Кіріспе

Бела III (III. Бела, ,; 1148 23 сәуір 1196) – 1172 және 1196 жылдар аралығында Венгрия және Хорватия патшасы. Ол Геза II патшаның және Гезаның әйелі Киевтен келген Евфросинаның екінші ұлы болды. 1161 жылы Геза Белаға Хорватия, орталық Далмация және, мүмкін, Сирмиумды қамтитын герцогтік берді. 1162 жылы әкесінен кейін таққа отырған ағасы III Степан мен Византия императоры I Мануил Комнен арасындағы бейбіт келісімге сәйкес Бела 1163 жылы Константинопольге көшті. Ол Алексий деп аталды, император оған жаңадан құрылған жоғары дәрежелі «деспот» атағын берді. Ол императордың қызы Марияға үйленуге ниеттенді. Беланың мұрасы 1164 және 1167 жылдар аралығында Византия империясы мен Венгрия патшалығы арасында қарулы қақтығыстарға себеп болды, себебі III Степан Византияның Хорватия, Далмация және Сирмиумды бақылауына кедергі келтіруге тырысты. 1165 жылы император Мануилдің мұрагері ретінде тағайындалған Бела Алексий Византияның Венгрияға қарсы үш жорығына қатысты. Оның императордың қызымен жасалған никесі 1169 жылы оның інісі Алексий дүниеге келгеннен кейін бұзылды. Император Беланы жоғары атағынан айырып, «кайсар» деген төменгі атаққа ие етті. 1172 жылы 4 наурызда III Степан қайтыс болды, содан кейін Бела Венгрияға оралуға шешім қабылдады. Кетуге дайын тұрғанда, ол Византия империясына қарсы ешқашан соғыс жарияламауға ант берді. Венгриялық дінбасылары мен ақсүйектері Беланы бірауыздан патша деп жариялағанмен, Эстергом архиепископы Лукас Беланың симония жасағандығына күдікпен қарап, оның тәж кию рәсіміне қарсылық көрсетті. Ақырында, Калоча архиепископы оны 1173 жылғы 18 қаңтарда Папа III Александрдың мақұлдауымен патша етіп тағайындады. Бела он жылдан астам уақыт бойы тұтқында ұстаған кіші әйелі Гезамен соғыс жүргізді. Император Мануилдің өлімінен кейін Византия империясындағы ішкі дағдарысты пайдаланып, Бела 1180 және 1181 жылдар аралығында Хорватия, Далмация және Сирмиумды қайта басып алды. 1188 жылы ол Галич княздығын жаулап алды, бірақ екі жылдан кейін одан бас тартыуға мәжбүр болды. Бела өзінің билігі тұсында жазбаларды жүргізуді қолдады. XIV ғасырға жататын венгрлік жылнамаларда оның Корольдік канцеляриясын құруға жауапты екені айтылады. Оның тұсында Эстергомда салынған корольдік сарай Орталық Еуропадағы готикалық сәулеттің алғашқы үлгісі болды. Ол өзінің кірістерінің тізіміне сәйкес, заманының ең бай еуропалық монархы болды, бірақ аталған тізімнің дұрыстығы күмәнді.

Балалық шағы (11481163)

