Кіріспе
Мысықтар тұқымдасының түрі
Түрлер қорабы
| атауы = Jaguarundi
| мәртебесі = LC
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебесі ref =
| мәртебесі2 = CITES A1
| мәртебесі2 жүйесі = CITES
| мәртебесі2 ref = Атауы /ʒ/æ/ɡ/w/ə/'/r/ʌ/n/d/i/ немесе /dʒ/æ/ɡ/w/ə/'/r/ʌ/n/d/i/ деп айтылады. Кейбір испан тілінде сөйлейтін елдерде ягуарундиді гато колорадо, гато моро, леон бренеро, леонцильо және тигрильо деп те атайды.
| name = Jaguarundi
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A1
| status2 system = CITES
| status2 ref = The name is pronounced ,/ʒ//æ//ɡ//w//ə/'/r//ʌ//n//d//i/ or ,/dʒ//æ//ɡ//w//ə/'/r//ʌ//n//d//i/. In some Spanish speaking countries, the jaguarundi is also called gato colorado, gato moro, león breñero, leoncillo and tigrillo.
Таксономия
1803 жылы Этьен Джефруа Сент-Илаир Орталық Американың белгісіз жерлерінен екі ягуарунди терісі мен бас сүйегін сипаттап, ғылыми атауын Felis yagouarundi деп атады. 19-шы және 20-шы ғасырларда тағы бірнеше зоологиялық үлгілер сипатталды: 1859 жылы Жан Луи Берландье ұсынған F. cacomitli – Мексикадағы Рио-Гранде аймағынан алынған аналық ягуарундидің бас сүйегі мен сұрғылт терісі. 1898 жылы Олдфилд Томас ұсынған F. yagouaroundi tolteca – Мексиканың Синалоа аймағынан алынған бас сүйек және қызғылт тері. 1898 жылы Эдуардо Ладислао Холмберг ягуарунди болуы мүмкін мысық сүйектерінің қазбасын, Аргентинаның Сан-Луис қаласының жанынан қазылған қазба үшін F. Ameghinoi деп атады. 1901 жылы Эдгар Александр Меарнстың сипаттаған F. fossata – Юкатаннан табылған үлкен ягуарунди бас сүйегі. 1904 жылы Джоэл Асаф Алленнің сипаттаған F. panamensis – Панаманың Чирики провинциясынан жиналған жас ересек аналық ягуарундидің қара сұр терісі. 1914 жылы Олдфилд Томас сипаттаған F. yagouaroundi melantho – Перудің Позузу ауданынан алынған еркек және әйелдің бас сүйектері мен қара қоңыр терілері. 1858 жылы Николай Северцов ягуарунди үшін Herpailurus деген жалпы атауды ұсынды. Кейінгі авторлар ягуарундиді пума туысына (P. concolor) жатқызды. Ягуарундидің ареалындағы үлгілердің филогеографиялық талдауы кіші түрлеріне генетикалық дәлелдерді көрсетпеді. 2017 жылы IUCN Мысықтар маманы тобы фелидтердің таксономиясын қайта қарап, ягуарундиді Herpailurus туысының монотиптік таксоны ретінде мойындады.
F. cacomitli proposed by Jean Louis Berlandier in 1859 was a skull and a grayish skin of a female jaguarundi from the Rio Grande area in Mexico. F. yagouaroundi tolteca proposed by Oldfield Thomas in 1898 was a skull and a reddish skin from Sinaloa in Mexico. F. Ameghinoi proposed by Eduardo Ladislao Holmberg in 1898 for fossil cat bones, presumably of a jaguarundi, that were excavated near San Luis, Argentina. F. fossata by Edgar Alexander Mearns in 1901 was a large jaguarundi skull from Yucatán. F. panamensis by Joel Asaph Allen in 1904 was a dusky gray skin of a young adult female jaguarundi collected in Panama's Chiriquí Province. F. yagouaroundi melantho by Oldfield Thomas in 1914 were skulls and blackish brown skins of a male and a female from Pozuzo District in Peru. The generic name Herpailurus was proposed by Nikolai Severtzov in 1858 for the jaguarundi. Later authors classified the jaguarundi in the genus Puma along with the cougar (P. concolor). Phylogeographical analysis of jaguarundi samples from across its range found no genetic evidence for subspecies. In 2017, the IUCN Cat Specialist Group revised felid taxonomy and recognises the jaguarundi as a monotypic taxon of the genus Herpailurus.
Филогенез және эволюция
Ягуарунди пумамен ең жақын туыс; ягуарунди-пума клады гепардпен туыс. Бұл үш түр Felidae тұқымдасының сегіз тармағының бірі – Пума тармағын құрайды; Пума тармағы қалғандарынан бөлініп шықты. Пума тармағының туыс тобы Felis, Otocolobus және Prionailurus туыстарын қамтитын кішкентай Ескі әлем мысықтарының клады болып табылады. Acinonyx Америкадағы тармақтан бөлініп кеткен болуы мүмкін; кейбір авторлар гепардтың Ескі әлемде бөлініп кеткенін ұсынады. Пума тармағы Азиядан Солтүстік Америкаға Беринг бұғазы арқылы өтіп, Плиоценнің соңы немесе Плейстоценнің басында Панама тасмуы арқылы Оңтүстік Америкаға келген секілді. Бұл, шамамен Плиоценнің соңы мен Плейстоценнің басында Оңтүстік Америкада пума мен Herpailurus (H. pumoides) тармақтарына бөлінуімен жалғасты. H. pumoides Орта Плейстоценде жойылды, қазіргі заманғы ягуарунди пайда болған шақта; қазіргі заманғы ягуарундидің ең көне қазбалары Бразилиядағы Плейстоценнің соңына датыланады. Алғашқы Солтүстік Америка пумалары Плейстоценнің жойылған кезеңінде шамамен 10,000 жыл бұрын жойылды; Солтүстік Америкаға 10,000–8,000 жыл бұрын Оңтүстік Америка пумалары мен ягуарундилері қайта қоныстанды. Құрып кеткен Солтүстік Америка туысы Miracinonyx осы кладтың тағы бір мүшесі болып табылады.
