Кіріспе
Чарльз Олсон (1910–1970) – американдық ақын, Эзра Паунд, Уильям Карлос Уильямс сияқты бұрынғы модернист ақындар мен үшінші буын жаңа американдық ақындар арасындағы байланыс құрған екінші буын американдық модернист ақын. Соңғысына Нью-Йорк мектебі, Блэк-Маунтин мектебі, сондай-ақ Бит ұрпағы және Сан-Франциско ренессансымен байланысты суретшілер мен ақындар кіреді. Олсон өзін ақын немесе тарихшы емес, "таңның археологы" деп сипаттады.
Charles Olson (27 December 1910 – 10 January 1970) was a second generation modernist American poet who was a link between earlier modernist figures such as Ezra Pound and William Carlos Williams and the third generation modernist New American poets. The latter includes the New York School, the Black Mountain School, and some of the artists and poets associated with the Beat generation and the San Francisco Renaissance. In these endeavors, Olson described himself not so much as a poet or a historian but as "an archeologist of morning."
Өмір
Олсон Карл Джозеф пен Мэри (Хайнс) Олсонның ұлы ретінде дүниеге келді және әкесі пошта тасымалдаушысы болған Вурчестерде (Массачусетс штаты) өсті. Ол жазда Глостерде (Массачусетс штаты) демалып жүрді, ол оның асырап алған туған қаласы және шығармашылығының орталығына айналды. Орта мектепте ол шебер тілші болды және Еуропаға саяхатқа (соның ішінде Уильям Батлер Йейтспен кездесуге) ие болды. Магистр дәрежесін бітіргеннен кейін Олсон 1933–1934 оқу жылында Веслиан университетінде Мелвилл туралы зерттеулерін жартылай стипендиямен жалғастырды. Содан кейін ол екі жыл бойы Массачусетс штатының Вурчестер қаласындағы Кларк университетінде ағылшын тілінен сабақ берді. Олсон 1936 жылы Гарвард университетіне ағылшын тілінен докторантураға түсті. Кейіннен ол Америка мәдениетінің жаңа ашылған докторлық бағдарламасына алғашқы үш үміткердің бірі ретінде қосылды. Оқу кезеңінде ол Уинтроп Хаусте және Радклифф колледжінде ағылшын тілінен нұсқаушы және жетекші болып жұмыс істеді. 1939 жылдың көктемінде курстық жұмысын аяқтағанмен, диссертациясын бітіре алмады және диплом алмады. Рузвельттің қайтысы және 1945 жылдың сәуірінде Гарри Трумэннің билікке келуі Олсонды әдеби мансапқа толыққанды берілуге шабыс тартты. 1946–1948 жылдары Олсон Езра Паундты Сент-Элизабетс ауруханасында көріп тұрды, ақынның өзіне және оның туындыларына қызығушылық танытса да, оның кейбір саяси көзқарастарына қарсы болды. Олсонның идеялары Дункан, Дорн, Денис Левертов және Пол Блэкберн сияқты ақындардың бір буынына әсер етті. Ол көптеген жеке хаттар жазып, көптеген жас жазушыларға көмектесіп, қолдау көрсетті. Оның салааралық поэтикасы майя жазуы, шумерлік дін, классикалық мифология, Альфред Норт Уайтхедтің процестік философиясы (мысалы, «Процесс және шындық» [1929]) және кибернетика сияқты алуан түрлі және терең білімдік көздерден нәр алды. Өмірінің соңында ол қытай және үнді-еуропа тілдерінің ортақ түбірден шыққан болу мүмкіндігін зерттеді. 1956 жылы Блэк Маунтин колледжі жабылғанда, Олсон келесі бес жыл бойы мекеменің қарызын өтеуді қадағалады және Глостерде қоныстанды. 1961 жылы ол Тимоти Лири мен Генри Мюррейдің жетекшілігімен алғашқы псилоцибин тәжірибелеріне қатысты, сондай-ақ Буффалодағы Нью-Йорк мемлекеттік университетінде ерекше профессор (1963–1965) және Коннектикут университетінде қонақ профессор (1969) болды. 1964 жылдың қаңтарында Кайзер мас күйдегі жүргізушінің кінәсінен болған автокөлік апатында қаза тапты, бірақ қайғыға батқан Олсон оның Буффало аймағындағы өміріне қанағаттанбағандықтан, оның өлімі әлеуетті өзіне-өзі қол жұмсау болуы мүмкін деген дұрыс емес теорияны ұсынды. Оның өлімі Олсонды терең оқшаулану, романтикалық сағыныш және тыңғырық жұмыстың экзистенциалдық қоспасына итермеледі. Оның өмірінің көп бөлігі ауыр темекі шегу мен ішімдікке құмарлықпен өтті, бұл оның бауыр қатерлі ісігінен ерте қайтысына себеп болды. Диагноз қойылғаннан кейін ол бауырға операция жасату үшін Нью-Йорк ауруханасына жатқызылды, бірақ операция жасалмады. Ол 1970 жылы, елу тоғызыншы туған күнінен екі апта бұрын, өзінің эпикалық туындысы «Максимус өлеңдерін» аяқтау үстінде қайтыс болды.
