Кіріспе

2-ші ғасырдың қытай әскери генералы және қолбасшысы

Дун Чжуо (шамамен 140-шы жылдар – 22 мамыр 192), әдептік аты Чжунъин, – Шығыс Хан әулетінің соңғы кезеңінде өмір сүрген қытай әскери генералы, саясаткер және қолбасшы. Шығыс Ханның билігінің соңында Дун Чжуо императорлық үкіметтің генералы және күшті министрі болды. Лян провинциясынан шыққан Дун Чжуо 189 жылы Хан императоры Линьнің өлімінен және Ханның бас генералы Хэ Цзинь бастаған сарай қызметкерлерінің евнухтар тобын қырғыннан кейін империялық астана Луоянды басып алды. Дун Чжуо кейін Лю Бяньді (Император Шао) тақтан алып, оның жартылай ағасы, қуыршақ император Сяньмен ауыстырды, осылайша ол жас императордың атынан Қытайдың іс жүзіндегі билеушісіне айналды. Шығыс Хан әулетінің режимі тек қана есіммен сақталды. Дун Чжуоның билігі қысқа ғана болды және қатыгездік пен зұлымдықпен сипатталды. Келесі жылы аймақтық шенеуніктер мен әскери басшылардың коалициясы оған қарсы науқан ұйымдастырды. Коалициялық күштерді тоқтатуға сәтсіздікке ұшыраған Дун Чжуо Луоянды тонап, батысқа қарай бұрынғы Батыс Хан астанасы Чанъаньға (қазіргі Сиань, Шэньси провинциясы) көшті. Ол 192 жылы өзінің бағыныштысы Лю Будың, ішкі істер министрі Ван Юнның ұйымдастыруымен жасалған қастандық нәтижесінде өлтірілді.

Ерте өмір

Дунь Чжуо 140-жылдардың басында Лонгси қолбасшылығының Линтао қаласында дүниеге келді. Ол дене күші зор, ат үстінде садақ атуда шебер, батыр жас жігіт болған деп есептеледі. Цян және Сюньну аймақтарын аралап, көптеген адаммен достық қарым-қатынас орнатты. 165 жылы Дунь Чжуо астанадағы Вулин корпусының (羽林郎, Император гвардиясының бөлімшесі) құрамына кірді. Чжан Хуанның солтүстік жорығында Цян тайпасының көтерілісін басуға қатысты. Кейін Янмен қолбасшылығында округтік судья, Шу қолбасшылығында дивизиялық командир, Батыс аймақтарда Ву және Цзи полковнигі, Бин провинциясының инспекторы және Хёдун қолбасшылығының әкімшісі болды. Лян провинциясының көтерілісі кезінде варварлар жергілікті саудагерлер Хан Суй мен Бьян Чжанмен бірігіп көтерілді. Дунь қайтадан қызметке алынып, көтерілісшілерді басуға жіберілді. Осы көтерілісті басу барысында Дунь Чжуо Хуанфу Сунмен бірнеше тактикалық және стратегиялық мәселелерде келіспеді; Хуанфу Дуньның қарсылығына қарамастан жеңіске жеткен соң, Дунь оған ашуланып, қорқыныш сезімдеді. 185 жылы Дунь Чжуоға «Катифтерді талқандаған генерал» және 188 жылы «Алдыңғы қатардағы генерал» атағы берілді. Ол Бин провинциясының губернаторы болып тағайындалды, бірақ жаңа қызметке кіріспеуді жөн көрді, өйткені әскерін тастап кеткісі келмеді. Содан кейін Дунь Чжуо Лян провинциясына қоныстанды және билігін арттырды.