Сипаттамалары
Ягуарунди – денесі жіңішке және түсі біркелкі орташа өлшемді мысық, ол сыртқы түрімен басқа жаңа тропикалық мысықтардан, мысалы, Leopardus туысына жататын кішкентай, дақты мысықтардан ерекшеленеді. Бұл оның кариотипімен байланысты – ягуарундиде 38 хромосома бар, ал басқа Оңтүстік Американың кішкентай мысықтарында 36 хромосома бар, сондай-ақ хромосомалық ерекшеліктері Ескі әлем мысықтарына, мысалы, бенгал мысығына (Prionailurus bengalensis) ұқсас. Басы мен денесінің ұзындығы – ; күшті, бұлшық етті құйрығы ұзын. Үй мысығынан шамамен екі есе үлкен, ягуарунди иығынан шамамен жетеді және салмағы шамамен 2 кг, бірақ 2 кг-нан асатын ірірек жекелеген мысықтар да тіркелген. Еркектері ұрғашыларынан сәл ірі. Қара қоңыр түстілері сырттан тайраға (Eira barbara) ұқсайды, бірақ оларды мойнындағы айқын сары дақтан ажыратуға болады. Қызыл түрі көбінесе құрғақ, ашық жерлерде кездеседі. Меланистік жекелеген мысықтар туралы хабарлар бар, бірақ түсі толығымен қара емес; басы мен мойны дененің қалған бөлігінен ақшыл болып көрінеді. Еңі кең, арқасында дақтары жоқ. Ягуарундидің барлығы 30 тісі бар; тіс формуласы – .
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жагуарунди тропикалық жаңбырлы ормандардан және жапырақты ормандардан бастап шөлдер мен тікенді бұталы жерлерге дейін әртүрлі ортада мекендейді. Оны бұлтты ормандарда, мангрлерде және саванналарда да кездестіруге болады. Жагуарунди өмір сүру ортасындағы экологиялық өзгерістерге төзімділігімен ерекшеленеді; ол қайта орманды жерлерде де жақсы өркендей алады. АҚШ-та бұл түр толыққанды жойылған болуы мүмкін; АҚШ-та соңғы расталган кездесу 1986 жылы Техас штатының Браунсвилл қаласының жанында жолда қаза тапқан жануар болды. Жагуарунди сонымен қатар Уругвайдағы Серро Ларгодан тіркелген, бірақ оның онда болуы нақты емес.
Егемендік және экология
Ягуарунди ұялшақ және оңаша өмір сүреді, сондай-ақ тұзақтарға өте сақ болады. Бұл мысық көбінесе басқа мысықтарға қарағанда, әсіресе түнде белсенді болатын дақты мысықтардан күндізгі уақытта көбірек белсенділік көрсетеді. Иіс немесе көру арқылы қарым-қатынас құралы ретінде ягуарундилердің арасында белгілеу мінез-құлқы қолданылуы мүмкін; тұтқындалғанда олардың артқы аяқтарымен (кейде зәрмен бірге) жерді сызып, ағаштарды тырнап, заттарды басымен сүртіп, нәжісті жабылмаған күйде қалдыруы байқалған. Өзара күтім, өксік тарту және иіскеу сияқты әлеуметтік мінез-құлықтары тіркелген. Ягуарунди кең дауыс репертуарына ие; 13 түрлі дыбыс жазылған, олардың ішінде шатысу, маусылдау, айқайлау, «ва-ва» деп естілетін дыбыс, сыбызғылау, тіс қағу және ерекше құс сияқты сайрау кіреді. Тұтқында, есікті әйелдер өздерінің қоршаған аймақтарын иіспен белгілеп, әлсіз дыбыстар шығарады. Олардың тамағына кеміргіштер мен ұсақ сүтқоректілер кіреді. Ягуарундилер сонымен қатар үй құстары, балықтар, мармосеттер, қояндар және опоссумдар сияқты ірі жемтіктерді де аулайды; бір зерттеуде олардың рационында кішкентай бұғылар (мүмкін, өлік) тіркелген. Тамақтануларында шөптер сияқты өсімдіктер де кездеседі. Мексикадағы популяциялар Мексиканың ресми нормасы NOM 059 SEMARNAT 2010 бойынша тізімделген. Перуде ягуарундиді аулау шектеуге алынған, ал Аргентинада, Белизде, Бразилияда, Боливияда, Колумбияда, Коста-Рикада, Француз Гвианасында, Гватемалада, Гондураста, Мексикада, Панамада, Парагвайда, Суринамда, Уругвайда, АҚШ-та және Венесуэлада аулауға тыйым салынған.