Бела – Венгрияның Геза II мен Гезаның әйелі, Киевтің Евфросинасының екінші ұлы болды. Оның туған күні жазылмаған. Оның сүйектерін зерттеу Беланың 1196 жылы шамамен 49 жасында қайтыс болғанын көрсетті, сондықтан ол 1148 жылы туған болуы керек. Оның замандасы Джон Киннамос «әкесі тірі кезінде Белаға бөлген жер» деп айтқандықтан, Геза II кіші ұлына жеке иелік бергенін көрсетеді. Беланың иелігіне, әрине, Далмацияның орталық бөліктері кірді (олардың ішінде Шибеник, Сплит және Трогир болды, олар ондаған жылдар бойы Венгрия патшаларының үстемдігін қабылдаған), өйткені Киннамос осы провинцияны «Беланың мұрасы» деп атады. Тарихшылар Ференц Макк пен Гюла Моравчик Беланың әкесінен Хорватияны да алғанын айтады. Сирмиум Беланың иелігінің бір бөлігі ме, әлде ол оны әкесі қайтыс болғаннан кейін ғана алған ба, бұл мәселе ғалымдар арасында пікір тудырады. Тарихшы Уоррен Тредгольдтың сөзіне қарағанда, Беланың иелігіне Босния да кірген. Геза II-нің бұл иелікті берген күнін анықтау мүмкін емес, бірақ Макк айтуынша, Бела шамамен 1161 жылы герцогтігін алған көрінеді. 1162 жылдың 31 мамырында қайтыс болған Геза II-нің орнын оның үлкен ұлы Стефан III бағындырды. Стефан III Беланың герцогтікті иеленуін растаған сияқты, өйткені Киннамос Геза мен Стефан Белаға «бұрын берген» жерді атады. Таққа отырғаннан кейін көп ұзамай Стефан III-ті оның туған ағалары Ладислав II және Стефан IV қуғынға түсірді. Византия императоры Мануил I Комнен ағалардың билікті басып алуын қолдады, бірақ Стефан III Венгрияға оралып, 1163 жылдың ортасында тәжін күшпен қайтарып алды. Беланың 1162 және 1163 жылдары қандай да бір әрекеттері туралы мәлімет жоқ болғандықтан, ол ағасының ағаларымен болған қақтығысында бейтарап болған болуы мүмкін. 1163 жылы император Мануил Стефан III-мен бейбіт келісімге қол қойды, онда ол Стефанның қарсыластарын қолдамауға міндеттенді. Алғашында Стефан III Беланы Константинопольге жіберуге және византиялықтарға Беланың герцогтігін иеленуге рұқсат беруге келісті. Император сондай-ақ өзінің қызы Марияны Белаға үйлендіруге уәде берді. «[Император Мануил I] Белградқа келгенде, [Геза II-нің ұлы] [Стефан III]-тің Венгрия жерін билеуі мүмкін емес екенін түсінді (өйткені олар оны қайтадан патшалыққа асығысқан), ол басқа бір нәрсеге көшті. Ол батыс елдерінің ортасында орналасқан Венгрияны иеленуге бар күшін жұмсады. Сондықтан ол [Стефан III-тен] кейін [Геза II-нің] ұлы болған Беланы өз қызы Марияға үйлендіруді көздеді». Джон Киннамос: Джон мен Мануил Комненнің істері.

Алексий деспоты (11631169)

