Кіріспе
Проекция сызықтарының бір немесе бірнеше нүктеге жинақталатын графикалық проекция түрі. Сызықтық немесе нүктелік проекция – графикалық өнердегі графикалық проекцияның екі түрінің бірі; екіншісі – параллель проекция. Сызықтық перспектива – көзбен көрінетін бейнені, әдетте жазық бетке жуықтап бейнелеу. Перспективалық сурет үш өлшемді көріністі қағаз сияқты екі өлшемді ортада көрсетуге көмектеседі. Сызықтық перспективаның ерекше белгілері – нысан көрушіден алшақтаған сайын кішірейе түседі және олардың пішіні өзгереді, яғни нысанның көру сызығы бойындағы өлшемдері көру сызығына перпендикуляр өлшемдеріне қарағанда қысқа болып көрінеді. Барлық нысандар қашықтықтағы нүктелерге қарай тартылады, әдетте көкжиек сызығы бойымен, сондай-ақ қолданылатын көрініске байланысты көкжиек сызығының жоғары және төмен жағында да. Италиялық Ренессанс кезеңінің суретшілері мен сәулетшілері, оның ішінде Филиппо Брунеллески, Леон Баттиста Альберти, Мазаччо, Паоло Уччелло, Пьеро делла Франческа және Лука Пачиоли сызықтық перспективаны зерттеді, осы тақырыпта еңбектер жазып, оны өздерінің өнер туындыларына енгізді.
Linear or point projection perspective is one of two types of graphical projection perspective in the graphic arts; the other is parallel projection. Linear perspective is an approximate representation, generally on a flat surface, of an image as it is seen by the eye. Perspective drawing is useful for representing a three dimensional scene in a two dimensional medium, like paper. The most characteristic features of linear perspective are that objects appear smaller as their distance from the observer increases, and that they are subject to foreshortening, meaning that an object's dimensions along the line of sight appear shorter than its dimensions across the line of sight. All objects will recede to points in the distance, usually along the horizon line, but also above and below the horizon line depending on the view used. Italian Renaissance painters and architects including Filippo Brunelleschi, Leon Battista Alberti, Masaccio, Paolo Uccello, Piero della Francesca and Luca Pacioli studied linear perspective, wrote treatises on it, and incorporated it into their artworks.
Шолу
Перспективалық бейнелеу көріністен қиялға салынған тікбұрыш (сурет жазықтығы) арқылы көрерменнің көзіне жетіп бара жатқан жарықты көрсету арқылы жасалады. Бұл, көрермен терезе арқылы қарап, көрінгенін тікелей терезеге суреттегендей болады. Егер суретті сол терезе орнынан қарасақ, боялмаған терезе арқылы көрінетін көрініспен бірдей болар еді. Сондықтан, көріністегі әрбір суреттелген нысан терезенің ар жағындағы нысанның жазық, кішірейтілген түрі болып табылады.
Иілгіш перспективаның мысалдары
Сонымен қатар, фронталды (қысқартылған) тереңдікті көрсету үшін орталық жоғалу нүктесі қолданылуы мүмкін (бір нүктелі перспектива сияқты).
Ерте тарих
Алғашқы суреттер мен салынған суреттерде көптеген заттар мен кейіпкерлер рухани немесе тақырыптық маңыздылығына қарай иерархиялық түрде өлшенді, олардың көрерменнен қашықтығына емес, және перспектива қолданылмады. Ең маңызды тұлғалар көбінесе композицияда ең жоғары орналасқан, сондай-ақ иерархиялық мотивтерден туындап, ежелгі Египет өнерінде кең таралған "тік перспективаға" әкелді, онда "жақын" тұлғалар тобы үлкен тұлғаның немесе тұлғалардың астында бейнеленді; қашықтықты көрсету үшін қарапайым жапсыру да қолданылды. Сонымен қатар, қалқандар мен дөңгелектер сияқты дөңгелек нысандардың көлбеу перспективасы ежелгі гректердің қызыл фигуралы керамикасында байқалады. Перспектива жүйесін дамытуға жасалған жүйелі әрекеттер әдетте б.з.д. V ғасырында ежелгі Греция өнерінде, реализмге және театр декорацияларына деген қызығушылықтың артуымен байланысты басталды деп есептеледі. Бұл Аристотельдің "Поэтикасында" «сценография» ретінде егжей-тегжейлі сипатталған – тереңдік иллюзиясын жасау үшін сахнадағы жалпақ панельдерді пайдалану. Философтар Анаксагор мен Демокрит сценография үшін қолдануға болатын перспективаның геометриялық теорияларын жасады. Алқыбиадтың үйінде сценография қолданылып салынған суреттер болған, сондықтан бұл өнер сахнамен ғана шектелмеген. Евклид өзінің «Оптика» еңбегінде (б.