Соғыс ұшақтары: Тәуелсіз шабуылдаушы және көпүрлілік қабілеттері

Кіріспе

Негізгі міндеті жерге шабуыл жасау болғанмен, әуе шайқасына қабілетті ұшақ.

Ұшқыш-бомбалаушы – бұл бастапқыда жойғыш ретінде жасалған, бірақ жеңіл бомбалаушы немесе шабуылдаушы ұшаққа айналған ұшақ. Ол бомбалаушы және шабуылдаушы ұшақтардан өзгешелігі – олардың жасалу тарихында, яғни жойғыш ұшақтың басқа міндеттерге бейімделуі, ал бомбалаушы және шабуылдаушы ұшақтар нақты бомбалау және шабуылдау үшін әзірленеді. Ракеталар мен басқарылатын зымырандардың әуе соғысына енгізілуіне байланысты, «ұшқыш-бомбалаушы» терминінің маңызы азайды, бірақ ол әлі де қолданылады. Қазіргі заманғы ұшақтар, осыған ұқсас міндеттерді атқаратындар, көбінесе көпүрліліктегі жауынгер ұшақтары немесе шабуылдаушы ұшақтар деп аталады.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, қолданыстағы қозғалтқыштар мен авиациялық технологияның шектеулері, әрбір ұсынылған әскери ұшақтың нақты белгіленген мақсатына сәйкес конструкцияланғанын талап етті. Соғыстың басында қозғалтқыштардың қуаты күрт өсіп, 1939 мен 1943 жылдар аралығында шамамен екі есеге артты. Соғыстың алғашқы кезеңдеріндегі әдеттегі жеңіл бомбалаушы болып саналатын Bristol Blenheim, 1934 жылы Daily Mail газетінің иесі лорд Роттермирдің шақыруына жауап ретінде, жылдам азаматтық тасымалдаушы ретінде жобаланған. Онда екі Bristol Mercury XV радиалды қозғалтқышы, үш адамнан тұратын экипажы және бомбалардан тұратын шағын жүк көлемі болды. 1939 жылы Францияда Messerschmitt Bf 109 истребительдерімен кездескенде Blenheim үлкен шығындарға ұшырады, ал жеңіл бомбалаушылар тез арада қолдан алынды. Керісінше, 1942 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілген Vought F4U Corsair истребителі, болашақтағы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Grumman F6F Hellcat және жеті тонналық USAAF Republic P-47 Thunderbolt ұшақтарымен салыстырғанда, Pratt & Whitney R-2800 Double Wasp радиалды қозғалтқышымен жабдықталған, әлдеқайда кіші, қарапайым және арзан бір орындық ұшақ болды. Бұл ұшақ 1940 жылдың мамырында Double Wasp қозғалтқышымен алғаш рет ұшты. Corsair ұшағының конструкциясы мен экипажы азайтылғандықтан, оның қару-жарағы төрт жоғары жылдамдықты ұшақ зымыраны немесе бомбалардан тұрды; кейінірек шыққан нұсқалары сегіз зымыранды немесе бомбаны тасымалдай алды. 18 цилиндрлі Double Wasp қозғалтқышының салмағы шамамен бір тонға жуық болды – бұл V12 Rolls Royce Merlin қозғалтқышынан жарты тонға, ал 9 цилиндрлі Bristol Mercury қозғалтқышынан екі есе көп. Қозғалтқыштардың қуатының артуы, көптеген қазіргі истребительдердің конструкцияларына пайдалы бомба жүктемесін алып жүруге және истребитель-бомбалаушы рөлін атқаруға мүмкіндік берді. Соның ішінде Focke Wulf Fw 190, Hawker Typhoon және Republic P-47 Thunderbolt ерекше аталады. Әртүрлі бомбалау тактикасы мен әдістері де қолданылды: кейбір конструкциялар жоғарыдан бомбалауға, ал кейбіреулері төмен деңгейдегі жартылай көлденең бомбалауға немесе тіпті Blackburn Skua және North American A-36 Apache сияқты төмен деңгейдегі тік сүңгіре бомбалауға арналған. Көп қозғалтқышты ұшақтар, әсіресе теңіз шабуылдары үшін ұзақ қашықтық қажет болған жағдайларда, истребитель-бомбалаушы рөлінде де қолданылды. Мысалдарға Lockheed P-38 Lightning, Bristol Beaufighter (торпедолық бомбалаушыдан дамытылған) және de Havilland Mosquito (қолсыз жылдам бомбалаушыдан дамытылған) жатады. Beaufighter MkV ұшағында кабинадан кейін орналасқан төрт 0,303 калибрлі (7,7 мм) пулеметі бар Boulton Paul мұнарасы болды, бірақ олардың тек екеуі ғана жасалды. Bristol Blenheim тіпті Ұлыбритания шайқасында истребитель ретінде де қолданылды, бірақ ол жеткілікті жылдамдыққа ие болмады. Алайда, алғашқы әуедегі бақылау радиолокаторымен жабдықталған ол тиімді түнгі истребитель болып шықты. Royal Aircraft Factory S.E.5. да осы рөлде қолданылды. Патшалық әуе күштері соғыс аяқталар кезде алғашқы мақсатты истребитель-бомбалаушыны алды. Ол кезде ол истребитель-бомбалаушы деп емес, Trench Fighter деп аталды, өйткені ол солайша шабуыл жасау үшін жобаланған. Sopwith Salamander Sopwith Snipe истребителінің негізінде жасалған, бірақ ұшқыш пен отын жүйесін жердегі атыстан қорғау үшін мұрын бөлігінде броньды пластинасы болды. Бастапқыда, ұшақ төменнен өтіп бара жатқанда, қазбаларды пулеметпен шашу үшін кабина еденінен екі пулемет шығару жоспарланған. Бірақ бұл жұмыс істемеді, оның орнына төрт Cooper бомбасы орнатылды. Ол өте көп мөлшерде тапсырыс берілді, бірақ көп бөлігі соғыс біткеннен кейін тоқтатылды. 1942 жылдың наурыз айынан 1943 жылдың маусымына дейін Ұлыбританияға қарсы үлкен истребитель-бомбалаушы кампаниясы жүргізілді. Бұл операциялар Люфтваффе үшін салыстырмалы түрде аз шығынмен Достасқандардың ресурстарын байланыстыруда сәтті болды, бірақ британ үкіметі бұл кампанияны жеке рейдтердің шағын масштабына байланысты мазасыздық тудыратын жайт деп санады. 1941 жылдың тамызында RAF ұшқыштары Франция үстінде өте жылдам радиалды қозғалтқышпен жабдықталған истребительмен кездескенін хабарлады. Алғашында ол француздық Curtiss 75 Mohawks деп ойланған, бірақ олар Focke Wulf Fw 190 болды, қазіргі Spitfire V-ге қарағанда сәл жылдам және қарулы. Курт Танк Spitfire және Bf 109 ұшақтары ұшудағы ең жылдам ұшақтар болған кезде ұшақты жобалаған; ол оларды жарыс аттары деп атады, тез, бірақ нәзік. Бірінші дүниежүзілік соғыста ат әскерінің сарбазы болған Танк соғыс аттысын жасақтауды жөн көрді. BMW 801 радиалды қозғалтқышы, кең астыңғы шанағы және екі 20 мм-лік пулеметтері мен автоматтары бар ұшақ таза истребительдерге қарағанда жақсы истребитель-бомбалаушы болды. 1942 жылдың ортасына қарай, алғашқы "Jagdbombers" (сөзбе-сөз "жауынгер" немесе "аңшы" бомбалаушы, қысқаша "Jabos" деп аталады) Кент үстінде пайда болды. 31 қазан күні 60 Fw 190 ұшағы Кентербериді бомбалады, нәтижесінде бір ғана ұшақ жоғалды, 32 азамат өлтіріліп, 116 жараланды, бұл Blitz кезеңінен бергі ең ірі шабуыл болды. Радардың астында, теңіз деңгейінде ұшып, бұл шабуылдарды тоқтату қиын болды. Jabos уақытында Сталинградтағы орыс позицияларын бомбалау үшін Шығыс майданға жетті. 1943 жылдың шілдесіне қарай Fw 190 ұшақтары Курск шайқасындағы осал Stukas-ты ауыстырды: әуе соғысын жеңіп алғандарына қарамастан, олар Кеңес әскерінің келесі шабуылдарын тоқтатуға тырысты. 1945 жылдың 1 қаңтарында Bodenplatte операциясында 1000-нан астам ұшақ (оның ішінде 600-дан астам Fw 190) Бульж шайқасын қолдау үшін Достасқандардың ұшақтарын жерде жоюға соңғы әрекет жасады. Достасқандардың истребительдері мен истребитель-бомбалаушыларының шығындары сол кезде азайтылды. 17 әуежай шабуылға ұшырады, олардың жетісінде көптеген ұшақтар жоғалды. Тәжірибесіздік толық болды, өйткені Ultra-дан алынған аз ғана хабарламалар түсінілмеді. Ең көп зардап шеккен канадтық Эйндховен базасында 26 Typhoon және 6 Spitfire ұшағы жойылды, ал тағы 30 Typhoon зардап шекті. Барлығы 305 ұшақ, көбінесе истребительдер мен истребитель-бомбалаушылар жойылды, ал тағы 190 зардап шекті. Люфтваффе 143 ұшқышты жоғалтты, 71-і тұтқынға алынды және 20-ы жараланды, бұл оның тарихындағы ең ауыр бір күндік шығын болды; ол ешқашан қалпына келмеді.