Император Мануил Белани Византия империясына алып бару үшін себастос Георгий Палеологты жіберді. Бела 1163 жылдың соңында Константинопольға келді. Ол Алексий деп аталып, бұрын тек императорлар ғана қолданған деспот (“билеуші”) атағын алды. Беланың император қызымен құдайы болуы да ресми түрде жарияланды. 1164 жылы Степан III Сирмиумға шабуыл жасады. Император Мануил өзінің әскерін Степанға қарсы басқарып, “венгрлерге қарсы соғыс ашпай, Бела үшін жерін қайтарып алу үшін” келгенін мәлімдеді. Бела Алексий өзінің інісі IV Стефанмен және олардың алыс туысы Стефанос Каламанмен бірге жорықта императормен бірге болды. Ұзақ өтпей жаңа бейбіт келісімге қол қойылып, Степан III Беланың герцогтығынан бас тартуға мәжбүр болды. Византия әскері Сирмиумды басып алды, ол Византияның темасы, яғни әкімшілік аймағы болып ұйымдастырылды. 1165 жылдың көктемінде Степан III Сирмиумға қарсы жаңа шабуыл жасады. Император Мануил қарсы шабуылға жетекшілік етті, ал Бела оны қайтадан ертіп барды. Император әскері Зимонийді (қазіргі Сербиядағы Земун) қайта басып алғаннан кейін, Бела императорды қамалға тұтқынға алынған венгр сарбаздарын өлім жазасынан босатуға көндірді. Византия әскері Далмацияны да басып алды. Степан III мен император Мануил арасындағы жаңа бейбіт келісім жасалды, ол императордың Беланың бұрынғы герцогтығындағы билігін бекітті. Далмация мен Босния жақын арада Византияның темаларына айналды. Император Мануил өзінің қызы мен Бела Алексийді өзінің мұрагерлері деп жариялады және 1165 жылдың күзінде Византияның беделді тұлғаларын оларға адалдық серт беруге мәжбүр етті. Тек императордың туысы Андроник Комнен ғана бұл әрекетті айыптады, сұрақ қойып: “Императордың әрбір римдік еркекті өз қызының неке төсегіне лайықсыз деп санауы, барлық басқалардан бұрын осы шетелдік пен жат адамды римдіктердің императоры етіп тағайындауы және бәрінен жоғары билеуші ретінде отырғызуы қандай ақымақтық?”, – деді. Бұл сөздерді шамамен сол кезде өмір сүрген Никета Хониат жазған. Бела Алексий 1166 жылы император Мануил мен Экуменикалық патриарх Лука Хризобергеспен бірге Блакерна соборында қатысты. 1166 жылдың көктемінде Бела Алексий, венгрлерге қарсы әскерді жетектеп шыққан Алексий Аксушпен бірге болды, бұл венгрлердің Сирмиумға жасаған жаңа шабуылына жауап ретінде жасалды. 1166 жылдың 11 сәуірінде Бела Алексий мен оның болашақ әйелі туыс болғанымен, император Мануил Экуменикалық патриархтың шешімін бекітті, онда жетінші буынға дейінгі туыстар арасындағы некелер жарамсыз деп жарияланды. Мануил тіпті 1166 жылдың күзінде өзінің қызын (Бела Алексийдің болашақ әйелін) Сицилияның жаңа патшасы Вильгельм II-ге ұсынуды жоспарлады. 1167 жылы Венгрия мен Византия империясы арасында жаңа соғыс басталды, себебі Бела Алексий өзінің ағасының патшалығын “талап етті”, – деп мәлімдеді замандасы Рахевин. Генрих Мюгельн де көптеген венгрлер Бела Алексийдің әскеріне қосылып, оған қызмет еткенін жазды, айта келе: “Венгрия патшалығы оған [Бела Алексийге] заң бойынша тиесілі болды”. 1167 жылдың 8 шілдесінде Византия әскері Сирмиум шайқасында венгр әскерін талқандады. Бітімге қол қойылды, ол Венгрия мен Византия империясы арасындағы соғыстардың кезеңін аяқтады және Византия империясының орталық Далмация, Босния және Сирмиумға билігін бекітті.

Қайсар Алексий (1169 1172)

Император Мануилдің әйелі, Антиохиялық Мария, 1169 жылдың 14 қыркүйегінде Алексий есімді ұл туды. Император қызының Бела Алексиоспен жасалған никесін бұзды. Император Бела Алексиосқа деспот атағын да алып тастады, бірақ оған одан төмен дәрежедегі кесар атағын берді. 1170 жылдың көктемінде Бела Алексиос императордың қарындасының күйеуі, Антиохиялық Агнеске үйленді. Жұбайлар қасиетті жерлерге саяхат жасады. Иерусалимде олар қонақжайлықтары үшін госпитальерлерге 10 000 безант сыйлады. Бела Алексиос императордың жақында берген атағын ескермей, өзін «Венгрия, Далмация және Хорватия герцогы А» деп атады.

Таққа отырғызу (11721173)

Беланың ағасы, Степан III 1172 жылдың 4 наурызында қайтыс болды. Эстергомда болған Любектің Арнольды, Степанды Беланың жақтастары улаған деген қауесетті жазды, бірақ басқа ешбір дерек көзі бұл ақпаратты растамайды. Степан III-нің жесірі Агнес, күйеуі қайтыс болғанда жүкті болғанымен, Венгриядан кетіп қалды. Венгриялық делегация Сардикаға (қазір Болгариядағы София қаласы) император Мануил мен Белаға келді. Олар «Бела патша болып тағайындалсын» деп талап етті, себебі Киннамос айтқандай, ағасының өлімінен кейін «әділет оған қарады». Киннамос сондай-ақ император Мануил Белаға патшалық бергенін, өйткені Бела «өмірінің соңына дейін император мен византиялықтарға пайдалы болған нәрсені орындауға ант берді» деді. Византия императоры Исаак II Ангелос 1196 жылы жазған хатында сол кезде Бела, егер сербтер Византия империясына қарсы соғысса, оларға ешқашан қолдау көрсетпейтініне уәде бергенін айтты. Бела мен оның әйелі сәуірдің соңында немесе мамырдың басында Секешфехерварға келді. Папа Александр III 1179 жылы жазған хатында «Венгрия патшалығының биліктілері» Беланы бірауыздан патша сайлағанын мәлімдеді. Алайда Беланың тәж кию рәсімі кешікті, себебі Эстергом архиепископы Лукас оны орындаудан бас тартты. Архиепископ патшаны симония жасады деп айыптады, өйткені Бела өзінің өкіліне құнды жамылғы сыйлаған. Ғылыми теория бойынша, архиепископ Лукас Бела билігінде «схизматиктердің» ықпалы артады деп қорқады. Дегенмен, барондар мен прелаттардың көпшілігі Белаға адал болды. Бела архиепископ Лукасқа қарсы Әулие Тақтан көмек сұрады. Беланың өтініші бойынша папа Александр III Калоча архиепископына Беланың патша болып тағайындалуына және «басына тәж кигізуге» рұқсат берді. Беланың тәж кию рәсімі 1173 жылдың 18 қаңтарында өтті. Ол Эстергом архиепископтарының Венгрия монархтарын тәж кигізу құқығын растайтын жарлық шығарды. «Грек» және «Латын» тәждерінің Венгрияның қасиетті тәжіне бірігуі оның билігі тұсында болған секілді.

