Кіріспе

Бурунди Республикасының мемлекет басшысы – Бурунди Республикасының Президенті, ресми түрде Республика Президенті (фр. Président de la République) болып табылады. Президент – мемлекет басшысы және Бурунди Республикасының үкімет басшысы. Президент сонымен қатар Ұлттық қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Президент лауазымы 1966 жылдың 28 қарашасында Мишель Микомберо Бурундиді республика деп жариялаған кезде құрылды. Президенттің өкілеттіктері мен міндеттерін нақтылайтын алғашқы конституция – 1974 жылғы конституция, ол 1976 жылы қабылданды. Президенттің қазіргі өкілеттігі 2005 жылғы конституциядан туындайды, ол Бурундидегі азаматтық соғыстан кейін 2000 жылғы Аруша келісімінің нәтижесінде іске асырылды. 2020 жылдың 18 маусымынан бері қазіргі президент – Эваристе Ндайшимийе. Президенттің міндеті – Бурундидің ұлттық бірлігін көрнекті ету және мемлекеттің заңдары мен функциялары конституцияға толық сәйкес келіп құрылып, орындалуын қамтамасыз ету. Конституция бойынша президентке кең ауқымды өкілеттіктер берілген. V-тарау президентке берілген атқарушылық өкілеттіктерді, ал VI-тарау – заңнамалық өкілеттіктерді белгілейді. Президент әскери қолбасшыларды, елшілерді, судьяларды, провинциялық губернаторларды және түрлі ұлттық кеңестердің мүшелерін тағайындауға құқылы. Президент сондай-ақ барлық судьяларды, оның ішінде Жоғарғы Сот пен Конституциялық Сот судьяларын тағайындайды. Президент үкіметті ұйымдастыра алады және ерекше жағдайларда парламент сессиясын шақыра алады. Заң шығарумен қатар, президент заңдарды ұсынуға және түзетуге құқылы, сондай-ақ парламент келісе алмаған заңдарға вето қоюға құқылы. Президент конституцияға өзгерістер енгізе де мүмкін. Президент Бурундиді халықаралық істерде оның келісімдеріне қол қою және ратификациялау арқылы өкілдік етеді. Президент соғыс басқаруға құқылы, бірақ соғысты бастау үшін парламент пен Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің мақұлдауы қажет. Әскери әрекеттерге рұқсат беруге құқылы жалғыз лауазым – президенттің лауазымы. Азаматтық және әскери наградаларды беруде де президент жалғыз лауазым иесі болып табылады. Президенттік мерзім жеті жылды құрайды, ал президент екі мерзімге дейін қызмет ете алады. Президентке президент тағайындаған екі вице-президент көмек көрсетеді. Президенттің соңғы өкілеттік мерзімі аяқталғаннан кейін зейнетақы алуға құқығы бар.

Шығу тегі

1966 жылы Мишель Микомберо Бурунди патшасы Нтаре V-ке қарсы оппозицияның жетекші күшіне айналды. Нтаре V Микомбероны Бурунди премьер-министрі лауазымына тағайындағанда, Микомберо 1966 жылғы қарашада Бурунди төңкерісін бастады. Микомберо Нтаре V-ті құлатып, Бурундиді республика деп жариялады және өзін оның президенті деп мәлімдеді. 2000 жылы қақтығыстың үш тарапы да Аруша келісімдеріне қол қойды, ал 2000-2005 жылдар аралығында Буйоя мен Домитин Ндайизе Бурундиді демократияға көшіру үшін 2001 және 2004 жылғы ауысу конституциялары бойынша жұмыс істеді. 2005 жылғы конституция – бұл ауысудың соңғы нәтижесі. Кандидаттар өздерінің кандидатураларын жариялаған кезде Бурундиде тұруы керек, ал кандидаттар сайлау аяқталған кезде кемінде 40 жасқа толуы тиіс. Бұған қоса, кандидаттар сайлау құқығына ие болуы керек және сайлау заңы бойынша жазаланбауы керек. Әрбір кандидатқа 200 қолдаушы қажет, олардың барлығы да жарамды сайлаушылар болуы тиіс. Алғашқы президент сайлауға қатыса алмайды.

Сайлау процесі

Президенттікке үміткерлер өзін тәуелсіз деп жариялауы немесе нақты саяси партиялардың қолдауымен тіркелуі керек. Бурунди халқы, барлық сайлау құқығына ие болып, президентті екі кезеңде абсолютті көпшілік дауыспен сайлайды. Егер бірінші кезеңде ешқандай үміткер абсолютті көпшілік дауыс жинамаса, онда бірінші кезеңнің ең көп дауыс жинаған екі үміткері арасында екінші кезең өткізіледі. Сайлау, қазіргі президенттің өкілеттігі аяқталуына бір-екі ай бұрын өткізіледі.

Сайлаудан кейінгі кезең

Президенттің президенттік өкілеттік мерзімі ішінде басқа қызметтерді атқаруға құқығы жоқ. Егер кандидат басқа мемлекеттік лауазымды атқаратын болса, сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін бірден ол лауазымдағы өкілеттігі тоқтатылады. Егер кандидат жеке сектордағы лауазымды атқаратын болса, сайлау қорытындысы жарияланғаннан кейін оған кәсіби қызметін жалғастыруға тыйым салынады.

Жоқ болған жағдайда мұрагерлік

Егер президент уақытша өкілдіктерін орындай алмаса, онда бірінші вице-президент президент өкілдіктерін қайтадан орындай алатынша президенттің өкілдіктерін атқарады. Егер президент және бірінші вице-президент екеуі де қатыса алмаса, онда екінші вице-президент президенттің өкілдіктерін атқарады. Егер президент қайтыс болса, отставкаға кетсе немесе өкілдіктерін орындауға мүлдем жарамсыз болса, онда президенттің өкілдіктерін Ұлттық Ассамблеяның төрағасы атқарады. Егер Ұлттық Ассамблеяның төрағасы президент ретінде әрекет ете алмаса, онда вице-президенттер, үкіметтің қалған бөлігінің көмегімен, бірлесіп президенттік міндеттерді атқарады. Конституциялық сот төтенше жағдай жариялаған жағдайды қоспағанда, президенттің жаңа сайлауы дереу өткізіледі.

Алып тастау

Президентті импичментке ұсынуға Ұлттық Ассамблея мен Сенаттың екі палатасының үштен екі бөлігі келісе алады. Импичмент негіздері – "ауыр қылмыс, биліктің теріс пайдаланылуы, сыбайлас жемқорлық" және мемлекетке опасыздық. Жоғары сот президентті қылмыс жасады деп таныса, ол қызметтен алынады.