Кіріспе

Италияның Витторио Венето қаласы – Италияның солтүстік-шығысында, Венето аймағында, Тревизо провинциясында орналасқан қала және коммуна. Пьяве және Ливенца өзендері арасында жатқан бұл қала келесі муниципалитеттермен шекаралас: Альпаго (BL), Беллуно (BL), Каппелла Маджоре, Колле Умберто, Конгельяно, Фрегона, Лимана (BL), Ревин Лаго, Сан-Пьетро-ди-Фелето, Тарцо.

Атауы

Қала 1866 жылы біріктіріліп, Италия королі Витторио Эммануэле II-нің құрметіне аталған екі бұрынғы коммуна – Ченеда мен Серравалле қалаларының қосылуынан пайда болған. 1918 жылдың қараша айында жақын маңда болған шайқас Витторио Венето шайқасы деп белгілі болды, ал қаланың атауы 1923 жылдың шілдесінде ресми түрде Витторио Венето болып өзгертілді. Он тоғызыншы ғасырдың соңынан бастап екі қаланы байланыстырған жолдың бойында, қазіргі Виале делла Витторияда жаңа аудандар салынды, осылайша бірігу физикалық тұрғыда да бекітілді, ал қала әкімдігі екі қаланың арасындағы орталық жерге орналастырылды. Дегенмен, қала әлі де белгілі бір екіұштылықты сақтайды, және шындығында Ченеда мен Серравалле, бір-біріне жақын болса да, өте айқын тарихи ерекшеліктерге ие.

География

Мешио өзені Лаписина аңғарындағы бастауын алып, қаладан солтүстікке бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан Серравалледен өтіп, өзеннің атымен аталған аудан арқылы қаланың ішінде төменге қарай ағып өтеді. Витторио-Венетоның солтүстігін әсем Висентин тауы сияқты таулар жайлап жатыр. Шығысында Монте-Пиццок шыңына дейін созылған Кансильо мемлекеттік саябағы мен орман орналасқан; батысында Валдоббиадене кіретін төбелі аймақ, мұнда Просекко шарабы жасалады; ал оңтүстігінде Конеглиано сауда қаласы жатыр.

Ежелгі кезең

Бұл аймақты ежелгі заманда венециандар және, мүмкін, кельттер мекендеген. Монте-Альтареде венециандар, кельттер және римдіктердің құдайларға арналған қасиетті орны болған. Б.з.б. 1 ғасырында император Август Опитергиумді және оңтүстікке қарайғы Венеция жазығын қорғау үшін қазіргі Серравалленің ортасында, Bellunum бағытындағы маңызды жолдың етегінде Castrum Cenetense бекінісін салған. Каструмның оңтүстігінде, қазіргі Сенеда мен Мескио аудандарында викус деп аталатын елді мекен пайда болды. Оның нақты жолы анықталмаған, бірақ Виа Клаудия Альтинате, Виа Постумиядан солтүстікке қарай Римдік каструм мен викустың шығыс жағынан өтіп кеткен сияқты. Сонымен қатар, қазіргі Ризера және Каль Альта (Каппелла Маджоре коммунасында) көшелерімен және Ва Каль де Ливерамен сәйкес келетін кардиндармен байланысты римдік жер өлшеудің (центурация) іздері сақталған. Бұл Ценетаның Рим дәуірінде қарапайым викустан гөрі іріленгенін көрсетеді.