Қақтығыстар (11731178)

Архиепископ Лукас Беланың құрметін жойып, оның билігінің алғашқы жылдарында оны назарға алмады. 1174 жылы Калокса архиепискобы Беланың тұңғыш ұлы Эмерикті Лукастың орнына шомылдырды. Дегенмен, патшайым отбасының мүшелеріне қатысты қасиетті рәсімдерді әрдайым Эстергом архиепискобының міндеті болған. Богемиялық жылнамаға сәйкес (Continuatio Gerlaci abbatis Milovicensis) Бела кіші інісі Гезаны түрмеге қамады, бірақ Геза түрмеден қашып, 1174 немесе 1175 жылы Австрияға қашты. Гезаға Стефан III патшасының судьясы Лоуренс ілесіп келді. Австрия герцогы Генрих Ясомирготт Гезаны қайтарудан бас тартқанда, Бела Богемия герцогы Собеслав II-мен бірге Австрияға шабуыл жасады. Осы уақытта Бела император Мануэлге Селжұқтарға қарсы күресу үшін күш жіберді, бірақ олардың біріккен әскері 17 қыркүйекте Мюриокефалон шайқасында жеңіліске ұшырады. Геза Богемияның Собеслав II-ін Федерик I императорымен кездесуге көмектесуге көндіруге тырысты, бірақ Собеслав Гезаны тұтқынға алып, 1177 жылы Белаға тапсырды. Бела інісін тағы да түрмеге қамап, анасы Евфросинаны да қамауға алды. Гезаны ұстауға қатысқан Собеславқа кек қайтару үшін император Фредерик Собеславты тақтан түсіріп, Премыслид әулетінің тағы бір мүшесін, Фредерикті, герцог лауазымына тағайындады. Рим императоры Австрияның жаңа герцогы Леопольд V-ге Богемияға шабуыл жасауға бұйрық берді. Бела көп ұзамай Леопольд V-ке қарсы шабуыл жасаумен қорқытып, оны Богемияны тастап кетуге мәжбүр етті.

Кеңейту және реформалар (11781194)