Prior to World War II, general limitations in available engine and aeronautical technology required that each proposed military aircraft have its design tailored to a specific prescribed role. Engine power grew dramatically during the early period of the war, roughly doubling between 1939 and 1943. The Bristol Blenheim, a typical light bomber of the opening stages of the war, was originally designed in 1934 as a fast civil transport to meet a challenge by Lord Rothermere, owner of the Daily Mail. It had two Bristol Mercury XV radial engines of each, a crew of three, and its payload was just of bombs. The Blenheim suffered disastrous losses over France in 1939 when it encountered Messerschmitt Bf 109s, and light bombers were quickly withdrawn. In contrast, the Vought F4U Corsair fighter—which entered service in December 1942—had in common with its eventual U. S. Navy stablemate, the Grumman F6F Hellcat and the massive, seven ton USAAF Republic P 47 Thunderbolt—a single Pratt & Whitney R 2800 Double Wasp radial engine of in a much smaller, simpler and less expensive single seat aircraft, and was the first aircraft design to ever fly with the Double Wasp engine in May 1940. With less airframe and crew to lift, the Corsair's ordnance load was either four High Velocity Aircraft Rockets or of bombs; a later version could carry eight rockets or of bombs. The massive, powerful 18 cylinder Double Wasp engine weighed almost a ton—half as much again as the V12 Rolls Royce Merlin and twice as much as the 9 cylinder Bristol Mercury that powered some heavy fighters. Increased engine power meant that many existing fighter designs could carry useful bomb loads, and adapt to the fighter bomber role. Notable examples include the Focke Wulf Fw 190, Hawker Typhoon and Republic P 47 Thunderbolt. Various bombing tactics and techniques could also be used: some designs were intended for high level bombing, others for the low level semi horizontal bombing, or even for low level steep dive bombing as exemplified by the Blackburn Skua and North American A 36 Apache. Larger twin engined aircraft were also used in the fighter bomber role, especially where longer ranges were needed for naval strikes. Examples include the Lockheed P 38 Lightning, the Bristol Beaufighter (developed from a torpedo bomber), and de Havilland Mosquito (developed from an unarmed fast bomber). The Beaufighter MkV had a Boulton Paul turret with four 0.303 in (7.7 mm) machine guns mounted aft of the cockpit but only two were built. Bristol's Blenheim was even pushed into service as a fighter during the Battle of Britain but it was not fast enough. Equipped with an early Airborne Interception (AI) radar set, however, it proved to be an effective night fighter. The Royal Aircraft Factory S. E.5. was used in the same role. The Royal Flying Corps received the first purpose built fighter bomber just as the war was ending. It was not called a fighter bomber at the time, but a Trench Fighter as that was what it was designed to attack. The Sopwith Salamander was based on the Sopwith Snipe fighter but had armour plating in the nose to protect the pilot and fuel system from ground fire. Originally it was intended to have two machine guns jutting through the cockpit floor so as to spray trenches with bullets as it passed low overhead. But this did not work and it was fitted with four Cooper bombs, instead. It was ordered in very large numbers, but most were canceled after the Armistice. A larger fighter bomber campaign was conducted against the UK from March 1942 until June 1943. These operations were successful in tying down Allied resources at a relatively low cost to the Luftwaffe, but the British Government regarded the campaign as a nuisance given the small scale of the individual raids. In August 1941, RAF pilots reported encountering a very fast radial engine fighter over France. First thought to be captured French Curtiss 75 Mohawks, they turned out to be Focke Wulf Fw 190s, slightly faster and more heavily armed than the current Spitfire V. Kurt Tank had designed the aircraft when the Spitfire and Bf 109 were the fastest fighters flying; he called them racehorses, fast but fragile. As a former World War I cavalryman, Tank chose to design a warhorse. With a BMW 801 radial engine, wide set undercarriage, and two 20mm cannons as well as machine guns it became a better fighter bomber than either of the pure fighters. By mid 1942, the first of these "Jagdbombers" (literally "fighter" or "hunter" bomber, known for short as "Jabos") was operating over Kent. On October 31, 60 Fw 190s bombed Canterbury with only one aircraft lost, killing 32 civilians and injuring 116, in the largest raid since the Blitz. Flying at sea level, under the radar, these raids were hard to intercept. The Jabos reached the Eastern Front in time to bomb Russian positions in Stalingrad. By July 1943 Fw 190s were replacing the vulnerable Stukas over the Battle of Kursk: although winning the air war, they were unable to prevent subsequent Red Army advances. On New Year's Day 1945 in Operation Bodenplatte, over 1,000 aircraft (including more than 600 Fw 190s) launched a last ditch attempt to destroy Allied planes on the ground in support of the Battle of the Bulge. Allied fighter aircraft and fighter bomber losses were downplayed, at the time. Seventeen airfields were targeted, of which seven lost many aircraft. The surprise was complete as the few Ultra intercepts had not been understood. At the worst hit, the Canadian base at Eindhoven, 26 Typhoons and 6 Spitfires were destroyed and another 30 Typhoons damaged. In total, 305 aircraft, mostly fighters, and fighter bombers were destroyed and another 190 damaged. The Luftwaffe lost 143 pilots killed, 71 captured and 20 wounded, making the worst one day loss in its history; it never recovered.

