Кіріспе

Германиядағы Кеңес әскери үкіметі (Советская военная администрация в Германии, СВАГ; Sovyetskaya Voyennaya Administratsiya v Germanii, SVAG; Sowjetische Militäradministration in Deutschland, SMAD) – штаб-пәтері Берлин Карлхорста орналасқан, Германияның Кеңес оккупациялық аймағын 1945 жылғы мамыр айында Германияның капитуляциясынан бастап 1949 жылғы қазан айында Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) құрылғанға дейін тікелей басқарған Кеңес әскери әкімшілігі. 1945 жылғы Потсдам келісіміне сәйкес, SMAD қазіргі Германияның шығыс бөлігін, көбінесе орталық Пруссияны басқарды. 1947 жылы одақтастар Пруссияны таратып жіберді, ал бұл аймақ бірнеше неміс штаттарына (Länder) бөлінді. Одер-Найсе шебінен шығысқа қарайғы Германия жерлері Кеңес Одағына қосылды немесе Польшаға берілді. Бұл аймақтарда тұрған немістер күштеп шығарылып, мүліктері тәркіленді, ал американдық, британдық және Кеңес аймақтарына қарай бара жатқанда мүлкі тоналып алынды.

SMAD-тың іс-қимылдары

SMAD-тың басты мақсаты Германияның бірлігін сақтау болды. Оған Польшадан қоныс аударғандар, үйсіз қалғандар және бұрынғы неміс әскерлері сияқты қашқын мәселелерімен де айналысу қажет болды. Ресурстар жетіспеді, экономиканы соғыс кезеңіндегі өндірістен бейбіт уақытқа көшіру қажеттігі туды. Бірақ, кеңес үкіметі өз мүддесін ойлап, зауыттар мен теміржолдарды толығымен демонтаждап, СССР-де қайта құрастыру үшін жіберді. 1945 жылдың соңында жер реформасы жүргізіліп, неміс дворяндарының (Юнкерлердің) жерлері тартылып алынып, шағын шаруалар мен жерсіз шаруаларға берілді. Сол жылы банктер де мемлекеттік меншікке алынды. 1946 жылы білім беру реформасы негізінде бастауыш мектептерде дін мен мемлекет ажыратылды, ал ауыр индустриялар нацистік соғыс қылмыскерлерінің мүлкін конфискациялау деген желеумен мемлекеттік меншікке өтті. SMAD немістерді қамау үшін он "арнайы лагерь" құрды, олардың бір бөлігі бұрынғы нацистік концлагерьлер болды. 1947 жылы SMAD-тың 201 нөмірлі директивасы бойынша нацистік қылмыстарға қатысты қудалау басталды, нәтижесінде 8300 үкім шығарылды.

Саясат

1945 жылғы 10 маусымдағы жарлық антифашистік демократиялық саяси партиялар құруға мүмкіндік берді және 1946 жылдың қазан айында сайлау өткізуге шақырды. Шілде айында коммунистік (КПД), социал-демократиялық (СДП), либерал-демократиялық және (шығыс) христиан-демократиялық (ХДС) партияларынан тұратын төрт партиядан коалиция құрылды. Бұл коалиция Демократиялық блок деп аталды, ол 1950 жылы Ұлттық майданмен алмастырылды. 1946 жылы сәуірде КПД мен СДП Кеңес Одағының қысымымен Германияның Социалистік бірлік партиясына (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – SED) бірікті. 1946 жылдың қазан айындағы сайлауда SED Шығыс Германия штаттарында жеңіске жетті, бірақ Үлкен Берлинде жергілікті СДП-ға ұтылып қалды, ол онда КПД-мен бірікпеген еді. 1949 жылдың мамыр айында Батыс Германия үкіметі құрыла бастағанда, Кеңес Одағының оккупациялық аймағы үшін Неміс Халық Конгресі (Deutscher Volkskongreß) сайланды. Бірақ сайлаушылардың таңдауы тек коммунистер басымдық білдірген түрлі партиялардың іріктелген кандидаттарының «бірлік тізімдерін» мақұлдау немесе қабылдамау болып шешілді. Шығыс Германия халқының үштен екі бөлігі жаңа Конгресс үшін тізімді мақұлдады. 1948 жылдың қарашасында Германияның Экономикалық комиссиясы (Deutsche Wirtschaftskommission – DWK) кеңестік бақылау астында Шығыс Германияда әкімшілік билікті иеленді. 1949 жылдың 7 қазанында Неміс Халық Конгресі уақытша үкімет құрып, Вильгельм Пекктің Германия Демократиялық Республикасының бірінші президенті ретінде тағайындады. 1949 жылдың 5 қарашасында SMAD таратылып, оның орнына Кеңес Бақылау комиссиясы (Sowjetische Kontrolkommission – SKK) құрылды. Алайда, SKK 1949 жылдың 11 қарашасына дейін ГДР үкіметіне әкімшілік жауапкершілікті ресми түрде тапсырмады.