Беланың ұзақ жылдар бойы сүйіктісі, Калокса архиепискобы Андрей, шамамен 1178 жылы оны қорлады. Бела көп кешікпей оны және оның қолдаушысы, Секешфехервар капелласының провистін, лауазымдарынан айырды және архиепископтың кірісін тартып алды. Папа Александр III Белаға шіркеу санкцияларын салды, бірақ Бела Естергом архиепискобы Лукаспен келісті, ол оны ақтады және Калоксалық Андрейді анафема етті. Бұл жанжал Киелі Тақтың араласуымен аяқталды: Андрей Беладан кешірім сұрады, ал Бела оны архиепископ лауазымына қайтарды. Беланың шақыруымен Франциядан цистерциандық монахтар келді және 1179 мен 1184 жылдар аралығында Эгрес, Зирц, Сент-Готтард және Пилисте жаңа цистерциандық аббаттықтарды құрды. 1180-ші жылдары Бела Естергомда биік патша сарайы мен жаңа кафедралық собор салуды бастады. Дегенмен, ол елді аралап жүрді. Булькешиде (қазір Сербиядағы Маглич) табылған кірпіштегі жазуға сәйкес, Бела сол ауылдағы неміс "қонақ қоныстанғанның" крещениесін демеушілік етті. Константинопольдегі императорлық сарайда Бела жақсы ұйымдастырылған басқарудың маңыздылығын білді. "Жарқын жылнамада" Беланың "Рим және императорлық сарайдағыдай петицияларды берудің сол түрін енгізгені" айтылған, бұл Корольдік канцелярия оның билігі кезінде жеке кеңсе ретінде жұмыс ілегенін көрсетеді. Ол жазбалардың маңыздылығын атап өтіп, 1181 жылы өзінің қатысуымен жүзеге асырылатын барлық мәмілелер үшін харта жасауды бұйырды. Император Мануил I 24 қыркүйекте 1180 жылы қайтыс болды. Алты ай ішінде Бела Далмациядағы жоғары билігін қалпына келтірді, бірақ оқиғалар туралы егжей-тегжейлі заманауи есептер жоқ. XIII ғасырда өмір сүрген Архидиакон Томасқа сәйкес, Сплит тұрғындары Мануилдің өлімінен кейін көп ұзамай "венгр билігіне қайта оралды". 1181 жылдың басында Задар да Беланың жоғары билігін қабылдады. Тарихшы Джон В. А. Файн Бела Далмацияның жоғары билігін "қан төгілмей және императордың келісімімен" қайта алғанын жазды, өйткені Византия билігі Венеция Республикасынан гөрі Беланың провинцияны басқаруын қалады. Сирмиумды қайта басып алудың егжей-тегжейі де белгісіз. Андроник Комнен жас Византия императоры Алексей II-нің анасын Беланың қарындасымен, күйеу інісімен, 1182 жылдың мамыр айында Белград пен Баранц (қазір Сербиядағы Браничево) аймағын қиратуға итермеледі деп айыптады, бұл Бела сол кезде Сирмиумды басып алғанын көрсетеді. Сол айда Андроник Комнен императрицаны тұтқындап, жыл соңына дейін өлтірді. Византия империясындағы өрбуші анархиядан пайдаланып, Бела 1183 жылдың бірінші жартысында Ниш пен Сердикаға дейін жетті. Сардикада ол Рилалық Иванның қасиетті қалдықтарын сақтаған сандықты тартып алды және оны "үлкен құрметпен өз еліне тасымалдауға және Естергом шіркеуінде құрметпен қоюға" бұйырды, қасиеттінің София жылнамасынан алынған өмірбаянына сәйкес. Макк Бела Дунайдан оңтүстікке қарайғы аймақтардан шығып кеткенін жазды, бірақ тарихшы Пол Стивенсон осы жерлерді сақтап қалғанын айтады. Андроник Комнен 1183 жылдың соңында император Алексей II-ні өлтірді. Оның замандасы, Фессалоникалық Евстафий Андроникке қарсы шыққандардың көптеген монархтарға, соның ішінде Бела III-ке хаттар жібергенін, оларға оған шабуыл жасауға шақырғанын жазды. Ансберт және басқа батыс еуропалық жылнамашылардың айтуынша, Бела 1185 жылдың басында Византия империясына шабуыл жасады. Сентябрь айында Андроник I құлағаннан кейін Бела жаңа император Исаак II Ангелмен бейбіт келісімге келді. Исаак Беланың қызы Маргаретқа үйленді, ал Бела Ниш пен Баранц аймағын қызының құдайы ретінде Исаакқа берді. Осы мерекеде Рылалық Иванның қасиетті қалдықтары да Сардикаға қайтарылды. 1186 жылдың жазында Бела Францияның Филипп II-нің қарындасы Францияның Маргаретке үйленді. 1187 жылы Венеция догы Орио Мастропиеро Задар қаласын қоршауға алды, бірақ Венеция флоты қамалмен қоршалған қаланы басып ала алмады. 1188 жылдың соңында Халыч князі Владимир Ярославич боярлары бүлік шығарғандықтан Венгрияға қашып кетті. Владимирдің Волыньдегі князі Роман Мстиславич көп ұзамай Галичті басып алды, бірақ Бела княздыққа басып кіріп, оны қуды. Владимир Ярославичті бұрынғы лауазымына қайтарудың орнына, Бела оны түрмеге қамап, Халычты Беланың кіші ұлы Андрейге берді. Жеңісінің белгісі ретінде Бела өзін Галицияның патшасы деп жариялады. 1189 жылдың жазында Германия крестшілері Фридрих I, Киелі Рим императорының басшылығымен Венгрия арқылы өтті. Бела Фридрихті қарсы алып, Балқан түбегі арқылы крестшілерді сүйемелдеу үшін әскер жіберді. Фридрихтің өтініші бойынша Бела түрмеде отырған ағасы Гезаны босатып, ол крестшілерге қосылып Венгриядан кетіп қалды. Бела Фридрих I мен Исаак II арасындағы бейбіт келісімге араласты, олардың өзара сенімсіздігі неміс крестшілері мен византиялықтар арасында соғысқа жақын болды. Владимир Ярославич 1189 немесе 1190 жылдың басында тұтқыннан қашып шықты. Казимир II Польшаның көмегімен ол Андрейді Галичтен қуды және княздыққа қайта ие болды. 1191 жылы Бела күйеуі Исаак II-мен Филиппополисте (қазір Болгариядағы Пловдив) және Сирмиумде кездесті, бірақ олардың келіссөздерінің нәтижесі белгісіз қалды. Беланың өтініші бойынша Киелі Тақ Венгрияның Ласло I-нің қасиеттілігін бекітті. Бела 1193 жылдың басында Сербияға шабуыл жасады. Исаак II әскерін шығаруды талап етті және Белаға соғыспен қауіптендірді. Сонымен қатар, дог Энрико Дандоло Задарды басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. 1193 жылы Бела Хорватиядағы Модруш округін Франкпан әулетінің мүшесі Бартоломеоға берді. Бұл Венгрия Корольдығында лауазымның мұрагерлік құқық ретінде берілгенінің ең ерте нақты мысалы.