Билікке көтерілу

Хан императоры Лин 189 жылы қайтыс болғаннан кейін, бас генерал Хэ Цзин Донг Чжуоға Луоянға әскерлерін бастап, “Он атты” деп аталатын евнухтардың күшті тобын жоюға көмектесуді бұйырды. Донг келгенше, Хэ Цзин евнухтар тарапынан өлтіріліп, астанада қырқыс жағдай туды. Евнухтар Лю Бианды (Шао императорын) кепілге алып, Луояннан қашып кетті. Донг Чжуоның әскері евнухтарды ұстап, императорды сарайға қайтарды. Луоянға келген соң, Донг Чжуо өзінің 3000 әскерінің астананы қорғайтын көптеген әскерлерге шамасы келмейтінін түсінді. Донг түнде әскерінің бір бөлігін қаладан шығарып, таңертең қайта кіруге бұйырды, осылайша оған күш қосылып жатқандай көрінді. Содан кейін Донг Хэ Цзин мен Хэ Миаоның бассыз қалған әскерлеріне қолбасшылық етті, Лю Буды өз қатарына қосылуға көндірді және өзін “Жұмыстар жөніндегі мырза” етті. 189 жылы Донг Шао императорын тақтан алып, оның орнына Лю Сяны (Сянь императорын) тағайындады. Донг өзін канцлер деп жариялап, Луояндағы императорлық сарайдың басшысы болды. Алайда Рафе де Креспиньи айтқандай, Донг Чжуоның “сарайдағылар мен императорлық шенеуніктерге қатысты мінезі зорлықшылдыққа, қысымға толы және көбінесе қанды болды”. Бұл Юань Шаоны Донг Чжуоның әскери билігіне қарсы басқа аймақтық шенеуніктермен коалициялық әскер құруға итермеледі. Ол Лу Буға атты әскерді алып, Сан Мианчиге қашпастан бұрын оның жолын тоқтатуды бұйырды. Сун Цзянь шығыс қақпаларының бірін бұзып, Лу Буды жеңіп, қаланы басып алды.

Коалицияның жеңілісі

Луоянды басып алғаннан кейін, қала тым көп зақымданғандықтан Сун Цзянь оны ұстап тұрудың орнына шегінуді жөн көрді. Дунмен жалпы одақтас болғанына қарамастан, Дао Даньяннан 3000 элиталық әскерді Чжуға, Дунның күштерімен Чжунму шайқасында көмектесу үшін жіберді. Чжу жеңіліске ұшырады. Ли Цзюэ және оның әріптестері Чэньлиу мен Инчуань аймақтарын құлдарды іздеу үшін қарап шықты. Донг Чжуо тұтқындарды қалай азаптайтыны туралы жаңалықтар одақтас әскерлердің рухын түсірді. Ол оларды майға малған киіммен байлап, аяқтарынан от жақты. Азаптау кезінде олардың айқайларын естіп, жүздерін көру үшін олардың басын байламады.

Террорлық билік

Екі айдан кейін ол астананы көшірді, Донг Чжуо Ұлы ұстаз атағын қайта жаңғыртты, бұл Уанг Манг жаңғыртқан, бірақ Шығыс Хан әулетінде жойылған ежелгі атақ еді. Ол кіші інісі Донг Минді сол жақ генерал етіп тағайындады және бірнеше туыстарына лауазымдар берді. Донг Чжуо сәнді кештер өткізіп, тұтқынға алынған жауларды азаптап, олардың аяқ-қолдарын кесіп, тілдерін және көздерін алып тастайтын, тірідей өртеп тастайтын. Оның қатысушыларының қатты мазасыздыққа ұшырағаны айтылады. Юань Шаоның оған қарсы коалицияның басшысы болғаны үшін Донг Чжуо Луоян қаласындағы Юань әулетінің барлық мүшелерін жойды. Екі жылдың ішінде мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер негізсіз айыпталып, өлім жазасына кесілді, ал көптеген қарапайым халықтар ұрланып немесе өлтірілді. Мей цитаделін одан әрі дамыту үшін қажетті материалдарды сатып алу мақсатында, ол қоңыраулар мен қоладан жасалған мүсіндерді, соның ішінде Он Екі металл колостың тоғызын балқытып, монеталарға айналдырды. Бірақ монеталардың салмағы бірдей болмағандықтан, барлық мыс ақшаның құны төмендеді. Арнайы бұйрыққа сәйкес, кім болса да өлген адамның денесін іздеуге шықса, өлтірілетін. Дегенмен, Цай Ён сияқты үш шенеунік бұйрыққа бағынбай, жазаланды. Осы оқиғалардың кесірінде Донг әулетінің барлық мүшелері, тіпті Донгтың 90 жастағы анасы да өлімге ие болды.

