Кіріспе

Көне гректер мен этрусктер ойнаған мақсатты ойын – коттабос (κότταβος) ежелгі гректер мен этрусктердің симпозиумдарында (ішімдік кештерінде) шеберлік ойыны ретінде танымал болды, әсіресе б.з.д. 6 және 5 ғасырларда. Ойынның шарты бойынша, шараптың шөбін (түбін) бөлменің ортасындағы нысанаға лақтыру қажет еді. Жеңімпаз сыйлыққа торт, тәттілер немесе сүйіс қабылдады (κοττάβιον немесе "kottabion"). Ежелгі авторлар, оның ішінде Дионисий Халк, Алкей, Анакреон, Пиндар, Бакхилид, Эсхил, Софокл, Еврипид, Аристофан және Антифан бұл дәстүр туралы жиі және жақсы білгендей айтады, сондай-ақ ол замандас қызыл фигуралы вазаларда бейнеленген. Римдік және Александриялық авторлардың жазбалары осы әдеттің уақыт өте келе жойылғанын көрсетеді. Латын әдебиетінде бұл ойын туралы мәліметтер жоқтың орнына. Ойынды ойнау үшін ептілік қажет болды, ал ерекше дағды жартас лақтырудағы шеберлікпен тең бағаланды. Коттабос әдеттегі шара болды, және кем дегенде Сицилияда, ойыншылар нысананың айналасына оңай орналаса алатын және бір-бірінен кейін тез кезегін күте алатын арнайы дөңгелек ғимараттар салынды. Кездейсоқтық элементі бар барлық ойындар сияқты, бұл ойын да ойыншылардың болашақ табысына, әсіресе махаббат мәселесінде белгілі бір дәрежеде әсер етеді деп саналды, ал кейде оқиғаға құнды зат тігіліп, қызығушылықты арттыратын. Ойынның сыйы – ойынға қатысушылармен бірге симпозиумға бару мүмкіндігі болды.

Ойын ережесі

Антифан өзінің пьесасында былай деп жазды: "Коттабос ойнаушы оң қолының көрсету саусағын ішетін келішенің тұтқасынан өткізеді, алақаны жоғары қаратылып; қалған саусақтары флейта тартып ойнағандай жайылады". Тастаған шарапты да, соққан дыбысты да латакс (λάταξ) деп атаған.

1 әдіс

Пластинкс (кіші тәрелке) рабдустың (баған) үстіне, ал леканис (үлкен тәрелке) астына бекітілді. Ойыншылар пластинксті шараппен толтырып, оны леканиске құлатып жіберуге тырысты.

No 2 әдіс

1-әдіспен дәл сол сияқты ойналды, тек пластинкс леканиске түсетін бағытта маналарға (фигураға) тиюі керек еді.

No 3 әдіс

1-әдіспен дәл сол сияқты ойналды, тек қана маңдайшалар (пластинкалардың орнына) рабдустың үстіне бекітілді және шарап осы маңдайшаларға тасталды.

Фаллосы бар құспен бірге Коттабо

Коттабоның тағы бір түріне басқаша нысана жатады. Аполлодорос салған қызыл фигуралы тостағанда, симпозиумға қатысушылар фаллос басы бар құстың үш аяқты тұғырдың үстінде тепе-теңдікте тұрған нысанаға тигізуге тырысып жатқаны бейнеленген. Тұғыр жалпақ табаққа қойылған. Табаққа "KOTABOS" деп жазылған, сондықтан ойналып жатқан ойын қандай екені анық. Бұл нысана ерекше, және ол ойынның да, симпозиумның да эротикалық жағын күшейтіп көрсетеді.

Коттабос тосты

Коттабос ойнаушысы шарап шөбін лақтыру алдында, кезек бір адамға арналады. Ойыншының сөзі тост немесе сүйікті адамға арналған тілек болуы мүмкін. Тост махаббатқа қол жеткізу мүмкіндігі туралы сұрақ ретінде қызмет ете алады, ал лақтырудың нәтижесі оған жауап береді. Бұл ойынның махаббат табиғатын және симпозиумдағы байланыс орнатудың маңызды идеясын көрсетеді. Ең әйгілі жазулардың бірі – Евфронийдің төрт гетайра бейнеленген қызыл фигуралы псиктерінде. Осы псиктерде Смикра өзінің кезегін Леагросқа арнап отыр. Жазуда: «Тін танде латассо леагре (Мен мұны сен үшін лақтырамын, Леагрос)». Леагрос – бұл кезеңде симпозиумдық вазалардағы «калос» жазуларында жиі есімдері аталатын танымал жас жігіт болған. Кейде суретшілер коттабос тосты айтқанда, коттабос ойнаушының бейнесі ретінде құдайларды қолданады. Копенгагендік суретші салған қызыл фигуралы стамноста Дионис осы бейнелердің бірі ретінде бейнеленген. Оның қолының жанында: «Тот тенде (Бұл сен үшін)» деген жазу бар. Сол жақта сатир сөйлемді аяқтайды: «ликои (Ликос үшін)», ол сол кезде танымал жас жігіт еді және басқа жазулардан да белгілі. Көрініп тұрғанындай, құдай адамның сезімін білдіру үшін қолданылған тілші ретінде пайдаланылған. Тағы бір қызыл фигуралы тостағанда «хо паис калос (жас әдемі)» деген жазу, ойыншының тостағынан шығып, лақтырылған шараптың бағытын ұстанады. Коттабос – пластинкс құлағанда немесе оксибафалар батқанда тепе-теңдіктің бұзылуын білдіреді. Бұл тепе-теңдіктің бұзылуы сүйікті адамның қасында болғанда сезілетін беймәлімдікті символдайды. Сондықтан, тепе-теңдік бұзылғанда, пластинкстің маңдайшаға құлауы мен оксибафаның суға батуы жақсы белгі болып саналады, ол ойыншының махаббатының қабылданғанын көрсетеді. Коттабос ойынының сәтті ойналуы махаббатқа ұмтылудың немесе жас жігіттер мен қыздардың сүйіспеншілігін табудың табысқа жетуін көрсетеді. Төрт гетайраның тағы бір түсіндірмесі – бұл әйел симпозиастар спарталықтар болған. Бұл жазуда қолданылған дори диалектісі мен диванның болмауы осыған байланысты, бұл афинялықтардың Спарта туралы қалыптасқан көзқарасына сәйкес келеді. Әйел симпозиастарды әзіл ретінде пайдалану, этрус әйелдері ретінде түсіндірілген қара фигуралы вазалармен үйлеседі. Спарталық әйелдер сияқты, олар да өркениетсіз деп есептелген.

Оксфордтағы Коттабос кубогы

Көбінесе коттабос ойынына қолданылатын тостағандар, суреттелген құмыраларда көрсетілгендей, қарапайым киліктер еді. Бірақ Оксфордта ерекше коттабос тостағаны бар: оның әдеттегі аяғының орнына, түбінде конус тәрізді ұзарту бар. Бұл коттабос ойнау үшін жасалған тостаған деседі. Саптарының тозуы, коттабос ойнаушы тостағанды қалай ұстайтынымен сәйкес келеді. Арнайы аяғының арқасында, оны симпозиумдарға жеке коттабос тостағаны ретінде алып жүруге қолайлы болған.