Соңғы жылдары (11941196)

1194 жылы Бела өзінің үлкен ұлы Эмерикті Хорватия мен Далмацияны басқаруға тағайындады, ол бұған дейін болашақ король ретінде таж кигізілген еді. 1194 жылы Аркадиополь шайқасында біріккен болгар, куман және влах әскері Византияны жеңгеннен кейін Бела Византия империясына көмектесуге ниет білдірді. Бірақ, оның жорығы күйеу баласы, император Исаак II-нің 1195 жылғы сәуір айында Алексий III Ангелос тарапынан тақтан алынуына байланысты тоқтатылды. Киелі Рим императоры Генрих VI, тақтан түсірілген императордың атынан Византия империясына қарсы жорық ұйымдастыруды жоспарлаған, бірақ Бела өзінің поддандыларына Генрихке қосылуға тыйым салды. Бела қасиетті жерге крест жорығын бастау ниетінің белгісі ретінде крест алды. Алайда, ол ауырғандықтан 23 сәуірде қайтыс болды және антын орындай алмады. Ол Секешфехервар соборында жерленді. 19 ғасырдағы археологиялық қазбалар кезінде оның сүйектері табылды, өйткені сол замандағы дереккөздер Беланың ерекше бойының биік екенін жазған. Беланың қаңқасы оның шындығында биік болғанын көрсетеді. Беланың сүйектері Будапешттегі Маттиас шіркеуіне қайта жерленді. Беланың және Арпад әулетінің тағы бір мүшесі саналатын қаңқа қалдықтарының ДНК-сы зерттеушілердің пікірінше, әулет Y гаплогруппасы R1a-ның R SUR51 > R ARP тармағына жатады.

