Кіріспе

Бала туғаннан кейін басталатын және шамамен бір айға созылатын уақыт аралығы – босанғаннан кейінгі (немесе postpartum) кезең бала туғаннан кейін басталады және әдетте алты аптаға созылады деп есептеледі. Босанғаннан кейінгі кезең үш ерекше фазаға бөлінеді: туғаннан кейін алты сағаттан он екі сағатқа дейінгі жедел фаза; алты аптаға созылатын субжедел фаза; және алты айға дейін созылатын кешіктірілген фаза. Кешіктірілген фаза кезінде зәр-жыныс жүйесіндегі кейбір өзгерістердің толығымен жойылуы ұзаққа созылуы мүмкін және зәр ұстамау сияқты жағдайларға әкелуі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) босанғаннан кейінгі кезеңді аналар мен балалардың өміріндегі ең маңызды, бірақ ең көп назардан тыс қалған кезең деп сипаттайды; аналар мен жаңа туған нәрестелердің көп бөлігінің өлімі осы кезеңде болады. Ғылыми әдебиетте бұл термин көбінесе Px деп қысқартылады, мұнда x – сан; мысалы, "P5 күні" дегені "туылғаннан кейінгі бесінші күн" дегенді білдіреді. Бұл жүктіліктің саны мен нәтижелерін (гравида және паритет) білдіретін G P медициналық номенклатурасымен шатастырылмауы керек. Бала туған әйел медициналық тұрғыдан жайлы болғанда, босанғаннан кейін бірнеше сағаттан кейін шығуы мүмкін, бірақ вагинальдық босану үшін орташа уақыт бір-екі күнді құрайды. Кейсаров тілігі арқылы босанудан кейінгі орташа жатқан уақыт үш-төрт күнге созылады. Осы уақыт ішінде ананың қан кетуі, ішек және несеп қызметі, сондай-ақ балаға күтім көрсету бақыланады. Баланың денсаулығы да қадағаланады. Ерте шығару – ана мен жаңа туған баланың туғаннан кейін 48 сағат ішінде ауруханадан шығуы. Босанғаннан кейінгі кезеңді үш ерекше сатыға бөлуге болады: бастапқы немесе жедел фаза, босанғаннан кейін 8-19 сағаттан кейін; екі-алты аптаға созылатын субжедел босанғаннан кейінгі кезең және алты айға дейін созылатын кешіктірілген босанғаннан кейінгі кезең. Субжедел босанғаннан кейінгі кезеңде әйелдердің 87%-дан 94%-ы кем дегенде бір денсаулық проблемасы бар екенін хабарлайды. 31% әйелдер ұзақ мерзімді денсаулық проблемалары (кешіктірілген босанғаннан кейінгі кезеңнен кейін де жалғасады) туралы хабарлайды. Әртүрлі ұйымдар босанғаннан кейінгі кезеңде белгілі бір уақыт аралығында жүйелі босанғаннан кейінгі бағалауды ұсынады.

Жедел кезең

Бала туғаннан кейінгі алғашқы 6-12 сағат – босанғаннан кейінгі кезеңнің бастапқы немесе жедел фазасы. Осы уақыт ішінде ананы медбикелер немесе акушерлер қадағалайды, себебі асқынулар туындауы мүмкін. Жедел фазадағы ең үлкен қауіп – босанғаннан кейінгі қан кету. Бала туғаннан кейін плацента жатыр қабырғасына бекітілген жерден қан кету болады, ал жатыр қан жоғалтудың алдын алу үшін жиырылуы керек. Жиырылу орын алғаннан кейін жатырдың жоғарғы бөлігі (fundus) кіндік деңгейінде қатты масса ретінде анықталады. Жатырдың берік күйде қалуы маңызды, сондықтан медбике немесе акушер fundus-ты және қан кету мөлшерін үнемі тексеріп отырады. Жатырдың жиырылуына көмектесу үшін жатыр массажы жиі қолданылады. Қынаптың кіреберісінен жарықтар пайда болса, тігіледі. Бұрын эпизиотомия жасау қалыпты жағдай еді. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, егер қалыпты босанғанда күрделіліктер немесе медициналық құралдар қолданылмаса, эпизиотомия жасау перинеум мен қынаптың зақымдануын азайтуға көмектеспейді. Эпизиотомияны таңдап жасау перинеум травмасын азайтады. Медицина қызметкері жамбас аймағындағы ауырсынды жеңілдету үшін қолайлы шараларды ұсына алады.

Шамалы кезеңдегі нәрестеге күтім жасау

Шамамен 10 секунд ішінде нәресте алғаш рет тыныс алады және күтуші баланы анасының көкірегіне қояды. Нәрестенің жағдайы Апгар шкаласы бойынша бағаланады. Апгар баллы жаңа туған баланы бес критерий бойынша бағалау арқылы анықталады, олар акроним құрайтын сөздермен (Сыртқы түрі, Пульсі, Мимикасы, Белсенділігі, Тыныс алуы) жинақталады. Бұрын нәрестелер туғаннан кейін аналарынан әдетте алынып жүрді; алайда, 2000 жылдан бастап, кейбір мамандар терімен теріге жақын байланыс (ананың көкірегіне жалаңаш баланы қою) ана мен нәресте үшін пайдалы екенін ұсынды. 2014 жылдан бастап, терімен теріге жақын байланыс, сондай-ақ «кенгуру күтімі» деп аталатын бұл әдіс, нәрестелердің денсаулығы үшін жауапты барлық ірі ұйымдар қолдайды. Осылайша, байланыс орнатуға және сәтті емшек беруге көмектесу үшін күтуші нәресте анасының көкірегінде жатқанда ана мен нәрестені бірден тексеріп, ананың тілегіне қарай, алғашқы емшек сорудан кейін ғана одан әрі бақылау үшін баланы алып тастайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) нәрестенің дене температурасын реттеуге көмектесу үшін туғаннан кейінгі алғашқы 24 сағат ішінде терімен теріге жанасуды ұсынады.

Бала туылғаннан кейінгі субкиді кезең

Субәкүйе омырау кезеңі жедел омырау кезеңі аяқталғаннан кейін басталады және екі-алты аптаға дейін созуы мүмкін, әсіресе қимыл-қозғалысы шектеулі, Ц-секциядан өткен әйелдерде. Ауруханада антикоагулянттар немесе компрессия сияқты физикалық әдістер қолданылуы мүмкін, әсіресе әйелде семіздік, ұзақ уақыт бойы қозғалмау, жақында жасалған Ц-секциясы немесе тромбоздық эпизод тарихы бар бірінші дәрежелі туысы сияқты тәуекел факторлары болса. Жүктілік кезінде немесе жүктілікке дейін тромбоздық оқиғаға ұшыраған әйелдерге, әдетте антикоагуляция тағайындалады. Әйелдің кіндігінің қан тамырларының (қан ағынының) артуы және ісінуі шамамен үш апта ішінде біртіндеп басылады. Жатыр мойны біртіндеп тарылып, бірнеше аптада ұзарады. Омыраудан кейінгі инфекциялар сепсиске алып келуі мүмкін, ал емделмесе, өлімге соқтыруы мүмкін. Омыраудан кейін несепті ұстамау барлық әйелдердің шамамен 33%-ында кездеседі; вагинальді босанудан өткен әйелдерде несепті ұстамау қаупі, Ц-секциядан өткен әйелдерге қарағанда екі есе жоғары. Бұл кезеңде несепті ұстамау ұзақ мерзімді несепті ұстамау қаупін арттырады. Жатырдан шығатын, лохия деп аталатын қанды сұйықтық біртіндеп азайып, жарық қызылдан қоңырға, сарыға айналып, бес-алты аптада тоқтатылады. Бұл кезеңде әйелдерге ересектерге арналған бейнелерді, бір рет қолданылатын аналық гигиеналық төсемдерді, аналық төсемдерді немесе сүлгілерді, немесе гигиеналық төсемдерді кию ұсынылады. Тампондарды немесе менструалды кеселерді қолдануға болмайды, себебі олар бактерияларды енгізіп, инфекция қаупін арттыруы мүмкін. Омыраудан кейін 7-14 күн аралығында лохияның көбеюі, омыраудан кейінгі қан кетудің кешігуін білдіруі мүмкін. Геморрой және іш қату осы кезеңде жиі кездеседі, нәжісті жұмсартатын дәрілер әдетте тағайындалады. Егер эпизиотомия немесе кіндік тігілуі қажет болса, «пончик» жастығы әйелге ауыртпалықсыз немесе азайтылған ауыртпалықпен отыруға мүмкіндік береді. Кейбір әйелдер босанғаннан кейінгі алғашқы бірнеше күнде жатырдың жирылуын сезінеді. Олар менструальді ауруға ұқсас және окситоцинның бөлінуіне байланысты емізу кезінде жиі кездеседі. Жирылу – жатырдағы қан тамырларын қысып, қан кетудің алдын алу.

Бала күтімі субкиді кезеңінде

Бала туғаннан кейін екі-төрт күн аралығында әйелдің ана сүті әдетте келе бастайды. Бұрын, баласына сүт бермейтін әйелдерге сүт өндірісін тоқтату үшін дәрілер тағайындалған, бірақ қазір мұндай шара медициналық жағынан қажет емес. Осы кезеңде бала емізуде қиындықтар туындауы мүмкін. Жаңа туған баланың түнде оянуы қалыпты жағдай болғандықтан, ананың ұйқысы көбінесе бұзылады, және жаңа туған бала әр екі-үш сағат сайын, тіпті түнде де тамақтануы керек. Бұл тұста емшек безіндегі консультант, медициналық қызметкер, айлық медбике, босанғаннан кейінгі күтімші немесе үй шаруасын жүргізуші көмектесе алады.

Психологиялық бұзылулар

Бала туғаннан кейінгі субөсткі кезеңде психологиялық бұзылыстар пайда болуы мүмкін. Олардың ішінде босанғаннан кейінгі депрессия, жарақаттан кейінгі стресс бұзылысы және сирек жағдайларда босанғаннан кейінгі психоз бар. Бала туғаннан кейінгі психикалық аурулар ана да, әке де болуы мүмкін, және бұл жиі кездесетін жағдай. Оны ерте анықтау және тиісті емдеу қажет. Шамамен 70–80% босанғаннан кейінгі әйелдер бірнеше күн бойы "бала көңілі" синдромын басынан өткереді. 10–20 пайызы клиникалық депрессияға шалдығуы мүмкін, бұл босанғаннан кейінгі депрессия, клиникалық депрессия, қылықсыздық немесе басқа көңіл күй бұзылыстары тарихы бар әйелдерде жоғарырақ. Қалыпты босанғаннан кейін (өлген туылу немесе ауыр асқынуларды есептемегенде) жарақаттан кейінгі стресс бұзылысының таралуы босанғаннан кейін алты аптада 2,8%–5,6% аралығында деп бағаланады.