Мұра

Донг Чжуо қайтыс болғаннан кейін, Ли Цзю, Гуо Си, Чжан Джи және Фан Чоу сияқты оның адал қызметкерлері оған адалдықтарын сатқындық деп есептеуі мүмкін деген оймен қашып кетті. Үкіметті бақылауға алған Ван Юн олардың кешірім сұрауын тыңдап: «Кешірімге лайықтардың арасында олар ерекше жағдай», – деді. Сосын олар лауазымдарынан бас тартып, жасырынуды жоспарлады. Бірақ Цзя Сюй есімді кеңесші, Лян тобы дерлік зардап шекпегендіктен, осы мүмкіндікті пайдаланып Чанъаньға шабуыл жасауды ұсынды. Төртінші топ бірнеше мың серкелерін жинап, Чанъаньға шабуыл жасады. Ван Сю Ронг пен Ху Чжэнді (Лян тобының бұрынғы мүшелері) Лян әскерімен шайқасуға жіберді, бірақ Сю алғашқы шайқаста қаза тапты, ал Ху көтерілісшілерге қосылып, астананы қоршағанда олардың әскерін 100 мыңға жеткізді. Лю Бу қоршауды бұзуға тырысты, бірақ қала қақпасының сыртында жеңіліп, Чанъань Донг Чжуоның ізбасарларының қолына түсті. Император Сянь тұтқынға алынып, сарайдағы билік қайтадан Лян тобының қолына көшті.

Үш патшалықтың романсында

"Үш патшалықтың романсы" – Луо Гуанчжунның 14 ғасырдағы тарихи романы. Бұл роман Үш патшалық дәуірінен бұрынғы және оның кезіндегі оқиғаларды көркемдеп суреттеді. Шын мәніндегі Донг Чжуо өте қатыгез және опасыз болғандықтан, роман оның опасыздығы мен қатыгездігін одан да күшейте алмайды. Дегенмен, роман тарихтан екі рет бас тартылған.

Доң Чжуо және үш ант еткен бауырлас

Донг Чжуо бірінші тараудың соңында пайда болды. Сары басқандар көтерілісін басуға жіберілген Донг Чжуо көтерілісшілердің басшысы Чжан Цзяодан жеңіліске ұшырады және шайқас жеңілісқа айналып кетіп жатты. Жаңадан ант берген үш бауырластың – Лю Бэйдің, Гуан Юдің және Чжан Фэйдің бұл жерге жақын болуына орай, олар өз күштерін Донг Чжуоны құтқаруға жөнелтті. Көтерілісшілер күтпеген қарсылыққа тап болып, ойсырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Лагерге қайтқаннан кейін Донг Чжуо үш бауырластан қазіргі қызметтері туралы сұрады. Олар ешқандай лауазымда емес екендерін айтты. Донг Чжуо ыңырсып, оларға немқұрайлы қарады. Бұл Чжан Фэйді қатты ашуландырды, ол қылышын алып, Донг Чжуоны өлтіргісі келді. Бірақ оның екі бауыры оны тоқтатып, басқа жерде қызмет етуді ұсынды. Осылайша Донг Чжуоның өмірі сақталды, ал үш бауырлас өздерінің жолымен кетті.