Ұлыбритания

Бристоль Бленхайм және Дуглас А 20 Хавок (RAF-та Бростон деп аталды) Blitz кезінде түнгі күресшілер ретінде қолданылды, себебі олар ауыр ертегі радарларды тасымалдай алатын. "Хокер Хенли" – "Британ шайқасының" жеңімпазы "Хокер Ураганның" екі орынды нұсқасы. Ол тиімді шабуылдық бомбалаушы болуға мүмкіндігі бар еді, бірақ осы орналасудағы Rolls Royce Merlin қозғалтқышының қызып кетуі оны нысананы тартуға арналған рөлге түсірді, онда ол ұшқышсыз аппаратты сүйрегенде неміс бомбалаушыларының жылдамдығына теңесе алатын. 1934 жылы Британ Әуе министрлігі шағын авиатасымалдаушылардағы шектеулі кеңістікті үнемдеу үшін, шабуылдық бомбалаушы мен күресші рөлін біріктіретін авиатасымалдаушы ұшақтарды іздеді. "Блэкберн Скуа" құрлықтағы күресшілерге кездеспеуі күтілді, бірақ флотқа шабуыл жасайтын алыс қашықтықтағы бомбалаушыларды тоқтату және кемелерді батыру міндетімен жұмыс істеді. Екі орынды болғандықтан, ол Messerschmitt Bf 109-бен тең жағдайда күресе алмады. Бірақ екінші орындықта радиооператор отырды, оның құрылғысы ауа райы нашар болғанда да, тасымалдаушыны табуға мүмкіндік берді. Ол соғыстың алғашқы жеңістерінің бірін қамтамасыз етті, HMS Ark Royal-дан үш ұшақ Солтүстік теңізде неміс Dornier Do 18 ұшатын қайығын атып түсірді. 1940 жылдың 10 сәуірінде командир Уильям Люси басқаратын 16 "Скуа" Берген портындағы кұйрыққа байланған неміс крейсері "Кёнигсбергті" батырды. Немістер бес рет соққыға ұшыраған немесе қатерлі соққыға жақын болған, ал кеме суға батқанда электр қуаты тоқтап, кемеге апат келді. "Кёльн" неміс крейсері түнде кетіп қалған. "Хокер Хенлидің" сәтсіздігі және Hawker Hurricane-дің ең соңғы неміс күресшілерімен салыстырғандағы өнімділігінің біртіндеп төмендеуіне байланысты, ол төрт 20 мм-лік зеңбірек және екі бомба тасымалдау үшін қайта жабдықталды. Бомбалар тасталғаннан кейін, ұшақ лайықты қарсылық көрсете алатын. RAF-та ол "Хуррибомбер" деп аталды және 1941 жылдың маусым айында эскадрильяларға жетті. Көп ұзамай Батыс Шөлде жылдам қозғалатын танктарды соққыға түсірудің қиын екені анықталды, себебі бомбалар мен зеңбіректер олардың бронясына аз әсер етті. Француз және бельгиялық жағалауларына күндізгі бомбалау шабуылдары жасалды, олар негізінен мұнай және газ өндірісін мақсат етті. Жоғалған жауынгерлер саны жаудың күресшілерін жойғандардан көп болды. 1942 жылдың мамырында Hurricane IIC танкілері түнде Францияға шабуыл жасады. 4-5 мамыр түнінде RAF Тангмирдегі No 1 эскадрильясынан ұшқан чех ұшқышы Карел Куттелвашер Англияға шабуыл жасағаннан кейін Сент-Андре-де-Бохонға қонған үш Dornier Do 17 ұшағын атып түсірді. 1942 жылдың 25 қыркүйегінде Ослодағы Гестапо штабына әрқайсысы төрт бомбаны тасымалдап, Шотландиядағы RAF Leuchars-тен 30,48 м төменінен Солтүстік теңіз үстінен ұшып өткен төрт de Havilland Mosquito шабуыл жасады. Келесі күні Корольдік әуе күштері жаңа жылдам бомбалаушы ұшағын таныстырды. 1944 жылдың 31 желтоқсанында дәл осы ұшақ Шотландиядағы Питерхедтен жоғары ұшып, ғимаратқа түсіп, дәл сол нысанаға қарсы қолданылды. 1941 жылдың ақпанында екі Rolls Royce Merlin қозғалтқышы және ағаштан жасалған ұшақ корпусы бар Mosquito қазіргі Spitfire-ден жылдам болды. Ол барлық миссияларда қолданылды, соның ішінде Герман Герингтің Берлин нацистік мерейтойының 1943 жылғы 20 қаңтардағы хабарламасын үзу, оны Әуе инспекторы Эрхард Милхке "Мен Кілегейді көргенде қызғаныштан сары және жасыл боп келемін. (Англиялықтарда) генийлер бар, ал бізде – ақымақтар" деп айтуына себеп болды.

