Кіріспе

Дауыссыз дыбыс – дауыс шығару мүшесі дірілдемей айтылатын дыбыс.

Тіл білімінде дауыссыздық – дыбыстардың дауыс шығару мүшесі дірілдемей айтылу қасиеті. Фонетикалық тұрғыдан, бұл дауыс шығару мүшесінің басқа күйлеріне қарама-қайшы келетін дауыс беру түрі, бірақ кейбіреулер дауыс беру сөзі дауыс шығаруды білдіреді және дауыссыздық – дауыс берудің болмауы деп санайды. Халықаралық фонетикалық әліпбиде (IPA) дауыссыз және қалыпты дауысты жұп дыбыстар (кедергілер) үшін әртүрлі әріптер бар, мысалы. Сондай-ақ, дауыссыздық белгілеу үшін диакритикалық белгілер бар және , олар төменгі сызығы бар әріптер үшін қолданылады. Диакритикалық белгілер әдетте дауысты дыбыстармен айтылатын дыбыстар үшін, мысалы дауыстылар мен сонорлы дауыссыздар үшін қолданылады: орыс тілінде IPA қолданылуында дауыссыздық диакритикалық белгісі бұрылып жазылуы мүмкін, мысалы.

Дауыссыз дауыстылар және басқа да дыбыстылар

Соноранттар – әлемнің көптеген тілдерінде кездесетін дауыстылар мен мұрындық дауыстар сияқты дыбыстар. Дегенмен, кейбір тілдерде соноранттар дауыссыз болып келуі мүмкін, көбінесе аллофоникалық түрде. Мысалы, жапон тіліндегі sukiyaki сөзі жайлы айтқанда, ол ағылшын тілінде сөйлейтін адамға басқаша естілуі мүмкін, бірақ еріндердің қысылуын байқауға болады. Ағылшын тіліндегі peculiar және potato сияқты сөздерде де осыған ұқсас жағдай болады. Дауыссыз дауыстылар Американың оңтүстік-батысындағы тілдерде (мысалы, хопи және керес тілдерінде), Ұлы Аван (барлық нумика тілдерін қоса алғанда) және Ұлы Жазықта да кездеседі. Олар нумиканың команш тілінде, сондай-ақ алгонкин тілдерінің чейенн тілінде және каддоан тілдерінің арикара тілінде де бар. Бұған қарамастан, Волеаиан тілінде олар кездеседі, ал қалған микронезия тілдерінде мүлдем жоққа шығарылады. Соноранттар тек ортаға байланысты ғана емес, контрастты түрде де дауыссыз болуы мүмкін. Мысалы, стандартты тибет тілінде Лхасада дауыссыз дыбыс бар, ол уэльс тіліндегі дауыссыз бүйірлік үскіргіш дыбысына (lateral fricative) ұқсас, бірақ одан аз шулы; ол модальды дауыспен айтылатын уэльс тіліндегі дыбыстардан өзгеше. Уэльс тілі бірнеше дауыссыз соноранттарды қамтиды: , , және , соңғысы "rh" арқылы белгіленеді. Мокша тілінде тіпті дауыссыз жұмсақ таңдайы ассимилянты (palatal approximant) бар (кириллицада "jh" деп жазылады), сондай-ақ және (кириллицада "lh" және "rh" деп жазылады). Соңғы екеуінің жұмсақ таңдайы бар аналогтары – және (және) бар. Кильдин саам тілінде де осылар кездеседі. Керісінше, дауыссыз дауыстылар бірнеше рет хабарланған, бірақ ешқашан расталмаған (L&M 1996:315).