Ана мен нәрестенің босанғаннан кейінгі бағалануы

Дүниежүзіндегі түрлі ұйымдар босанғаннан кейінгі кезеңде жүйелі түрде тексеруден өтуді ұсынады. Америкалық акушер-гинекологтар колледжі (ACOG) босанғаннан кейінгі кезеңді ("төртінші триместр") әйелдер мен нәрестелер үшін өте маңызды деп санайды. 2018 жылдан бастап ACOG дәстүрлі төрт-алты апталық бір реттік тексерудің орнына, босанғаннан кейінгі күтімді үздіксіз процесс ретінде қарастыруды ұсынады. Олар барлық әйелдердің босанғаннан кейінгі алғашқы үш апта ішінде акушер-гинекологымен (жеке немесе телефон арқылы) байланысқа түсуін, жедел мәселелерді шешу үшін, қажет болған жағдайда, кейінгі күтім алуын ұсынады. Төрттен он екі апта аралығында ананың көңіл-күйі мен эмоционалдық жағдайы, босанғаннан кейінгі физикалық жазылуы, нәрестені тамақтандыру, жүктілікті жоспарлау және контрацепция, созылмалы ауруларды басқару, профилактикалық денсаулық сақтау және денсаулықты нығайту бойынша толыққанды тексеру жүргізілуі керек. 2023 жылы жүргізілген жүйелі шолу нәтижелері, жеткілікті медициналық сақтандыруға ие болу мен босанғаннан кейінгі күтімге бару арасындағы байланысты көрсетеді, бұл алдын алуға болатын күтімге қосымша қажеттіліктің алдын алуға көмектеседі. Жоғары қан қысымы бар әйелдер босанғаннан кейін үштен он күн аралығында қан қысымын тексеруі керек. 2023 жылы жарияланған әдебиеттің жүйелі шолуы, босанғаннан кейінгі кезеңде әйелдердің үйде қан қысымын бақылауы жалпы қан қысымын өлшеуге көмектесетінін және пациенттердің қанағаттануын арттыратынын көрсетеді. Босанғаннан кейін инсульттың жартысынан астамы босанғаннан кейін он күн ішінде пайда болады. Созылмалы медициналық (мысалы, жоғары қан қысымы, қант диабеті, бүйрек аурулары, қалқанша безінің аурулары) және психикалық аурулары бар әйелдер ауруды басқару үшін акушер-гинеколог немесе жедел жәрдем дәрігерімен үздіксіз бақылауда болуы керек. Жоғары қан қысымы, гестациялық диабет немесе мерзімінен бұрын босанумен салдары болған жүктіліктегі әйелдер кардиометаболикалық ауруларға кеңес алуға және тексеруден өтуге тиіс, себебі осы әйелдерде өмір бойы жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупі жоғары. Осы кезеңде нәрестенің түнгі ұйқысы біртіндеп ұзарады және ананың ұйқысы жақсарады. Босанғаннан кейінгі проблемалардың пайда болу ықтималдығына көптеген факторлар әсер етеді, оның ішінде нәрестенің салмағы, босану әдісі (кейсаров тілімі немесе форцепс қолдану), эпизиотомия немесе табиғи жарылудан туындаған перинеум травмасы және босанған ананың физикалық жағдайы. Босану нәтижесінде туындауы мүмкін жағдайларға жатырдың түсуі, цистоцеле, ректоцеле, нәжіс ұстамауы және зәр ұстамауы жатады. Бұл кезеңде босанғаннан кейінгі тиреоидит сияқты басқа да жағдайлар пайда болуы мүмкін. Әйелдердің 31%-ы босанғаннан кейінгі кезеңнен кейін де жалғасатын ұзақ мерзімді денсаулық проблемалары бар екенін хабарлайды. Әйелдер мен отбасылардың әл-ауқатын жақсартуға жұмыс істейтін Ұлттық серіктестік ұйымы былай дейді: "Отбасылық демалыс енгізілген штаттарда жұмысшылардың көңіл-күйі жақсарады, ата-аналар балаларымен байланыс орнатуға мүмкіндік алады, балаларды көбірек емшектейді, вакциналарды уақтылы алу, балаларды ауруханаға жатқызудың азаюы және ДМЖ (ADHD) және есту проблемаларының пайда болу ықтималдығының төмендеуі байқалады".

Өсімдіктер

Босанғаннан кейінгі қалпына келтіру – бала туғаннан кейін денсаулықты жақсарту жүйесі. Ол туғаннан кейін бірден басталады және мәдениетке қарай ұзақтығы әртүрлі болады: әдетте бір ай немесе 30 күн, 40 күнге дейін, екі ай немесе 100 күнге дейін созылуы мүмкін. Осы кезеңде ана "дәстүрлі денсаулық нанымдары, тыйымдар, рәсімдер және шектеулер" арқылы қалпына келеді. Бұл тәжірибе бұрын "жатып емделу" деп аталатын, атауынан-ақ көрініп тұрғандай, көбінесе төсекке жатып демалуды қарастырады. (Мұндай терминология бұрынғы босанау ауруханаларында қолданылған, мысалы, "Жалпы жатып емделу ауруханасы" сияқты.) Босанғаннан кейін сақтау әдет-ғұрыптары Қытайда кең таралған, онда ол "ай отыру" деп аталады, ал осыған ұқсас әдет-ғұрыптар бүкіл әлемде кездеседі. Қазіргі заманғы нұсқасы жаңа анаға ең көп қолдау көрсету үшін дамыды.