The Bristol Blenheim and Douglas A 20 Havoc (which the RAF called Boston) were used as night fighters during the Blitz, as they could carry the heavy early airborne radars. The Hawker Henley, a two seat version of the Battle of Britain winning Hawker Hurricane, was designed as a dive bomber. It might have proved to be a capable fighter bomber but overheating of its Rolls Royce Merlin engine in this installation led to its relegation to a target tug role, where it could match the speed of the German bombers whilst towing a drone. In 1934, the British Air Ministry called for a carrier aircraft that could combine the roles of the dive bomber and fighter, to save limited space on small carriers. The Blackburn Skua was not expected to encounter land based fighters but was to intercept long range bombers attacking the fleet and also to sink ships. As a two seater, it could not fight the Messerschmitt Bf 109 on equal terms. But the second seat carried a radio operator with a homing device that could find the carrier even when it had moved, in foul North Sea weather. It achieved one of the first kills of the war, when three from HMS Ark Royal downed a German Dornier Do 18 flying boat over the North Sea. On April 10, 1940, 16 Skuas operating from RNAS Hatston in Orkney under Commander William Lucy sank the German cruiser Königsberg which was tied to a mole in Bergen harbour. The Germans recorded five hits or near misses and as the ship started to sink, electric power failed, dooming the ship. The German cruiser Köln had departed during the night. With the failing of the Hawker Henley and the gradual fading of the Hawker Hurricane's performance compared to the latest German fighters, it was modified to carry four 20mm cannon and two bombs; once bombs were jettisoned the aircraft could put up a reasonable fight. Inevitably the type became known in the RAF as the “Hurribomber”, reaching squadrons in June 1941. It was soon found that it was hardly possible to hit fast moving Panzers in the Western Desert, with bombs and cannon fire making little impact on their armour. Daylight bombing raids were made on the French and Belgian coasts, targeting mostly oil and gas works. Losses were heavy, often more than the numbers of enemy fighters destroyed. By May 1942 Hurricane IICs with drop tanks were intruding at night over France. On the night of May 4–5, Czech pilot Karel Kuttelwascher flying from RAF Tangmere with No 1 Squadron shot down three Dornier Do 17s as they slowed to land at Saint André de Bohon after raiding England. On September 25, 1942, the Gestapo HQ in Oslo was attacked by four de Havilland Mosquitoes, which had flown over the North Sea below 30.48 m by dead reckoning navigation from RAF Leuchars, Scotland, carrying four bombs each. The next day the RAF unveiled its new fast bomber. On December 31, 1944, the same aircraft was used against the same target, this time from RAF Peterhead in Scotland, flying high and diving onto the building. In February 1941 the Mosquito with two Rolls Royce Merlin engines and a streamlined wooden fuselage achieved , faster than the current Spitfire. It was used on all kinds of missions, including silencing Hermann Göring's Berlin Nazi anniversary broadcast on January 20, 1943, leading him to tell Erhard Milch, Air Inspector General that “when I see the Mosquito I am yellow and green with envy. (The British) have the geniuses and we have the nincompoops.”

