Кіріспе
Бурунди Республикасының мемлекет басшысы – Бурунди Республикасының Президенті, ресми түрде Республика Президенті (фр. Président de la République) болып табылады. Президент – мемлекет басшысы және Бурунди Республикасының үкімет басшысы. Президент сонымен қатар Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Президент лауазымы 1966 жылдың 28 қарашасында Мишель Микомберо Бурундиді республика деп жариялаған кезде құрылды. Президенттің өкілеттіктері мен міндеттерін нақтылайтын алғашқы конституция – 1974 жылғы конституция, ол 1976 жылы қабылданды. Президенттің қазіргі өкілеттігі 2005 жылғы конституциядан туындайды, ол Бурундидегі азаматтық соғыстан кейін 2000 жылғы Аруша келісімінің нәтижесінде іске асырылды. 2020 жылдың 18 маусымынан бері қазіргі президент – Эваристе Ндайшимийе. Президенттің міндеті – Бурундидің ұлттық бірлігін көрнекті ету және мемлекеттің заңдары мен функциялары конституцияға толық сәйкес келіп құрылып, орындалуын қамтамасыз ету. Конституция бойынша президентке кең ауқымды өкілеттіктер берілген. V-тарау президентке берілген атқарушылық өкілеттіктерді, ал VI-тарау – заңнамалық өкілеттіктерді белгілейді. Президент әскери қолбасшыларды, елшілерді, судьяларды, провинциялық губернаторларды және түрлі ұлттық кеңестердің мүшелерін тағайындауға құқылы. Президент сондай-ақ барлық судьяларды, оның ішінде Жоғарғы Сот пен Конституциялық Сот судьяларын тағайындайды. Президент үкіметті ұйымдастыра алады және ерекше жағдайларда парламент сессиясын шақыра алады. Заң шығарумен қатар, президент заңдарды ұсынуға және түзетуге құқылы, сондай-ақ парламент келісе алмаған заңдарға вето қоюға құқылы. Президент конституцияға өзгерістер енгізе де мүмкін. Президент Бурундиді халықаралық істерде оның келісімдеріне қол қою және ратификациялау арқылы өкілдік етеді. Президент соғыс басқаруға құқылы, бірақ соғысты бастау үшін парламент пен Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мақұлдауы қажет. Әскери әрекеттерге рұқсат беруге құқылы жалғыз лауазым – президенттің лауазымы. Азаматтық және әскери наградаларды беруде де президент жалғыз лауазым иесі болып табылады. Президенттік мерзім жеті жылды құрайды, ал президент екі мерзімге дейін қызмет ете алады. Президентке президент тағайындаған екі вице-президент көмек көрсетеді. Президенттің соңғы өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін зейнетақы алуға құқығы бар.
The president of Burundi, officially the President of the Republic (French: Président de la République), is the head of state and head of government of the Republic of Burundi. The president is also commander in chief of the National Defence Force. The office of the presidency was established when Michel Micombero declared Burundi a republic on 28 November 1966. The first constitution to specify the powers and duties of the president was the constitution of 1974 adopted in 1976. The powers of the president currently derive from the 2005 constitution implemented as a result of the 2000 Arusha Accords after the Burundian Civil War. The current president since 18 June 2020 is Évariste Ndayishimiye. The president's stated role is to represent Burundi's national unity and ensure that the laws and functions of the state are created and executed with full compliance in the constitution. The president is granted a variety of powers throughout the constitution. Title V establishes the executive powers granted to the president and Title VI establishes legislative powers granted to the president. The president has the power to appoint military commanders, ambassadors, magistrates, provincial governors and members of various national councils. The president also appoints all judges, including those of the Supreme Court and Constitutional Court. The president can organize government and can call for parliamentary sessions under extraordinary circumstances. In addition to promulgating legislation, the president has the power to propose and amend laws and can veto laws that parliament is unable to agree upon. The president can also amend the constitution. The president represents Burundi in international affairs by signing and ratifying its treaties. The president is the sole office to manage war, but needs approval from parliament and the National Council of Security to start wars. The president is the sole post that can authorize military action. The president is also the sole post to grant civil and military awards. A presidential term is seven years, and a president can serve two terms. The president is assisted by two presidentially appointed vice presidents; The president is entitled to a pension after the end of their final term of office.
