Кіріспе

Нитрит туындыларының біріктірілген атауы. Нитрит ионының химиялық формуласы NO2−. Нитрит (көбінесе натрий нитриті) химия және фармацевтика салаларында кеңінен қолданылады. Нитрит анионы – табиғаттағы азот айналымының көп тараған аралық кезеңі. Нитрит атауы сондай-ақ –ONO тобын қамтитын органикалық қосылыстарды да білдіреді, олар азот қышқылының эфирлері болып табылады.

Нитритті талдау

Нитрит Грис реакциясы арқылы анықталады және талданады, онда NO2 қоршаған ортасы бар үлгі сульфанил қышқылы және нафтил 1 аминмен қышқыл ортада өңделген кезде терең қызыл түсті азо бояуы пайда болады.

Үйлестіру кешендері

Нитрит – амбидентатты лиганд және металл иондарына бірнеше тәсілмен байланысу арқылы әртүрлі координациялық кешендерді құра алады. АНАММОКС – аммиактың анаэробты тотығуы, ДНРА – аммиакқа диссимиляторлық нитраттың тотығуы, ал КОММАМОКС – аммиактың толық тотығуы. Нитрификация кезінде аммоний нитритке айналады. Маңызды түрлердің бірі – Nitrosomonas. Басқа бактерия түрлері, мысалы, Nitrobacter, нитриттің нитратқа тотығу процесіне жауапты. Нитрит көптеген бактерия түрлерімен азот оксидіне немесе аммиакқа дейін тотығуға (азайтылуға) болады. Гипоксиялық жағдайларда нитрит азот оксидін бөліп шығарады, бұл қан тамырларын кеңейтеді. Нитриттің NO-ға айналуының бірнеше механизмі сипатталған, оның ішінде ксантин оксидоредуктаза, нитрит редуктаза және NO синтетаза (NOS) арқылы ферментативтік тотығу, сондай-ақ ферментативтік емес қышқыл диспропорциялану реакциялары бар.

Химиялық прекурсор

Азо бояулары және басқа да бояғыштар нитрит қажет болатын диазотизация процесі арқылы дайындалады. Натрий нитриті еттің пісуін жылдамдату үшін, сондай-ақ оған тартымды түс беру үшін қолданылады. 2018 жылы Британдық ет өндірушілер қауымдастығы жүргізген зерттеуде нитриттің заңмен рұқсат етілген деңгейі Clostridium botulinum бактериясының өсуіне ешқандай әсер етпейтіні анықталды. АҚШ-та ет нитрит қосылмаса, "құрғатылған" деп таңбаланбайды. Кейбір елдерде құрғатылған ет өнімдері нитрат немесе нитритсіз, тіпті өсімдік көзінен алынған нитритсіз де өндіріледі. 1993 жылдан бері нитритсіз өндірілген Парма шужағы 2018 жылы ботулизмнің бірде-бір жағдайына себеп болмағаны хабарланды. Етке нитриттер қосу белгілі канцерогендердің пайда болуына әкеп соқтырады; Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) нитритпен өңделген етті күнделікті тұтыну ішек қатерлі ісігіне шалдығу қаупін өмір бойында 18%-ға арттыратынын ескертеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ішу суындағы нитрит және нитрат иондарының рұқсат етілген максималды шектері тиісінше 3 мг/л және 50 мг/л құрайды.

Етті тұщылау

Еттегі миоглобинмен реакцияда нитрит өнімге қажетті қызғылт-қызыл "жаңа" түс береді, мысалы, тұздалған етте. АҚШ-та нитрит 1925 жылдан бері ресми түрде қолданылып келеді. Америкалық Ет институтының ғалымдарының мәліметінше, нитритті пайдалану Орта ғасырларда басталған. Тарихшылар мен эпидемиологтар ет өңдеуде нитриттің кеңінен қолданылуы, ет өнеркәсібінің өркендеуімен тығыз байланысты екенін айтады. Француз журналисі Гийом Кудрей [fr] ет өнеркәсібі нитритпен ет өңдеуді қалайтынын, оның құрамында қатерлі ісік тудыратын нитрозо қосылыстар пайда болатыны белгілі болса да, мойындайды. Кейбір дәстүрлі және қолмен өндірілетін өнімдер нитриттерден бас тартады.

Цианидпен улануға қарсы дәрі

Натрий нитриті және амиль нитриті түріндегі нитриттер көптеген цианидге қарсы құралдар жиынтығының құрамдас бөліктері болып табылады. Бұл екі қосылыс гемоглобинмен байланысып, Fe2+ иондарын Fe3+ иондарына тотықтырып, метгемоглобин құрайды. Метгемоглобин өз кезегінде цианидпен (CN) байланысып, цианметгемоглобин құрады, бұл митохондриядағы электрондық тасымалдау тізбегінің (ETC) IV кешеніндегі цианидтің әсерін тиімді түрде жояды, себебі цианидтің негізгі әсер ететін орны осы кешен болып табылады. Нитриттердің цианидтік улануды емдеуде пайдалы болатын тағы бір механизмі – азот оксидін (NO) өндіру. NO цитохром c оксидазадан (ETC IV кешенінен) CN-ді ығыстырып, оны метгемоглобинмен байланысуға мүмкіндік береді.

Органикалық нитриттер

Органикалық химияда алкил нитриттері – азот қышқылының эфирлері және құрамында нитрозокси функционалдық тобы болады. Нитроқосылыстарда C–NO2 тобы бар. Нитриттердің жалпы формуласы RONO, мұнда R – арил немесе алкил тобы. Амил нитриті және басқа алкил нитриттері тамыр кеңейткіш әсерге ие және зертханада сақтықпен қолданылуы керек. Олар кейде медицинада жүрек ауруларын емдеу үшін қолданылады. Алкил нитриттерін синтездеудің классикалық аталатын реакциясы – Мейер синтезі, онда алкил галоидтар металл нитриттерімен реакцияласып, нитроалкандар мен нитриттер қоспасын түзетін болады.

Қауіпсіздік

Нитрит тұздары екіншілік аминдермен реакцияға түсіп, N-нитрозаминдерін түзетіп шығарады, олар асқазан қатерлі ісігін тудыруы мүмкін деп саналады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) күнделікті желетін әрбір өңделген ет өмір бойы ішек қатерлі ісігіне шалдығу қаупін 18%-ға арттыратынын мәлімдейді; өңделген ет – ашыту, нитритпен тұздау, тұздау, түйіндеу немесе басқа да процестер арқылы дәмін жақсарту немесе сақтау мерзімін ұзарту үшін өңделген ет. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 400-ден астам зерттеуді қарауының нәтижесінде 2015 жылы өңделген еттердің қатерлі ісік, әсіресе ішектің қатерлі ісігін тудыруына жеткілікті дәлелдер бар екендігі анықталды; ДДҰ-ның Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) өңделген еттерді адамға канцерогенді деп жіктеді (1-топ). Нитрит (ішке қабылдағанда) эндогенді нитрозацияға, атап айтқанда нитрозаминнің түзілуіне алып келетін жағдайларда, IARC-мен адамға канцерогенді болуы мүмкін (2А-топ) деп жіктелді.