Бастапқыда жоғары деңгейдегі фотобарлау үшін пайдаланылған Mosquito дәлдікті бомбалау, түнгі күрес және шабуылдық бомбалау рөліне бейімделді. Ол Ұлыбританиямен қатар Канада мен Австралияда да салынды. Британ армиясының QF 6 фунттық (57 мм) зеңбірегімен жабдықталған ол су бетінде табылған U- қайықтарын батыра алатын. 1945 жылдың 9 сәуірінде Норвегияға бара жатқанда үш кеме батып, келесі айда тағы екеуі "Москито" кемесімен батып кетті. "Хокер Тайфун" 1937 жылдың наурыз айында "Хурриканның" орнын алмастыру үшін жобаланды, тіпті өндіріс басталмас бұрын. Бұл сол кезде жоспарланған Napier Sabre немесе Rolls Royce Vulture жаңа қозғалтқыштарының артықшылығын пайдалану үшін жасалды, бұл епті "Хуррикандан" үлкенірек ұшақтарды қажет етті. Прототип кезеңінде жаңа қозғалтқыштармен және ұшақтың өзінің тұрақтылығымен мәселелер туындады, бұл ұшақ өндірісі министрі лорд Бивербруктың өндірісті Спитфайрлар мен Урагандарға бағыттау керектігін жарлық шығарды. Тайфун күресші ретінде көңіл көншілік тудырды, әсіресе биіктікте, бірақ 1942 жылдың қыркүйегінен бастап шабуылдық бомбалаушы ретінде нағыз орын тапты. Ол екі, содан кейін екі бомба тасымалдауға арналған тіреулермен жабдықталды. 1943 жылдың қыркүйегіне қарай ол әрқайсысы теңдессіз күшке ие, теңіздік эсминецтің жақтан шабуылына тең әсер ететін сегіз RP 3 ракетасымен жабдықталды. Нормандияда D күнінен кейін ракетамен қаруланған Тайфундармен жойылған неміс танктері туралы мәлімдемелер асыра сілтеулі болды. "Жақсылық операциясында", британдық және канадтық күштердің Канға айналып өту әрекетінде, немістер жоғалған 75 танктың арасында ракета атып, Тайфундардың салдарынан 10 ғана танк жойылды. Мортенде, неміс қарсы шабуылы операциясы "Люттих" Аврашқа дейін 3 км қашықтықтағы АҚШ күштерін кесіп өтуге тырысқанда, Тайфундар 46 танктың 9-ын жойды, бірақ броньсыз көліктер мен әскерлерге қарсы тиімдірек болды және броньды көліктерді жасыруға мәжбүр етті. Жоғарғы бас қолбасшы, генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр: "Дұшпанның жебесін қиратудағы басты еңбек, бірақ екінші тактикалық әуе күштерінің ракета атып, Тайфун ұшақтарына тиесілі" деді. Страфтың нәтижесінде дұшпанның шабуылы тиімді тоқтатылды және қауіп үлкен жеңіске айналды". Мәлімдемелер мен нақты жойылғандар арасындағы айырмашылық шамамен 25:1 болды, бұл Тайфун сияқты тұрақты ұшақтан да жылдам қозғалатын танкты атудың қиындығына байланысты болды. Бірақ жұмсақ нысаналар оңайырақ болды. 51-ші Хайленд дивизиясы Антверпенге жеткен неміс танктерін тоқтату үшін қозғалғанда Томми Макферсон SS әскерлерімен толтырылған жартылай тізгін көлікті көрді. Барлығы жарақатсыз, 1,83 м-ден аса биік күшті адамдар еді. Барлығы қайтыс болды, Тайфун ракетасының ауа толқынынан өлді. "Бристоль Бофайтер" – "Бристоль Бофорт" торпедалық бомбалаушысынан туындаған ұзын қашықтықтағы екі қозғалтқышты күресші, бірақ оған жоғары жылдамдық беру үшін "Бристоль Геркулес" радиалды қозғалтқышымен жабдықталған. 1942 жылдың соңына қарай "Бофайтер" торпедаларды немесе ракеталарды тасымалдауға қабілетті болды. Басты қолданушы RAF Coastal Command болды, сонымен қатар Австралия Корольдік әуе күштерінде, кейбір ұшақтар Австралияда құрастырылды және АҚШ Әуе күштерінде де қолданылды. Австралиялық, британдық, канадтық және жаңазеландиялық эскадрильяларынан 30-дан астам "Бофайтер" Шотландиядағы RAF Dallachy-ден шығып, Фьорде Фьордтағы Норвегияда тығырылған неміс эсминеці Z33-ке шабуыл жасады. Оларды тек 10-12 North American P-51 Mustang ұшақтары сүйемелдеді. Неміс эсминецтері швед темір кенінің конвояларын сүйемелдеді, қыста олар түнде Атлант жағалауымен жылжуға мәжбүр болды, күндіз фьордтардың тереңіне жасырынып жүрді. Z33 фьордтардың тік жартасты қабырғасына жақын орналасқандықтан, "Бофайтерлер" әдеттегі тактиканы қолданбай, бір-бірлеп ракетамен шабуыл жасауға мәжбүр болды, басқа "Бофайтерлер" көптеген зенитшілерге оқ атып шабуылдайтын. Он екі Focke Wulf Fw 190 ұшағы Mustang-терді таңқалдырды және Норвегиядағы ең ірі әуе шайқасы басталды. Тоғыз "Бофайтер" және бір Mustang, сондай-ақ бес Fw 190 жойылды. Эсминец зардап шекті және 1945 жылдың 9 ақпаны "Қара жұма" деп аталды. "Хокер Темпест" – "Тайфунның" дамуы, NACA әзірлеген аэродинамикалық қанат және күшті Napier Sabre қозғалтқышының жаңа нұсқасын пайдаланды, бұл төменгі деңгейдегі жылдамдықты арттырды. Ол барлық одақтас және неміс ұшақтарынан жылдам болды, бірақ Spitfire-ден биікте баяу болды. Төрт 20 мм-лік зеңбірекпен жабдықталған ол қауіпті күресші болды, тіпті Messerschmitt Me 262 реактивтік күресшілерінің пилоттары да оны ең қауіпті қарсыласы деп есептеді. Нормандия жағалауларындағы D күні +2 күніндегі дебютінде Темпест үш неміс күресшісін атып түсірді...

Initially used for high level photo reconnaissance, the Mosquito was adapted to precision bombing, night fighter, and fighter bomber roles. It was built in Canada and Australia as well as the UK. Fitted with a British Army Ordnance QF 6 pounder (57 mm) gun it could sink U boats found on the surface. On April 9, 1945, three were sunk en route to Norway, and in the following month, Mosquitos sank two more. The Hawker Typhoon was being designed as a replacement for the Hurricane in March 1937 before production had even started. The reason was to take advantage of the new engines then being planned, either the Napier Sabre or Rolls Royce Vulture which required a larger airframe than the nimble Hurricane. At the prototype stage, there were problems with the new engines and stability of the aircraft itself, which led the Minister of Aircraft Production, Lord Beaverbrook to decree that production must focus on Spitfires and Hurricanes. The Typhoon disappointed as a fighter, especially at altitude but found its true niche as a fighter bomber from September 1942. It was fitted with racks to carry two and then two bombs. By September 1943 it was fitted with eight RP 3 rockets each with a warhead, equivalent to the power of a naval destroyer's broadside. Claims of German tanks destroyed by rocket armed Typhoons in Normandy after D Day were exaggerated. In Operation Goodwood, the attempt by British and Canadian forces to surround Caen of 75 tanks recorded as lost by the Germans, only 10 were found to be due to rocket firing Typhoons. At Mortain, where the German counter offensive Operation Lüttich came within 2 mile (3 km) of cutting through US forces to Avranches, Typhoons destroyed 9 of 46 tanks lost but were more effective against unarmoured vehicles and troops and cause the armoured vehicles to seek cover. General Dwight D. Eisenhower, the Supreme Allied Commander, said "The chief credit in smashing the enemy's spearhead, however, must go to the rocket firing Typhoon aircraft of the Second Tactical Air Force. The result of the strafing was that the enemy attack was effectively brought to a halt, and a threat was turned into a great victory". The disparity between claims and actual destruction at about 25 1 owed much to the difficulty of hitting a fast moving tank with an unguided rocket, even from a stable aircraft like the Typhoon. But soft targets were simpler. When the 51st Highland Division moved to block German panzers reaching Antwerp in the Battle of the Bulge Tommy Macpherson saw a half track full of SS soldiers. All were uninjured, powerful men over 1.83 m tall. All were dead, killed by the air blast from a Typhoon rocket. The Bristol Beaufighter was a long range twin engine heavy fighter derived from the Bristol Beaufort torpedo bomber but with the Bristol Hercules radial engine to give it a top speed faster. By late 1942 the Beaufighter was also capable of carrying torpedoes or rockets. The main user was RAF Coastal Command although it was also used in the Royal Australian Air Force with some aircraft assembled in Australia and by the USAAF. Over 30 Beaufighters flying from RAF Dallachy in Scotland from Australian, British, Canadian, and New Zealand squadrons attacked the German destroyer Z33 sheltering in Førde Fjord Norway. They were escorted by only 10 to 12 North American P 51 Mustangs. German destroyers escorted convoys of Swedish iron ore, which in winter were forced to creep along the Atlantic Coast by night, hiding deep inside fjords by day. Z33 was moored close to the vertical cliffside of the fjords so Beaufighters had to attack singly with rockets without the normal tactic of having simultaneous attacks by other Beaufighters firing cannon at the numerous flak gunners. Twelve Focke Wulf Fw 190s surprised the Mustangs and Norway's biggest ever air battle was soon raging. Nine Beaufighters and one Mustang were lost as were five Fw 190s. The destroyer was damaged and February 9, 1945, became known as Black Friday. The Hawker Tempest was a development of the Typhoon using the thin wing with an aerofoil developed by NACA and a more powerful version of the Napier Sabre engine, giving a top speed of At a low level, it was faster than any other Allied or German aircraft, but slower than the Spitfire above Fitted with four 20mm cannon it was a formidable fighter, respected even by Messerschmitt Me 262 jet fighter pilots as their most dangerous opponent. At its debut over the Normandy Beaches on D Day +2, Tempests shot down three German fighters, without loss. Tempests supported the ambitious attempt to capture the bridge at Arnhem in Operation Market Garden in mid September 1944. David C. Fairbanks, an American who joined the Royal Canadian Air Force was the top Tempest ace with 12 victories including an Arado Ar 234 jet bomber.