Донг Чжуо мен Диаочан

Мүмкін, Донг Чжуо туралы ең танымал әңгіме - Донг Чжуо, Лю Бу және Диаочанның қатысатын ойдан шығарылған махаббат үшбұрышы, бұл ақыр соңында Донг Чжуоның өзінің асырап алған ұлы Лю Буның қолынан қаза табуына әкелді. Доң Чжуо астананы стратегиялық жағынан тиімдірек Чанъаньға көшіргеннен кейін, Ішкі істер министрі Ван Юн, Доң Чжуо мен Лю Бу арасындағы араздықты себу үшін, өзінің үйінде өскен, бірақ өз қызы сияқты қараған жас әнші Диаочанды қолдана отырып, төрешіге қол жұмсау туралы сөз бастады. Бір күні түнде Лю Буды шақырып, Ван Юн Диаочаннан қонаққа шарап ұсынуын сұрайды. Лю Бу қыздың сұлулығына бірден таңғалады. Осыны жақсы білген Ван Юн Диаочанды мықты жауынгерге үйлендіруге уәде берді. Алайда бірнеше күннен кейін Ван Юн Донг Чжуо үшін той жасап, сол жетістікті қайталады. Лю Бу сияқты, Донг Чжуо да ән мен бидің шеберлігін көрсеткен Диаочаннан көзін ала алмады. Дун Чжу Диаочанды үйіне алып келіп, оған жар болды. Лю Бу бұл туралы естігенде, ертеңіне Донг Чжуоның бөлмесіне барып, терезеден қарап шықты. Сол жерде ол Дяочанның әлі ұйықтап жатқан кезінде шашын тазалап отырғанын көрді. Лю Буның келгенін білген Диаочан қайғылы жүзін шығарып, көз жасын сүлгімен сүртіп жатқандай болды. Бір айдан кейін осындай оқиға қайталанады, бірақ бұл жолы Донг Чжуо Лью Буның Диаочанға қадала қарап тұрғанын көруге уақытында оянады. Содан соң Лю Бу үйден қуып шығарылып, оған үйге кіруге тыйым салынды. Бір күні Донг Чжуо император Сянмен сөйлесіп жатқанда, Лю Бу өзінің асырап алған әкесі тұрған жерге жасырын кірді және Фэньи павильонында (儀亭) Диаочанмен кездесті. Жас қызды құтқарып алу үшін, Диаочан Лю Буға жалбарынды. Лү Бу шапқыншыны бір жағына қойып, Диаоханды қолына алып, жұбату сөздерін айтады. Дәл сол сәтте Донг Чжуо үйге оралып, екі жігітті тауып алады. Лү Бу қорқып қашып кетті. Доң Чжуо шапшаңдықты ұстап, қуып кетті. Дун Чжуо тым баяу жүретіндіктен, шапшаң Лю Буды жете алмады. Содан кейін ол Лю Буға лапшақ тастады, бірақ соңғысы оны тоқтатып, қашып кетті. Оқиғадан кейін Лю Бу Донг Чжуоға қатты наразы болды. Бұл наразылықты Ван Юн одан әрі өршітіп, Лю Буға Донг Чжуоны өлтіруді ұсынды. Лю Бу ақырында көндірілді. Конспираторлар Ли Суды император таққа бас тартуды жоспарлап отыр деген сылтаумен Донг Чжуоны Мейудегі () қасабасынан әкелуге жіберді. Қуаныштан абыржыған Донг Чжуо сарай қақпасына келді, бірақ оның әскеріне кіруге тыйым салынды. Доң Чжуоның күймесі сарай ғимаратына жақындаған кезде Ван Юнға адал сарбаздар Доң Чжуоны олар орнатқан тұзаққа алып барды. Кенеттен бір генерал Донг Чжуоға пышақ соқты. Ол қолына ғана жараланып, Лью Будан өзін құтқаруды сұрады. Лю Бу Дун Чжуоның мойнына шапқанда: "Менде императордың бүлікшілерді өлтіру туралы жарлығы бар!" - деп жариялады.

Анимация

Тоутаку Чуэй (оньоми тілінде Донг Жуо Чжуньи деп жазылған) кейіпкері, "Икки Тоусен" анимесінің қысқа сериясынан, шамамен Донг Жуоға негізделген.

Комикстер

Донг Чжуо Чан Му салған Гонконг манхуасы "Уақыт апатында" кейіпкер ретінде пайда болады. Донг Чжуо "Үш патшалықтың романсынан" еркін бейімделген "Сотен Коро" манга сериясында маңызды қарсыластың бірі болып келеді.

Ойындар

Донг Чжуо Koei компаниясының "Dynasty Warriors" және "Warriors Orochi" бейне ойындары сериясында ойналатын кейіпкер ретінде ұсынылған. "Magic: The Gathering" коллекциялық карта ойынында "Портал: Үш патшалық" жиынтығында Донг Чжоу, Зұлматшыл деген карта бар. Донг Чжуо "Total War: Three Kingdoms" стратегиялық ойынындағы маңызды фракция басшысы болып табылады.