Шығу тегі
1966 жылы Мишель Микомберо Бурунди патшасы Нтаре V-ке қарсы оппозицияның жетекші күшіне айналды. Нтаре V Микомбероны Бурунди премьер-министрі лауазымына тағайындағанда, Микомберо 1966 жылғы қарашада Бурунди төңкерісін бастады. Микомберо Нтаре V-ті құлатып, Бурундиді республика деп жариялады және өзін оның президенті деп мәлімдеді. 2000 жылы қақтығыстың үш тарапы да Аруша келісімдеріне қол қойды, ал 2000-2005 жылдар аралығында Буйоя мен Домитин Ндайизе Бурундиді демократияға көшіру үшін 2001 және 2004 жылғы ауысу конституциялары бойынша жұмыс істеді. 2005 жылғы конституция – бұл ауысудың соңғы нәтижесі. Кандидаттар өздерінің кандидатураларын жариялаған кезде Бурундиде тұруы керек, ал кандидаттар сайлау аяқталған кезде кемінде 40 жасқа толуы тиіс. Бұған қоса, кандидаттар сайлау құқығына ие болуы керек және сайлау заңы бойынша жазаланбауы керек. Әрбір кандидатқа 200 қолдаушы қажет, олардың барлығы да жарамды сайлаушылар болуы тиіс. Алғашқы президент сайлауға қатыса алмайды.
Сайлау процесі
Президенттікке үміткерлер өзін тәуелсіз деп жариялауы немесе нақты саяси партиялардың қолдауымен тіркелуі керек. Бурунди халқы, барлық сайлау құқығына ие болып, президентті екі кезеңде абсолютті көпшілік дауыспен сайлайды. Егер бірінші кезеңде ешқандай үміткер абсолютті көпшілік дауыс жинамаса, онда бірінші кезеңнің ең көп дауыс жинаған екі үміткері арасында екінші кезең өткізіледі. Сайлау, қазіргі президенттің өкілеттігі аяқталуына бір-екі ай бұрын өткізіледі.
Сайлаудан кейінгі кезең
Президенттің президенттік өкілеттік мерзімі ішінде басқа қызметтерді атқаруға құқығы жоқ. Егер кандидат басқа мемлекеттік лауазымды атқаратын болса, сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін бірден ол лауазымдағы өкілеттігі тоқтатылады. Егер кандидат жеке сектордағы лауазымды атқаратын болса, сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін оған кәсіби қызметін жалғастыруға тыйым салынады.
Жоқ болған жағдайда мұрагерлік
Егер президент уақытша өкілдіктерін орындай алмаса, онда бірінші вице-президент президент өкілдіктерін қайтадан орындай алатынша президенттің өкілдіктерін атқарады. Егер президент және бірінші вице-президент екеуі де қатыса алмаса, онда екінші вице-президент президенттің өкілдіктерін атқарады. Егер президент қайтыс болса, отставкаға кетсе немесе өкілдіктерін орындауға мүлдем жарамсыз болса, онда президенттің өкілдіктерін Ұлттық Ассамблеяның төрағасы атқарады. Егер Ұлттық Ассамблеяның төрағасы президент ретінде әрекет ете алмаса, онда вице-президенттер, үкіметтің қалған бөлігінің көмегімен, бірлесіп президенттік міндеттерді атқарады. Конституциялық сот төтенше жағдай жариялаған жағдайды қоспағанда, президенттің жаңа сайлауы дереу өткізіледі.
Алып тастау
Президентті импичментке ұсынуға Ұлттық Ассамблея мен Сенаттың екі палатасының үштен екі бөлігі келісе алады. Импичмент негіздері – "ауыр қылмыс, биліктің теріс пайдаланылуы, сыбайлас жемқорлық" және мемлекетке опасыздық. Жоғары сот президентті қылмыс жасады деп таныса, ол қызметтен алынады.