Америка Құрама Штаттары

Генерал Генри Х. Арнольд, Америка Құрама Штаттарының әскери-әуе күштерінің бас штабы, АҚШ-тың Mosquito ұшағын қабылдауға шақырды, бірақ оған әлі сынақтан өтпеген Lockheed P 38 Lightning ұшағы, сондай-ақ екі қозғалтқышты, сол рөлді орындай алады деп ойлағандар қарсылық көрсетті. Lightning атауын британдықтар бергенімен, кейіннен олар оны қабылдамады. Германиядағы Bf 109 ұшақтарымен эскорттық күш ретінде бәсекелесе алмайтындықтан, ол Нормандияда жауынгер-бомбалаушы ретінде ұшты, онда бірі фельдмаршал Гюнтер фон Клюге штабының есігіне бомба тастауға тырысты. Сондай-ақ, Lightning эскадрильясы Тынық мұхитындағы Бугенвилл аймағында «Ультра» желісінен алынған мәліметтер бойынша адмирал Исороку Ямамотоны жойды. Republic P 47 Thunderbolt – P 43/P 44 ұшақтарының жетілдірілген нұсқасы. Бұл ұшақ АҚШ әскери-әуе күштерінің Ұлыбритания шайқасында Messerschmitt Bf 109 ұшақтарын байқағаннан кейін жасалды. Pratt & Whitney R 2800 Double Wasp қозғалтқышымен жабдықталған, салмағы сегіз тоннаға дейін жететін алып ұшақ еді. P 47, Spitfire ұшағынан екі есе ауыр және корпусы төрт есе үлкен болды. Ол сегіз .50 калибрлі (12,7 мм) M2 Браунинг пулеметтерімен қаруланған, кез келген жау ұшағынан асып түсуге қабілетті, ал жауынгер-бомбалаушы ретінде Boeing B 17 Flying Fortress немесе 10 бес дюймдік (127 мм) жоғары жылдамдықты ұшақ зымыранының жартысын тасымалдай алатын. Thunderbolt ұшағын Англияда алғаш ұшқандар – АҚШ соғысқа қосылғанға дейін RAF әуе күштерінде Spitfire ұшақтарын басқарған американдықтар еді. Олар бастапқыда әсерленбеді; Thunderbolt, Spitfire-ге қарағанда жылдамдығымен үнемі жеңіліске ұшырағандықтан, осы симуляциялық шайқастар кейіннен тыйым салынды. Бірақ 1943 жылдың 25 қарашасында Thunderbolt өз орнын тапты, Францияның Кале қаласына жақын жердегі Сент-Омердегі Люфтваффе әуежайына шабуыл жасады. 1944 жылдың 13 қазанында 9-шы әуе күштерінің Thunderbolt ұшағы Триестке жақын жердегі неміс «Ауленд 38» торпедолық қайығын (бұрынғы итальяндық 750 тонналық «Спада») тек оқпен зақымдады, нәтижесінде кеме суға батырылды. Vought F4U Corsair ұшағы Thunderbolt сияқты Pratt & Whitney R 2800 Double Wasp қозғалтқышымен жабдықталған, бірақ АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін жасалған. Ұшақтарды авиатасымалдағыштарға қондырудағы қиындықтар салдарынан алғашқы ұшақтар 1943 жылдың 12 ақпанынан бастап Гуадалканалдағы Хендерсон әуежайынан АҚШ теңізшілер корпусы қолданды. Бірінші ұрыс кезінде келесі күні Кахили әуежайында екі Corsair және тағы сегіз ұшақ 50 Mitsubishi A6M Zero ұшағының шабуылынан жойылды. Бұл оқиға «Әулие Валентиннің қырғыны» деп аталды. Осы қиындықтарға қарамастан, Corsair жауынгер-бомбалаушы ретінде тиімді екенін дәлелдеді, көбінесе теңізшілер корпусы, сондай-ақ АҚШ Әскери-теңіз күштері, Флоталық әуе күштері және Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштері Тынық мұхитында қолданды. Британдық сатып алу комиссиясы Солтүстік Америка авиациясының президенті Джеймс Х. Киндельбергерді Curtiss P 40 Warhawk ұшағын пайдаланылмаған зауытта құрастыруға шақырғанда, ол одан да жақсы ұшақ ұсынатынын уәделеді. Нәтижесінде Packard Rolls Royce Merlin қозғалтқышымен жабдықталған Солтүстік Американың P 51 Mustang ұшағы соғыстың ең үздік ұзақ қашықтықты ұшағы болды. RAF Mustang үшін ленд-лиз қаржысы таусылғаннан кейін, Киндельбергер USAAC-ті қызықтыруға тырысты, бірақ жауынгер ұшағына қаражат болмады. Оның орнына Mustang шомылу тежегіштерімен жабдықталды және Солтүстік Американың A 36 Apache ұшағы пайда болды, ол Mustang сияқты жылдам бомбалаушы болды. 1943 жылдың сәуірінде USAAF Apache ұшақтары Мароккода «Шамыл» операциясын қолдады және Италия арқылы солтүстікке қарай пойыз бен қару-жарақ орнатуларын бомбалауды жалғастырды.