Алғашқы жазбалар
Олсонның алғашқы кітабы, Call Me Ishmael (1947), Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романына арналған зерттеме, Веслиан университетіндегі MA диссертациясының жалғасы болды. «Проективті өлең» (1950) еңбегінде Олсон ақынның тынысына негізделген поэтикалық өлшемді және синтаксис пен логикаға емес, дыбысқа және қабылдаулардың байланысына негізделген ашық құрылымды қажет етті. Ол әрі, баса, буын, екпін, тармақ немесе жолға емес, тек тыныс бірлігін қолданатын өлшемді жақтырды. Осы тұрғыда Олсонның алдын бағдарлаған Ральф Уолдо Эмерсонның тыныс туралы поэтикалық теориясы болды. Ол үшін өлеңнің беттегі ұсынылымы – шығарманың бірден толық дыбыстық және толық визуалды болуының маңызды бөлігі еді. «Кингфишерлер» өлеңі – манифестің қолданылуы. Ол алғаш рет 1949 жылы жарық көрді және оның алғашқы поэзия кітабында, In Cold Hell, in Thicket (1953) жинақталды. Оның екінші жинағы «Алыс қашықтықтар» 1960 жылы жарық көрді. Олсонның беделі негізінен оның күрделі, кейде қиын өлеңдеріне – «Кингфишерлер», «Салқын тозақта, жусанда» және «Максимус өлеңдері» сияқты әлеуметтік, тарихи және саяси мәселелерді зерттейтін туындыларына байланысты. Оның қысқа өлеңдері, «Жалғыз қызыл түлкі, жалғыз қарға», «Басқаша», «Туған күнге арналған ода», «Махаббат» және «Шар» сияқты өлеңдері бірден түсінікті және шынайы, түпнұсқа, эмоционалды күшті дауысты көрсетеді. «Максимус өлеңдерінен 27-хат» Олсонның лирикалық, тарихи және эстетикалық көңіліне толы. Олсон 1951 жылдың тамызында Роберт Крийлиге жазған хатында постмодерн терминін қолданды.
Максимустың өлеңдері
1950 жылы Паундтың «Кантоларынан» шабыдаланып (дегенмен Олсон екі эпостың арасында тікелей байланыс жоқ екенін айтқан), Олсон «Максимус өлеңдерін» жазуға кірісті. Америка тарихын ең кең мағынасында зерттейтін «Максимус» Массачусетс штатында, әсіресе Олсон қоныстанған Глостер қаласында орналасқан орындық эпос есебінде де қарастырылады. Глостердің қасындағы Кейп-Энннің жабайы, тасты орталығы – Догтаун «Максимус өлеңдерінде» маңызды орынға ие. (Олсон Догтаунда ағаш түбіне отырып, сыртта жазуды қалайтын.) Бүкіл туынды Максимнің дауысы арқылы жеткізіледі, ол бір жағынан Тирлік Максимус, саяхатшы грек философы, екінші жағынан Олсонның өзіне негізделген. Үш томның соңғысы коммерциялық құндылықтардың орнына қауымдық құндылықтардың басым болған идеалды Глостерді суреттейді. Олсон қатерлі ісіктен көз жұмақ жатқанын білгенде, әдеби мұрагері Чарльз Бур және басқаларға Олсонның өлімінен кейін туындының соңғы кітабын ұйымдастырып, жариялауды тапсырды.
Хат-хабар
Майя хаттары, ред. Роберт Крилли (Мальорка: Divers Press, 1953; Лондон: Jonathan Cape, 1968). Origin үшін хаттар 1950–1956, ред. Альберт Гловер (Нью-Йорк: Cape Goliard, 1970). Чарльз Олсон мен Роберт Крилли: Толық хат алмасу, ред. Джордж Ф. Баттерик және Ричард Блевинс, 10 томдық (Black Sparrow Press, 1980–96). Чарльз Олсон мен Сид Корман: Толық хат алмасу 1950–1964, ред. Джордж Эванс, 2 томдық (Ороно, ME: Ұлттық поэзия қоры, 1987, 1991). Махаббат пен қайғы: Чарльз Олсон мен Эдвард Дальбергтің толық хат алмасуы, ред. Пол Кристенсен (Нью-Йорк: Paragon House, 1990). Чарльз Олсон мен Фрэнсис Болдерефф: Заманауи хат алмасу, ред. Ральф Мод және Шарон Тесен (Wesleyan University Press, 1999). Таңдалған хаттар, ред. Ральф Мод (Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 2001). Аяқталудан кейін: Чарльз Олсон мен Фрэнсис Болдереффтің кейінгі хаттары, ред. Шарон Тесен және Ральф Мод (Talonbooks, 2014). Ашық карта: Роберт Дункан мен Чарльз Олсонның хат алмасуы, ред. Роберт Дж. Бертольф және Дейл М. Смит (Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 2017). Чарльз Олсон мен Дж. Х. Принн: Жиналған хаттар, ред. Райан Добран (Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 2017).