Ежелгі дәуір

Қаланың солтүстік-шығысындағы Бигонзодағы ежелгі Пиве ди Сант-Андреа, Серравалленің оңтүстік шетінде, бұл аймақта 4 ғасырда христиан дінінің болғанын куәландырады. V ғасырдың басында император Гонорий белгілі Марцелл деген графты (comes) Ценета деп атаған сияқты. Ценета мен Серравалле Венециядағы Атилланың шапқыншылығынан зардап шеккен, бірақ кейіннен остготтар патшасы Теодорихтың билігімен қайта бекітілген жерлердің қатарында болды. Византиялық жазушы Агатхиас Сколастикус, сондай-ақ жақын маңдағы Валдоббиаденеден шыққан латын ақыны Венантий Фортунатус, 6 ғасырда Ценета қаласының бар екендігіне куәлік етеді. Агатхиас Юстинианның готика соғысы кезінде Ценеданың остготтар, франктар және византиялықтар арасында бірнеше рет қолдан-қолға өткенін баяндайды. Шындығында, византиялықтар Венецияны остготтардан басып алғаннан кейін, олардың назары орталық және оңтүстік Италияны жаулауға ауды. 553 жылдың көктемінде, Нарсес остготтармен шайқасқанда, Леутари және Буцелин басқарған франктер Венецияның үлкен бөлігін басып алып, 554 жылдың көктемінде Ценетаға синып, біраз уақытқа қорғанысқа бекінді. 568 жылы ломбардтар Италияға шапқындап кірді және Ценеда византиялықтардан қайтарылмай алынды. Ломбардтардың fara деп аталатын әлеуметтік және әскери ошақтары Ценеданың солтүстігіндегі Farra d'Alpago және батысындағы Farra di Soligo қалаларында құрылған көрінеді. Бұл оқиға осы кезде немесе одан кейін Ценеданың 36 ломбард герцогтығының біріне айналғанын көрсетеді. Ломбардтар қаланың ортасына жақын, стратегиялық тау үстінде, қазіргі Castello di San Martino деп аталатын қамал салды. 667 жылға қарай Ценеда герцогтығының бар екендігі анық болды және Пауыл Диаконның айтуынша, ломбардтар Одерцоны қиратқаннан кейін, оның аумағының бір бөлігін иелену арқылы кеңейді. 685 жылы ломбард патшасы Гримольд I Ценеданы шіркеулік епархия ретінде ұйымдастырып, оған Одерцо епархиясының қамқорлығында болған аумақтың көп бөлігін берді. Ценеда епархиясы Аквилея патриархатының басқару құзыретіне бағынды. Герцогтың қамалы салынған биіктіктің етегінде собор салынды. Одерцо епископы Сент-Тициан, оның қабірлері қазіргі соборда сақталған, Серравалледен келген тәуір қасиетті Сент-Августамен бірге епархияның қамқоршысы болып тағайындалды.

Каролингтер дәуірі

774 жылы ломбардтардың жеңілісімен, Ценеда франктер ықпалына өтті. Цивидале, Тревизо және Виченцаның ломбард герцогтары көтерілген келесі жылы да, Ценеда герцогы Карлға адал болған сияқты.

Орта ғасырлар

994 жылы Киелі Рим императоры Отто III, Сенда епискобына граф титулы мен құқықтарын, сондай-ақ қаланың уақытша билеушісі ретінде билік беруге инвестиция жасады. 12-шы, 13-шы ғасырлар мен 14-шы ғасырдың бір бөлігі Сенеда мен Серравалле үшін күрделі кезең болды. Осы кезеңде Сенда епископы граф рөлін атқаруға мәжбүр болды, осылайша Солтүстік Италия саясатына қатысып, тіпті Киелі Рим империясына қарсы Ломбард Лигасына қосылды. Сенеда сонымен қатар көршілерінен қауіп-қатерлерге ұшырады және 1147 жылы Тревизо коммунасының шабуылына ішкірді. Ұрланған мүліктерді, оның ішінде Әулие Тицианның қасиетті деректерін қайтаруға тек Папаның араласуы ғана мүмкіндік берді. 1174 жылы Серравалле Да Камино әулетінің феодалына айналды. Кейіннен Сенеда мен Серраваллеге да Романо әулеті мен Аквилея патриархтары талас-тартыс тудырды. 1328 жылы бұл аймақ Скалигерилердің қолдарына өтті. Муниципалдық аумақтағы жүзімдіктердің көптігі көзге түседі, сондай-ақ Permasteelisa тобының өндіріс орны және Де Негри дистиллериясы да атап өтуге лайық.

Білім

Қалада көптеген жоғары мектептер бар, олардың көпшілігі қала орталығындағы мектеп кампусы аумағында орналасқан. Нақтырақ айтқанда, Витторио Венетодағы жоғары мектептер: "Маркантонио Фламинио" жоғары мектебі, түрлі бағыттарға бөлінген: классикалық гимназия; ғылыми гимназия; қолданбалы ғылымдар бағытындағы ғылыми гимназия; гуманитарлық ғылымдар гимназиясы. "Бруно Мунари" көркемсурет академиясы, түрлі бағыттарға бөлінген: бейнелеу өнері; сәулет және орта; сән дизайны; зергерлік дизайн; өнеркәсіптік дизайн; графика; мультимедиалық аудиовизуалды. "Альфредо Бельтраме" қонақ үй шаруашылығы және тамақтандыру мемлекеттік кәсіби институты, түрлі бағыттарға бөлінген: туристік қабылдау; зал және сату қызметтері; асхана секторы; қолөнер және өнеркәсіптік кондитерлік өнімдер бағыты. "Жеңіс қаласы" жоғары білім беру институты 2007 жылы Өнеркәсіп және қолөнер кәсіптік институтын, экономикалық-техникалық институты мен техникалық институты біріктіру арқылы құрылды. Тревизо провинциясы Витторио-Венетода жаңа "Жеңіс қаласы" ЖОО-ны жоспарлап отыр, құрылысы 2022 жылдың соңына дейін институттың қазіргі ғимаратын бұзудан кейін басталуы тиіс. Қалада, Серравалленің тарихи орталығында "Дантэ" халықаралық колледжі де бар, ондағы бағыттар: спорттық ғылыми гимназия және ғылыми-цифрлық бизнес шығармашылығы гимназиясы.

Медиа

Радио Палаццо Карли – коммерциялық емес ұйым басқаратын қоғамдық радио. RPC қауымдастығы коммерциялық мақсатта емес және әртүрлі өзіндік өндірілген немесе үшінші тараптардан алынған бағдарламаларды тарату арқылы діни, әлеуметтік және білім беру мақсатындағы дыбыс тарату қызметін ұсынады. Екі жеке студия бар: Витторио Венетода және Конгельянода. Витторио Венето соборымен және Римдегі inBlu желісімен байланыс та жұмыс істеп тұр. Витториезе үшін қабылдау жиілігі FM 103,90 МГц.

Темір жолдар

Витторио-Венето қаласында 2021 жылдың ақпан айынан бастап толық электрлендірілген Ponte nelle Alpi Conegliano желісімен қызмет көрсететін екі теміржол станциясы бар: қала орталығында орналасқан Витторио-Венето станциясы және Ценда ауданында орналасқан Софратта аялдамасы, орталық тарихи аудан мен қаланың оңтүстік бөлігіне қызмет етеді.