General Henry H. Arnold, Chief of the United States Army Air Forces, urged the adoption of the Mosquito by the U. S. but was overruled by those who felt that the as yet untried Lockheed P 38 Lightning also twin engined, could fulfill the same role. Although Lightning got its name from the RAF, the British eventually rejected it. Too slow and cumbersome to match Bf 109s as an escort fighter over Germany, it did fly over Normandy as a fighter bomber, where one tried skip bombing a bomb through the door of Field Marshal Günther von Kluge's OB West HQ. A Lightning squadron also killed Admiral Isoroku Yamamoto over Bougainville in the Pacific acting on an Ultra intercept. The Republic P 47 Thunderbolt was a larger, evolutionary development of the P 43/P 44 fighter undertaken after the United States Army Air Forces observed Messerschmitt Bf 109s performing in the Battle of Britain. It was a massive aircraft built around the powerful Pratt & Whitney R 2800 Double Wasp engine and weighed up to eight tons with ordnance. The P 47 was twice as heavy and had four times the fuselage size of a Spitfire. Armed with eight .50 in (12.7 mm) M2 Browning machine guns it could outshoot any enemy fighter, and as a fighter bomber, it could carry half the bomb load of a Boeing B 17 Flying Fortress or 10 five inch (127 mm) High Velocity Aircraft Rockets. The first pilots to fly the Thunderbolt from England were Americans who had been flying Spitfires in the RAF before the U. S. joined the war. They were not impressed initially; the Thunderbolt lost out to the more nimble Spitfire so consistently in mock dogfights that these encounters were eventually banned. But by November 25, 1943 Thunderbolts had found their true niche, attacking a Luftwaffe airfield at Saint Omer near Calais, France. On October 13, 1944, a Thunderbolt from 9th Air Force damaged the German Torpedoboot Ausland 38 (formerly the Italian 750 ton torpedo boat Spada) so badly near Trieste with gunfire alone that the ship was scuttled. The Vought F4U Corsair was built around the same Pratt & Whitney R 2800 Double Wasp engine as the Thunderbolt, but for the U. S. Navy. Difficulties with carrier landings meant that the first aircraft were used by the United States Marine Corps from Henderson Field, Guadalcanal from February 12, 1943. In its first combat action, the following day over Kahili airfield two Corsairs and eight other aircraft were lost when attacked by 50 Mitsubishi A6M Zeros. This became known as the St Valentine's Day massacre. Despite this initiation the Corsair soon proved to be an effective fighter bomber, mostly flown by the Marine Corps, but also by the United States Navy, Fleet Air Arm and Royal New Zealand Air Force in the Pacific theater. When the British Purchasing Commission invited James H. Kindelberger, President of North American Aviation, to assemble the Curtiss P 40 Warhawk in an underutilized plant, he promised a better fighter on the same timing. The resulting North American P 51 Mustang powered by a Packard built Rolls Royce Merlin engine became the outstanding long range fighter of the war. When Lend lease funding for the RAF Mustangs was exhausted, Kindleberger tried to interest the USAAC but no funds were available for a fighter; instead, the Mustang was fitted with dive brakes and emerged as the North American A 36 Apache, a dive bomber almost as fast as the Mustang itself. By April 1943 USAAF Apaches were in Morocco supporting Operation Torch, and they continued bombing trains and gun emplacements northwards through Italy.

Корей соғысы

1950 жылғы 25 маусымда Кеңес Одағы қолдауымен Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға шабуыл жасағанда, олардың әскерлері танкілері, танкіге қарсы және ауыр артиллериясы болмаған Оңтүстік Корея армиясын жылдам жеңіске ұшыратты. Оның Әуе күшінде 22 ұшақ болды, олардың ешқайсысы истребитель немесе реактивтік ұшақ емес еді. Кеңес Одағы Біріккен Ұлттар Ұйымына бойкот жариялаған кезде, оңтүстікке қолдау көрсету үшін араласу үшін кеңестік ветосыз дауыс берілді. Ең көп қол жетімді күштер – Жапония мен Тынық мұхиты флотындағы АҚШ және Ұлыбританияның Достастығы күштері болды. Бірінші келгендер – ұшақ-бомбалаушылар, олар оңтүстікке қарасты маңызды Пусан портына жасалған солтүстік шабуылын тойтаруға көмектесті. Кейбір стратегиялар әуе және соғыс кемелерінің соққылары ғана басып алуды тоқтата алады деп ойлады. АҚШ Әскери-әуе күштерінің Солтүстік Америкалық F-82 Twin Mustang ұшақтары жапондық базалардан майданға жетуге қабілетті болды. АҚШ-та жасалған соңғы поршендік қозғалтқышты ұшақ, ол екі Mustang сияқты көрінді, екі ұшқышы бөлек фюзеляждарда, бір-біріне жалғанған. Бастапқыда Тынық мұхиты аралдарындағы алыс базалардан бомбалаушыларды сүйемелдеу үшін жоспарланған, сондықтан оның ұзақ қашықтығы, ол Екінші дүниежүзілік соғысты өткізіп алды және алғаш рет Кореяда қолданылды. Австралия Корольдік Әуе күштерінің қарапайым P-51 Mustang ұшақтары да Жапониядан ұшып келді. Vought F4U Corsair және Hawker Sea Fury американдық, британдық және австралиялық авиатасымалдаушылардан Сары теңізде, кейін Корея әуежайларынан Пусан периметріне шабуыл жасады. Hawker Tempest ұшағының жетілдірілген түрі Sea Fury, Bristol Centaurus қозғалтқышымен жабдықталған, бұл оған ең жылдам поршендік ұшақтардың біріне айналдырды. Бастапқыда Біріккен Ұлттар Ұйымының әуе күштері поршендік ұшақтар мен тік қанатты реактивтік ұшақтарды қолданып, Солтүстік Кореяны аспаннан оңай ығыстырып, логистиканы бұзды, соның салдарынан Пусанға шабуыл тоқтатылды. Бірақ 1 қарашада Совет Әуе күштері ресейлік ұшқыштармен басқарылатын Микоян-Гуревич МиГ-15 ұшақтарымен араласып, жағдай өзгерді. Ұшақтарда корейлік белгілер болды және ұшқыштарға бірнеше корей сөздері оқытылды, бұл КСРО соғыспайтынын жалған көрсетуге жасалған әрекет болды. МиГ-15 ұшағы неміс технологиясымен жасалған қанатты конструкцияны және британдық реактивтік қозғалтқыштарды пайдаланды. МиГ-тың Rolls Royce Nene қозғалтқышы өзінің негізгі британдық және американдық қарсыластарының ұшақтарынан екі есе көп итеру күшіне ие болды, олар ескі Rolls Royce Derwent дизайнын қолданды. Тек АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Grumman F9F Panther ұшағы Nene қозғалтқышының нұсқасын қолданды және МиГ-15-ке теңесе алды, қараша айында жеті ұшақты құлатты. Күндіз Солтүстік Кореяға жасалған ауыр бомбалаушылардың шабуылдары тоқтатылды, ал Lockheed F-80 Shooting Star және оның кез келген ауа райында қолданылатын нұсқасы Lockheed F-94 Starfire бомбалау миссияларына бағытталды, ал Солтүстік Американың F-86 Sabre МиГ-15-ке қарсы күрес үшін Кореяға жіберілді. Қайсысы жақсырақ екені туралы көп пікірталас бар. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, Sabre ресейлік ұшқыштарға қарсы 13-10 есе артықшылыққа ие болды, бірақ АҚШ ұшқыштарының көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыстың ардагерлері болды, ал ресейліктер көбінесе бірнеше сағат қана ұшқан "еріктілер" болды. Австралиялықтар Mustang ұшақтарынан Gloster Meteor истребитель-бомбардировщиктеріне көшті, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы одақтас реактивтік истребителі, бірақ МиГ-15-ке теңесе алмады. Ол ұрысқа тартылды, бірақ эскадрилья 40 МиГ-15 ұшағынан шабуыл алғаннан кейін төрт ұшақ жоғалды, содан кейін 16 зымыранмен жерге шабуылдауға қайта оралды. Метеорлар 6 МиГ-15 ұшағын атып түсірсе де, 30 ұшақ жоғалды, бірақ көбінесе жерден атылған оқтардан. Corsair және Sea Fury ұшақтары да МиГ-15 ұшақтарын атып түсірді, бірақ олар жылдам реактивтік ұшаққа қарсы осал болды.

When Soviet backed North Korea attacked South Korea on June 25, 1950, their forces quickly routed the South Korean army which lacked tanks, anti tank and heavy artillery. Its Air Force had 22 planes, none of which were fighters, or jets. During a Soviet boycott of the United Nations, a vote was carried without Soviet veto, to intervene in support of the South. Most readily available were U. S. and British Commonwealth forces occupying Japan and the Pacific fleets. The first arrivals were fighter bombers, which helped to repulse the Northern attack on the vital port of Pusan, the last small territory held by the South. Some strategists felt that air and battleship strikes alone could halt the invasion. USAF North American F 82 Twin Mustangs had the range to reach the front line from Japanese bases. The last piston engined aircraft, produced in the U. S., it looked like two Mustangs, with two pilots in separate fuselages, bolted together. Initially intended to escort bombers over Japan from remote Pacific island bases, hence its long range, it missed WWII and first saw action in Korea. Plain North American P 51 Mustangs of the Royal Australian Air Force soon also flew across from Japan. Vought F4U Corsairs and Hawker Sea Furys from U. S., British and Australian carriers in the Yellow Sea and later from Korean airfields, also attacked the Pusan perimeter. The Sea Fury, a development of the Hawker Tempest had a Bristol Centaurus engine of giving a top speed, one of the fastest piston engined aircraft ever built. Initially, United Nations air forces using piston engined fighter bombers and straight wing jet fighters easily drove the North Koreans out of the sky and so disrupted logistics and hence the attack on Pusan. All changed when the Soviet Air Force intervened with swept wing Mikoyan Gurevich MiG 15s flown by Russian pilots on November 1. The planes had Korean markings and the pilots had been taught a few Korean words, in a thin sham that the USSR was not fighting. The MiG 15 used captured German swept wing technology and tools and British jet engines, The MiG's Rolls Royce Nene had thrust, twice as much as the jets of its main British and US opponents, which used the older Rolls Royce Derwent design. Only the Navy Grumman F9F Panther used a version of the Nene and could match the MiG 15, accounting for seven during November. Daylight heavy bomber raids over North Korea ceased and the Lockheed F 80 Shooting Star and its all weather variant the Lockheed F 94 Starfire were focused on bombing missions whilst the North American F 86 Sabre was rushed to Korea to combat the MiG 15s. There is much debate as to which was the better fighter. Recent research suggests a 13 10 advantage to the Sabre against Russian pilots, but the US pilots were mostly WWII veterans whilst the Russians were often “volunteers” with only a few hours aloft. The Australians converted from Mustangs to Gloster Meteor fighter bombers, the first Allied jet fighter of WWII but no match for a MiG 15. It was pressed into combat but after four were lost when the squadron was bounced by 40 Mig 15s, reverted to ground attack, carrying 16 rockets. Although Meteors shot down 6 MiG 15s, 30 were lost, but mainly to ground fire. Both Corsairs and Sea Furies also shot down MiG 15s, but were vulnerable to the faster jet.

Соғыстан кейінгі

1950-1960 жылдары соғыс ұшақтары-бомбалаушылардың маңызы артты, себебі жаңа реактивтік қозғалтқыштар тіпті ең кішкентай ұшақтардың да қуатын күрт арттырды. Көптеген ұшақтар бастапқыда күресші немесе жойғыш ретінде жобаланған, бірақ өмірлік жолының белгілі бір кезеңінде соғыс ұшағы-бомбалаушы рөліне ие болды. Олардың ішінде Lockheed F 104 Starfighter ерекше көзге түседі, ол бастапқыда жоғары өнімді күндізгі ұшақ ретінде жобаланған, кейіннен Еуропалық қолдану үшін ядролық соққы беруге бейімделді. АҚШ-тың басқа мысалдары – North American F 100 Super Sabre және McDonnell Douglas F 4 Phantom II, олардың екеуі де Вьетнам соғысында кеңінен қолданылды. Заманауи, мақсатты түрде жобаланған соғыс ұшағы-бомбалаушының мысалы – Sukhoi Su-34.