Отбасы

Беланың алғашқы әйелі Агнес, Антиохия князі Рейнальд Шаттилон мен оның әйелі Антиохиялық Констанцияның қызы болды. Агнес шамамен 1149 жылы дүниеге келіп, 1184 жылы қайтыс болды. 1170 жылы үйленген кезде Константинопольде Анна деп ат қойылды. Бела мен Агнес Аннаның тұңғыш баласы Эмерик 1174 жылы дүниеге келді. Эмериктің қарындасы Маргарет 1175 жылы дүниеге келді. Ол тоғыз немесе он жасында Византия императоры Исаак II Ангелосқа үйленді, ол сол кезде шамамен 30 жаста болды. Марияның күйеуі 1204 жылы, Төртінші крест жорығы кезінде Константинопольді тонаудан бұрын қайтыс болды. Маргарет-Мария крест жорығының басшыларының бірі, Монферраттың Бонифацийіне үйленді, ол Византия империясы құлағаннан кейін Салоникині басып алды. Тарихшы Макк шамамен 1210 жылы Мария Бонифаций қайтыс болғаннан кейін Николай I-ге үйленгенін жазады, бірақ ғалым Питер Локк Сент-Омердің әйелі мен Маргарет-Мария бір адам емес дейді. Бела мен Агнес Аннаның екінші ұлы Андрей шамамен 1177 жылы дүниеге келді. Оның кіші інілері Сүлеймен мен Степан сәби кезінде қайтыс болды. Олардың кіші қарындасы Констанция шамамен 1198 жылы Богемия королі Оттокар I-ге үйленді. Бела мен Агнес Аннаның үшінші қызы, аты белгісіз, сәби кезінде қайтыс болды. Агнес Анна қайтыс болғаннан кейін Бела, император Мануил I-нің әпкесі Теодора Комнинаның немересі Теодораға ұсыныс жасады. Алайда, 1185 жылы Византия шіркеуінің синоды Теодора монастырьға кіргендіктен бұл некеге тыйым салды. 1185 жылдың соңында немесе 1186 жылдың басында Бела, Саксония герцогы Генрих Арыстанның қызы Саксониялық Матильдаға үйленуге өтініш жасады, бірақ Матильданың атасы Англия королі Генрих II бұл некеге кедергі келтірді. Соңында Бела 1186 жылдың жазында Генрих II-нің жесір қалған келіні, Францияның Маргареткасына үйленді. Ол Франция королі Людовик VII-нің қызы еді. Королева Маргарет Беладан ұзақ өмір сүрді және оның қайтысынан кейін Киелі жерге көшіп кетті.

Мұра

Бела – Орта ғасырдағы Венгрияның ең көрнекті монархтарының бірі. Тарихшы Пал Энгельдің айтуынша, оның "билеуі Арпади әулетінің патшалығының ғана емес, бір дәуірдің аяқталуын да білдірді". Оның Корольдік канцеляриясын құруы Венгрияда "жазба деректердің көбеюіне" септі салды; барондар шығарған алғашқы грамоталар 1190 жылдары пайда болды. Беланың сол кездегі кірістерінің тізіміне сәйкес, оның жылдық табысы шамамен 170 000 марканы (шамамен 23 тонна таза күміс) құрады. Егер тізімге сенім болса, оның кірісі Франция және Англия патшаларының сол кездегі кірістерінен асып түсті, бірақ көптеген тарихшылар, соның ішінде Пал Энгель, тізімнің сенімділігіне күмән келтірді. Шамамен 1190 жылы Эстергомдағы өрттен кейін Бела француз шеберлерін шақырып, патша сарайын және кафедралық соборды қайта тұрғызды. Шеберлер жаңа сәулеттік формаларды енгізді; жаңа патша сарайы мен собор Орталық Еуропадағы готикалық сәулеттің алғашқы үлгілері болды. 1190 жылдардан бастап екі жолалы крест бейнеленген монеталар соғылды, бұл "қос крест" деп аталатын нәрсе Бела III тұсында Венгрия корольдік геральдикасының бір бөлігіне айналғандығын көрсетеді.

Негізгі дереккөздер

Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын мәтіні, Дамир Карбич, Миржана Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини редакциялап, аударған және түсіндірген) (2006). CEU Press. Джон Киннамостың "Жон мен Мануил Комненнің іс-қимылдары" (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. "Стишен (София) прологынан Иоанн Рильскийнің өмірі". Петков, Кирилл (2008). Ортағасырлық Болгарияның дауыстары, VII-XV ғасырлар: Өткен мәдениеттің құжаттары. Brill. 265–268 беттер. "Византия қаласы", Никетас Хониаттың жылнамалары (Гарри Дж. Магулиас аударған) (1984). Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Отто Фрейзинг және оның жалғастырушысы Рахевиннің "Фредерик Барбароссаның істері" (Чарльз Кристофер Мироудың кіріспесімен, Ричард Эмеринің қатысуымен аударылып, түсіндірілген) (2004). Колумбия университетінің баспасы. Венгрияның суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакторы) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .