Кіріспе

Киттердің түрлері Кувьердің тұмсықты киті, қаз тұмсықты киті немесе зифиус (Ziphius cavirostris) – Ziphiidae туысына жататын тұмсықты киттердің арасында ең көп тараған түрі. Ол көптеген киттерге қарағанда кішірек, тіпті ірі тісті киттерге (орка мен сперма киттері сияқты) қарағанда да шағын, бірақ тұмсықты киттер мен кішірек киттер арасында ірілеу болып келеді, сырттан қарағанда ірі әрі денелі бөтелкелі дельфинге ұқсайды. Кувьердің тұмсықты киті пелагикалық түр, көбінесе 15 метрден терең суларда мекендейді, бірақ кейде жағалауға жақын да кездеседі. Мұндай жағалау суларында Кувьердің тұмсықты киті киттер мен тірі сүтқоректілер арасындағы ең терең және ең ұзақ суға бату рекордын көрсетеді – 222 минут бойы 2992 метр тереңдікке дейін. Олардың суға бату себебі жем іздеу және баспаяқтылар сияқты аң аулау, сондай-ақ жыртқыштардан (аталған орка сияқты) қашу болуы мүмкін, бірақ осы терең суға батудың жиілігі мен нақты себебі әлі анықталған жоқ. Терең суда мекендегеніне қарамастан, ол су бетіне шыққанда көрінетін тұмсықты киттердің бірі. Кувьердің тұмсықты китіне атауын Жорж Кувьер берген, ол жойылған түрге жататын бас сүйегінің фрагментін тауып, оны Ziphius cavirostris деп атады. Ол тарихи дереккөздерде кездесетін белгісіз түрден Ziphius атауын қайта қолданды. Cavirostris атауы латын тілінен алынған, cavus – «қуыс» және rostrum – «тұмсық» деген сөздерден құралған, ол мұрын сүйектерінің қуысына (пренариалды алапқа) сілтеме жасайды. Бұл ерекшелік қазір Z. cavirostris аталықтарына ғана тән екені белгілі. Бұл 1804 жылы Францияның Жерорта теңізі жағалауында, Фос-сюр-Мер қаласының жанындағы Буш-дю-Рон аймағында табылған бас сүйегіне негізделген. Ол оны Ziphius cavirostris деп атады, cavus сөзі «қуыс» немесе «іңір» деген мағынаны білдіреді, ол бас сүйегіндегі терең қуысқа, қазір тек аталықтарында ғана кездесетін пренариалды алапқа сілтеме жасайды. Кувьердің тұмсықты киті – Ziphiidae тұқымдасының 22 түрінің бірі және Ziphius туысының жалғыз қазіргі кезде сақталған өкілі, ал екіншісі – жойылған Ziphius compressus. Ерекшелігі, басқа зифид киттерінің ешқайсысы пренариалды алабында осындай тығыз ростральді сүйектеуге ие емес. Кувьердің тұмсықты китінің жынысын анықтау генетикалық зерттеулер, жыныс мүшелерін қарау, ересектерде тістердің болуы немесе болмауы, немесе жас киттің болуы арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Пигментация үлгілері де жыныстың белгісі болуы мүмкін. Ересек аталықтарында әдетте арқалық қанат аймағына дейін созылатын біркелкі ақ жамылғысы болады. Ересек аталықтарының жеке түсі қараңғыдан аққа дейін өзгереді. Алайда, ересек аналықтардың үштен бірінен астамы ересек аталықтарға ұқсас «тіті» пигментация үлгілерін көрсетеді. Сондықтан осы үлгідегі аталық пен аналықтарды пигментация үлгісін ғана қолдану арқылы ажырату мүмкін емес. Көптеген ересек аналықтарында қоңыр түсті бояумен және қысқа ақ жамылғысымен сипатталатын пигментация белгілерінің «жұмсақ» кластері байқалады. Алайда, осыған ұқсас үлгілер екі жыныстың да кәмелетке толмаған жануарларында да кездеседі, сондықтан «жұмсақ» пигментация үлгісі ғана жануардың аналық екенін анықтауға жеткіліксіз. Кувьердің тұмсықты киттерінің салмағы шамамен 1 тонна, ал ұзындығы 1 метрдей болады. Аналықтарының орташа ұзындығы 2 метрге жетеді, ал аталықтарының салмағы 2-3,5 тоннаға жетеді. Кувьердің тұмсықты киті – odontocete, яғни тісті кит. Тістер тек ересек аталықтарында ғана кездеседі. Жаралану жиілігі аталықтарында аналықтарына қарағанда жоғары және жасымен бірге артуға бейім. Кувьердің тұмсықты киті кез келген сүтқоректілер арасындағы ең терең және ең ұзақ суға бату рекордын ұстайды; 2014 жылы ғалымдар Калифорния жағалауында Кувьердің тұмсықты китінің мұхит бетінен 2992 метр тереңдікке батқанын хабарлады, бұл кез келген сүтқоректілер арасындағы ең терең суға бату рекорды. 2020 жылы жүргізілген зерттеуде Кувьердің тұмсықты китінің 222 минутқа созылған суға батуы тіркелді, бұл кез келген сүтқоректі жануар үшін ең ұзақ суға бату рекорды. Бұл зерттеуді жүргізген ғалым Никола Ходжкинс «үш сағаттан астам уақыт суға бату әдеттегідей емес, бұл жануардың өз қабілетінің шегіне жеткенінің нәтижесі» деп атап өтті. Түрдің шамамен 3048 метр тереңдікке суға бату қабілетін ескере отырып, кейде екі сағаттан астам уақыт су астында қалуы мүмкін, сондықтан олар қабырға қапшығын құлатып немесе жалпақтап, жүрек, өкпе немесе басқа мүшелерін бір мезгілде төмендетуге қабілетті болуы мүмкін, сонымен қатар тереңдікте жүректерінің соғу жиілігін азайтады. Олар теңіздің терең жерлеріне суға бату кезінде секіріп жүретіні байқалды. Жайық суға түскенде, Кувьердің тұмсықты киттері тыныш жүреді, мүмкін ол жыртқыштардан аулақ болу үшін шығар. Бұрын олар эхолокацияны...