з.д. шамамен 300 ж.) нысанның көрінетін мөлшері оның көзге қатысты қашықтығымен тура пропорционал емес екенін дұрыс дәлелдейді. Б.з.д. I ғасырындағы П. Фанний Синистор вилласының фрескаларында бірнеше жоғалу нүктелері жүйелі, бірақ толыққанды үйлесімді емес түрде қолданылады. Жапон өнерінде, мысалы, Тории Киёнаганың (1752–1815) «Укиё-э» суреттерінде көлбеу проекция көрінеді. Антикалық дәуірдің соңғы кезеңдерінде суретшілер, әсіресе азырақ танымал дәстүрлердегілер, алыс нысандарды жақын нысандарға қарағанда кішірек көрсетуге болатынын жақсы білген, бірақ бұл тәсіл нақты жұмыста қолданылған-қолданылмағаны көп факторларға байланысты болды. Помпейдің қираған жерлерінде табылған суреттердің кейбіреулері өз заманы үшін ерекше реализм мен перспективаны көрсетеді. Перспективаның толыққанды жүйелері ежелгі дәуірде дамыған деген мәлімдемелер бар, бірақ көптеген ғалымдар мұны қабылдамайды. Мұндай жүйе қолданылған көптеген жұмыстардың өзі сақталмаған. Филостраттың бір сөзінде классикалық суретшілер мен теоретиктердің көрерменнен бірдей қашықтықтағы «шеңберлер» тұрғысынан ойлағаны айтылады, бұл классикалық жартылай дөңгелек театр сахнадан көрінгендей. 400 жылға жуық уақытқа дейінгі Ватикан Вергилийдегі бөлмелердегі шатырдың қабырғалары, көбінесе, ортақ жоғалу нүктесіне жинақталған, бірақ бұл композицияның қалған бөлігімен жүйелі түрде байланысты емес. Орта ғасырлардағы Еуропа, Ислам әлемі және Қытай суретшілері нысандардың салыстырмалы мөлшерін қашықтыққа қарай өзгертудің жалпы принципін білген, бірақ классикалық өнерден гөрі басқа себептермен оны өзгертуге дайын болды. Ғимараттар көбінесе белгілі бір конвенцияға сәйкес көлбеу көрсетілді. Қашықтықты беруге жасалған әрекеттердің қолданылуы мен күрделілігі осы кезеңде тұрақты түрде өсті, бірақ жүйелі теорияға негізделмеді. Византия өнері де осы принциптерді білген, бірақ басқа тұлғаларды көрсету үшін кері перспективалық конвенцияны қолданды. Амброджио Лоренцетти өзінің «Құдай үйіне сыйлық әкелу» (1342) картинасында конвергентті сызықтармен еденді бейнелеген, бірақ картинаның қалған бөлігінде перспективалық элементтер жоқ.
Қайта өрлеу дәуірі
Жалпы алғанда, Филиппо Брунеллески 1415 және 1420 жылдар аралығында бірнеше тәжірибелер жүргізген, оның ішінде Флоренцияның әртүрлі ғимараттарының суреттерін дұрыс перспективада жасау кірді. Вазари мен Антонио Манеттидің айтуынша, шамамен 1420 жылы Брунеллески өзінің жаңалықтарын суреттің артқы жағындағы тесіктен қарап көрсеткен. Осыдан олар Флоренция баптистериі сияқты ғимаратты көретін. Брунеллески көрерменнің алдында айнаны көтергенде, ол бұрын көрінген ғимараттардың суретін бейнеледі, сондықтан жоғалу нүктесі қатысушының көзқарасынан орталықталды. Брунеллески 1425 жылы өзінің картиналарына жаңа перспективалық жүйені қолданды. Бұл оқиға көрсеткіш ретінде қарастырылады, бірақ әлі де талқыланып жатқан бірнеше мәселелер бар. Біріншіден, Брунеллескидің панелі жоғалғандықтан, Сан-Джованни баптистериінің перспективалық құрылысының дұрыстығы туралы нақты айтуға болмайды. Екіншіден, Брунеллескидің басқа перспективалық суреті немесе сызбасы белгілі емес. (Шын мәнінде, Брунеллески сурет салғандығы туралы ештеңе белгілі емес.) Үшіншіден, Антонио Манеттидің 15-ші ғасырдың соңында жазылған Vita di Ser Brunellesco еңбегінде Брунеллескидің панелінде «тәжірибе» сөзі бірде-бір рет кездеспейді. Төртіншіден, Манетти келтірген шарттар бір-бірімен қайшы келеді. Мысалы, окулярдың сипаттамасында 15° көрнекі өріс көрсетілген, бұл сипатталған қалалық ландшафттың көрнекі өрісінен әлдеқайда тар. Брунеллескинің көрсетілімдерінен кейін көп ұзамай Флоренция мен Италиядағы барлық қызығушылық танытқан суретшілер геометриялық перспективаны суреттерінде және мүсіндерінде қолданды, атап айтқанда Донателло, Мазаччо, Лоренцо Гиберти, Мазолино да Паникале, Паоло Уччелло. Мазаччо (1428 жылы қайтыс болды) өзінің «Қасиетті Үштік» (шамамен 1427 – б.