Тіл

"Біл" формасы (Cenedese Venetian Latin Infinitive èsar èser esse 1-ші тұлғасы) mi són mi só(n) ego sum 2-ші тұлғасы ti te sé ti ti si tu es 3-ші тұлғасы lu 'l é lu xè ille est 1-ші тұлға көпше саны noiàltri sén nu sémo nos sumus 2-ші тұлға көпше саны voiàltri sé vu sé vos estis 3-ші тұлға көпше саны lori i é lori xè illi sunt Жергілікті венециан диалектісі, "Cenedese" деп аталады, ал Ceneda мен Serravalle біріккеннен кейін "Vittoriese" деп те аталады. Бұл диалект Венеция тілінің солтүстік нұсқасына жақын, мысалы, Белуно диалектісіне, бірақ Венецияның ықпалынан орталық Тревизо нұсқасымен де ортақ белгілері бар. Cenedese-нің Венеция тілінен ерекшеленетін ерекшеліктерінің бірі – сөз соңындағы "o" әрпінің жиі түсірілуі. Мысалы, Венеция тіліндегі "gòto" ("кесе") Cenedese-де "gòt" болады. Егер соңғы әріп "m" болса, ол әрі қарай "n" әрпіне айналады. Сондықтан, мысалы, Венеция тіліндегі "sémo" ("біз") Cenedese-де "sén" болады. Cenedese-нің тағы бір ерекшелігі – жақсылық райдағы етістіктердің бірінші жақ жекеше түрі көбінесе "o" емес, "e" әрпімен аяқталады. Осылайша, Cenedese-де "mi magne" ("мен жеймін") Венеция тіліндегі "mi magno" ("мен жеймін") сөзімен, "mi vede" ("мен көремін") – "mi vedo" сөзімен, ал "mi dorme" ("мен ұйықтаймын") – "mi dormo" сөзімен мағынасы бірдей. Cenedese-нің солтүстік ерекшелігі, Белунез тілімен ортақ, – Венеция, Падуа және Тревизо диалектілерінде қолданылатын "avér" ("иелену") етістігіне "ghe" қосылмауы. Сондықтан, Венеция тілінде "mi gò" ("менде бар") немесе "ti ti gà" ("сенде бар") делінсе, Cenedese-де "mi ò" және "ti te à" делінеді. Cenedese-де екінші жіктегі етістіктердің өткен шаққа қатысушысы көбінесе қазіргі Венеция тіліндегідей "u" емес, "ést" әрпімен аяқталады, мысалы, "vegnést" ("келді"), "bevést" ("ішті"), "vedést" ("көрді") және т.б. Жергілікті ақын Алдо Тоффоли Ценедаға тән дыбысты "дентальді (алвеолалық) сор дыбысының (s = итальяндық "sera") тіс аралық сор дыбысына (ts = итальяндық "zucchero") ұшырауынан туындайтын дыбыс, сондай-ақ соңғы дыбыстың өте күшті жұғаруы" деп сипаттайды. Ол бұл дыбысты көрсету үшін қарапайым "z" әрпін қолданады, бірақ оны "sts" әрпімен көрсету дұрыс екенін айтады. Мысалдар: "mezo" ("жарты"), "pianze" ("жылайды"), "ruzene" ("ұя"), "zimitero" ("кладбище") және т.б. Айта кетейік, Венетоның кейбір солтүстік және ауылдық аймақтарында бұл дыбыс "тета" ретінде айтылады. Жалпы алғанда, Cenedese Венеция тілінің басқа диалекттерінде сөйлейтін адамдарға түсінікті болып қалады.

Адамдар

Альбино Лучиани (Папа Иоанн Павел I) – 1958 жылдан 1969 жылға дейін Витторио Венетоның епископы. Лоренцо Да Понте – Вольфганг Амадей Моцарт үшін опера либреттосын жазған автор. Фердинандо Ботеон (1904 жылы туған); итальян скрипкашысы. Маркантонио Фламинио (1498 жылы туған) – Ренессанс дәуірінің гуманисі. Эмануэла Да Рос (1959 жылы туған) – балалар кітаптарының авторы. Франческа Сегат (1983 жылы туған) – Италиялық баттерфляй стилінде жүзуші. Джанпиетро Бонтемпи – пианист. Иларио Кастагнер – футболшы. Габриэле Пин (1962 жылы туған) – футболшы және жаттықтырушы. Андреа Поли (1989 жылы туған) – футболшы. Томмазо Бенвенути (регби) (1990 жылы туған) – регби ойнаушы. Amia Venera Landscape – Post Metal тобы. Ренато Таламини – итальян эпидемиологы. Бартоломео Константини – жарыс машинасының жүргізушісі.