Киттер мен балық аулау

1955 жылға дейін жапондық кит аулаушылардың жылына 3-тен 35-ке дейін Кувье китін аулағаны болжанады. 1955 жылдан 1990-жылдарға дейін 4000-нан астам Кувье тұмсықты киті ауланғаны хабарланды. Бұл түр Колумбиядағы балықшылықта, Италиядағы семсер балық аулауда, сондай-ақ АҚШ-тың батыс жағалауындағы Калифорния мен Орегон жағалауындағы жүзбелі тор балық аулауда кездейсоқ ұсталғаны хабарланды, мұнда 1992 жылдан 1995 жылға дейін әр жылы 22-ден 44-ке дейін жекелеген киттер өлді.

Сонар және әскери маневрлер

Кувьедің тұмсықты киті сонарға жаман реакция жасайтындай көрінеді. Құрлыққа шығу оқиғалары көбінесе сонар қолданылуы мүмкін әскери-теңіз базаларының жанында болады. Гавайиде Кувье тұмсықты китінің тамақ іздеу үшін суға батудан немесе сонар қолданылып жатқан аймақтан қашуын байқаған. Жерорта теңізі сияқты шулы теңіздерде құрлыққа шығу жиілігі жоғарылаған, ал Канар аралдарында Испания теңіз күштерінің операцияларынан кейін бірнеше жаппай құрлыққа шығу оқиғалары болған. 2019 жылы сонар қолданылған теңіз жаттығуларымен байланысты тұмсықты киттердің жаппай құрлыққа шығу оқиғаларына қатысты дәлелдерді қарау нәтижесінде орта жиілікті белсенді сонардың Кувье тұмсықты киттеріне ең күшті әсер ететіні, бірақ жеке тұлғалар немесе популяциялар арасында әртүрлі болатыны және киттердің реакциясының күші жеке тұлғалардың бұрын сонарға тап болған-болмауына байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Есепте құрлыққа шыққан киттерде табылған декомпрессиялық аурудың симптомдары, мысалы газ эмболиясының ең ықтимал түсіндірмесі киттердің сонарға реакциясы деп есептелді. Сондай-ақ, Канар аралдарында сонарды пайдалануға тыйым салынғаннан кейін жаппай құрлыққа шығу оқиғалары болмағаны атап өтілді және тыйымды Жерорта теңізі сияқты басқа аймақтарға да кеңейту ұсынылды, онда жаппай құрлыққа шығу оқиғалары жалғасуда.