алмаз сыйлайтынын уәделейді («Scintille, diamant» – «Жарқылда, алмаз»). Қызғанышпен толған Шлемиль (әдеби мысалы ретінде Питер Шлемильді қараңыз), Джульетта мен Дапертуттоның бұрынғы құрбаны (ол Джульеттаға өз көлеңкесін берген), ақынды дуэльге шақырады, бірақ Хоффманнға Дапертутто берген сиқырлы қылыш арқасында қаза табады. Никлаусс Хоффманды Венециядан алып кеткісі келеді және жылқы іздеп кетеді. Осы уақытта Хоффман Джульеттамен кездеседі және оның тартымдылығына қарсы тұра алмайды («O Dieu! de quelle ivresse» – «О, Құдай! қандай мас күй!»): ол оған өз бейнесін сыйлайды, бірақ Джульетта оны тастап кетеді, бұл Дапертуттоға үлкен қуаныш сыйлайды. Ескерту: Бастапқы нұсқада Хоффман, сатқындыққа ашуланып, Джульеттаны пышақтап өлтіруге тырысады, бірақ Дапертутто оны соқыртып, қателесіп, оның кішкентайы Питтичиначчоны өлтіреді; Ричард Бонингенің нұсқасында Джульетта уланып, Дапертутто Никлаусс үшін дайындаған эликсирді қателесіп ішіп қайтыс болады.

Эпилог

Нюрнбергтегі тавернада Хоффман мас күйінде ешқашан сүймейтінін ант етеді және Олимпия, Антония және Джульетта – бір адамның үш жағы екенін түсіндіреді. Олар жас қыздың, музыканттың және примадоннаның куртизандық жағын көрсетеді. Хоффман енді сүйгісі келмейтінін айтқаннан кейін, Никлауссе өзінің Муза екенін ашып, Хоффманды қайта шақырады: "Шығармашы болып қайта туыл! Мен сені жақсы көремін, Хоффман! Менікі бол!" – "Renaîtra un poète! Je t'aime, Hoffmann! Sois à moi!" Ол "Ой, Құдай! Қандай мастық бұл!" – "O Dieu! de quelle ivresse" деп әндейді, соңында "Мен сүйген Муза, мен сенікімін!" – "Muse que j'aime, je suis à toi!" деп аяқтайды. Осы сәтте Стелла Хоффманның кездесуге келуін күтуден шаршап, тавернаға кіреді де, оны мас күйінде көреді. Ақын оған кетуге бұйырады ("Қош бол, мен сені қумаймын, өткеннің көлеңкесі, арбақ" – "Adieu, je ne vais pas vous suivre, fantôme, spectre du passé"), ал көлеңкеде күтіп тұрған Линдорф шығады. Никлауссе Стеллаға Хоффман енді оны сүймейтінін, бірақ кеңесші Линдорф оны күтіп тұрғанын түсіндіреді. Ішімдік ішу үшін бірнеше студенттер бөлмеге кіреді, ал Стелла мен Линдорф бірге кетеді.