д.) картинасында жоғалу нүктесін көрерменнің көз деңгейінде орналастырып, иллюзионистік эффектке қол жеткізді. XV ғасырдың соңында Мелоццо да Форли алғаш рет қысқарту техникасын қолданды (Римде, Лоретода, Форлиде және басқа жерлерде). Бұл оқиғаның барлығы сапалық бағалауларға негізделген және Ренессанс перспективалық суреттерінде жүргізілген материалдық бағалаулармен салыстырылуы керек. Жанрдың үлгісі болып табылатын Пьеро делла Франческаның суреттерінен басқа, XV ғасырдағы көптеген туындыларда геометриялық құрылымда елеулі қателер бар. Бұл Мазаччоның «Үштік» фрескасына және Леонардо да Винчи сияқты танымал суретшілердің туындыларына да қатысты. Флоренцияда перспективалық суреттердің жылдам таралуынан көрініп тұрғандай, Брунеллески перспективаның артындағы математиканы түсінген (оның досы математик Тосканеллидің көмегімен), бірақ оны жарияламаған. Он жылдар өткен соң, оның досы Леон Баттиста Альберти сурет салудағы қашықтықты көрсетудің әдістері туралы «De pictura» (шамамен 1435 жыл) трактатын жазды. Альбертидің басты жетістігі математиканы конустық проекциялар тұрғысынан көрсету емес, ол шын мәнінде көзге көрінеді. Оның орнына, ол теорияны жазықтық проекцияларға негіздеді, яғни көрерменнің көзінен пейзажға өтетін жарық сәулелері сурет жазықтығына (суретке) қалай түсетінін түсіндірді. Осылайша ол екі ұқсас үшбұрышты пайдаланып, алыс нысанның биіктігін есептеп шығаруға мүмкіндік алды. Ұқсас үшбұрыштардың математикасы салыстырмалы түрде қарапайым, оны Евклид бұрын-соңды ойлап тапқан. Альберти сондай-ақ Падуа мектебінде және Альхазеннің «Оптика кітабын» оқыған Биажио Пелакани да Парманың ықпалымен оптика ғылымын оқыған. Бұл кітап 1200 жылға дейін латын тіліне аударылып, Еуропадағы перспективаның математикалық негізін қалады. Пьеро делла Франческа 1470 жылдары өзінің «De Prospectiva pingendi» еңбегінде «De pictura» туралы кеңінен баяндап, Евклидке көптеген сілтемелер жасады. Альберти өзін жердің жазықтығындағы фигуралармен шектеді және перспективаның жалпы негізін берді. Делла Франческа оны нақтылап, сурет жазықтығының кез келген аймағындағы қатты денелерді анық қамтиды. Делла Франческа сондай-ақ математикалық ұғымдарды түсіндіру үшін суреттелген фигураларды қолданудың қазіргі кездегі кең таралған практикасын бастады, бұл оның трактатын Альбертиге қарағанда түсінуді жеңілдетті. Делла Франческа сонымен қатар Платондық қатты денелерді перспективада көрінетіндей дәл суреттеген алғашқы адам болды. 1509 жылы Лука Пачолидің Леонардо да Винчи суреттеген «Divina proportione» (Құдайлық пропорция) еңбегі сурет салудағы перспективаның қолданылуын, соның ішінде Делла Франческаның көптеген тұжырымдарын қамтиды. Леонардо өзінің кейбір туындыларында бір нүктелі перспективаны, сондай-ақ азайтылған фокусты қолданды. Екі нүктелі перспектива 1525 жылға дейін Альбрехт Дюрер көрсеткен, ол Пьеро мен Пачолидің еңбектерін оқып перспективаны зерттеген, өзінің «Unterweisung der Messung» («Өлшеу нұсқаулығы») еңбегінде.
Шектеулер
Перспективалық бейнелер сурет жазықтығы үшін нақты бір көру центріне сүйене отырып жасалады. Соның нәтижесінде алынған бейне нағыз көрініспен бірдей болуы үшін, көруші суретті есептеулерде қолданылған нақты бір тұрғыдан қарауы тиіс. Егер басқа тұрғыдан қараса, бұл бейнеде бұрмалаулар сияқты көрінетін эффектілерді жояды. Мысалы, перспективада салынған шар эллипс түріне созылады. Бұл көзге көрінетін бұрмалаулар суреттің ортасынан алшақтаған сайын күшейе түседі, себебі көріністен көзге дейінгі проекциялық сәуленің бұрышы сурет жазықтығына қатысты өткірленіп барады. Суретшілер перспективалық бұрмалауларды "түзетуге" тырысуы мүмкін, мысалы, барлық шарларды мінсіз шеңберлер түрінде салу арқылы немесе фигураларды көру бағытына сәйкес етіп бейнелеу арқылы. Іс жүзінде, егер көруші суретті өте тік бұрыштан, мысалы, суреттің шетіне қарай тұрса, перспектива көбінесе шамалы дұрыс көрінеді. Бұл "Зиманның парадоксы" деп аталады.