Кіріспе

Батыс славян құдайы Девана (Dziewanna, Dzewana), Зевана (Ziewanna), сирек Зиевоня (Ziewonja, Zewonia) – батыс славяндардың жабайы табиғат, ормандар, аң ауру және айға табыну құдайы. Ол туралы алғашқы деректер 15 ғасырда Ян Длугош еңбегінде кездеседі, ол оны рим құдайы Дианамен салыстырған. Dziewanna – сонымен қатар поляк тілінде Verbascum өсімдігінің атауы, ал сөздің этимологиясы белгісіз. Александр Брюкнердің қатаң сыннан кейін зерттеушілер оның нақтылығына күмән келтірген, бірақ қазіргі кезде оны көбірек зерттеушілер мойындауда. Кейде халықтық дәстүрлерде Моранамен бірге қатысады.

Этимология

Вербаскумның протославян тіліндегі атауы *divizna (қ. dziwizna, чех және т.б.), екіншілік түрі *divina (қ. dziewanna, дивина́) болып реконструкталған. Бұл сөздің протобалтославян тегі бар және литва тілінде, мысалы, devynspė͂kė, devynjėgė түрінде кездеседі. Балтославян тобынан тыс жердегі жалғыз туыс сөз дакиялық διέσεμα/diésema (Диоскорид) болуы мүмкін, ол *diu̯es eu̯smn („жалындаған аспан“) сөзінен туындаған және неміс тіліндегі Himmelbrand (Verbascum; „жалындаған көк“) сөзімен салыстырылады, бірақ славян сөзінің нақты этимологиясы белгісіз. Орыс тіл білімі және этимология маманы Александр Аникин литва тіліндегі Verbascum терминдері мен литва тіліндегі devynì ("тоғыз") сөзі арасындағы ұқсастықты атап өтеді. Девана есіміне қатысты бірнеше түсінік бар. Ең айқын этимологиясы – dziewa, dziewka, "қыз, жас әйел, бойжеткен" және dziewica, "құрметті қыз", dziewa сөзінен алынған сөздер. Бұл этимологияны Диананың (және оның грек тіліндегі баламасы Артемиданың) мифтерде әдетте бойжеткен қыз ретінде бейнеленгені және оның ешқашан баласы немесе жұбайы болмағаны фактісімен қолдауға болады. Құдайшаның аты шыққан тағы бір сөз – ежелгі поляк тіліндегі dziwy, "жабайы" сөзі болуы мүмкін. Сондай-ақ, Девана есімін протоиндоеуропалық аспан құдайы *Dyēus-пен байланыстыру ұсынылған. Славян халық әңгімелерінде ұқсас есімді жын-шайтандар кездеседі, мысалы, поляк және чех тіліндегі dziwożona, орыс тіліндегі div, болгар және хорват тіліндегі samodiva ("русалка, богиня, сиқырлы жаратылыс") және т.б. Әйелдерге тән жын-шайтандар – дивалар протославян тіліндегі *diva сөзінен шыққан, ал бұл сөз *divъ („div (шайтан)“) сөзінің әйелдік түрі деп саналады. *divъ протоиндоеуропалық *Dyēus („аспан құдайы“) сөзінен *deywós („аспандық“) аралық арқылы туындаған, ал оған ең жақын туыс сөз – балтық мифологиясындағы Dievs, аспан құдайы. *Dyēus славяндарда ирандық халықтармен мәдени байланыстар нәтижесінде жындық сипаттарға ие болды, олар зороастризм реформасының нәтижесінде *Dyēus-тың ирандық жалғастырушысын жынға айналдырды. Мұндай этимологияны қолдайтын аргумент – Диананың да этимологиялық жағынан *Dyēus-тан шыққандығы. Аникин Verbascum кейде шашты ағарту үшін қолданылатынын атап өтеді және оны протоиндоеуропалық *dei u̯ немесе *dī („жарық беру, жарқырау“) түбірімен байланыстырады, одан *Dyēus сөзі де шыққан. Көптеген құдайшалардың есімдерінде кездесетін ana, anna жұрнағы протоиндоеуропалық *ansu сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол „ие, билеуші, құдай“ деген мағынаны білдіреді.

Шөп

поляк тілінде dziewanna (сирек кездесетін dziwizna) – тері күтімі үшін және тыныс алу органдарының ауруларын емдеуге қолданылатын вербаскумның атауы. Алайда, Шжиевскийдің мәлімдемесінше, dziewanna кейде Марияның өрілген шашы деп аталған, ал Коланкевич ортағасырлық иконографияда Марияның қолында вербаскуммен бейнеленгенін айтады. Сондай-ақ, марзанна (алты түрлі өсімдіктің атауы) 16 ғасырда dziewannaның синонимі ретінде де қолданылған.

Түсіндірме

"Длугош пантеоны" туралы алғашқы зерттеулер, ол атаған құдайлардың барлығын немесе көп бөлігінің болмағанын дәлелдеді. Басты сыншылар Александр Брюкнер және Станислав Урбаньчик болды. "Длугош пантеонына" қатысты гиперкритикалық көзқарасты қабылдамаған соң, көптеген зерттеушілер, мысалы Александр Гиештор, Анджей Шиевский, Вячеслав Иванов және Владимир Топоров, бұрынғыда күн күркіреу шамдарының шөмелегі вербаскумнан жасалатын, кейде "шөмелек" түйінінен жасалғандықтан knotnica, патшалық шам немесе Құдай ананың өрімі деп аталған. Күн күркіреу шамдары тойының (Кенделмас) басқа славян елдерінде де жабайы жануарлармен байланысы кездеседі.