Кіріспе

Карте желісі немесе Карте схемасы немесе Карте ұйымы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның Францияны басып алуына қарсы француз қарсылығын ұйымдастыруға жасалған алғашқы және іс жүзінде мүмкін болмаған тытырау болды. Карте ұйымын құрған Андре Жирар Францияны азат ету үшін "алғашқы саботаж тобын, содан кейін ірі партизандық топтарды және соңында 300 000 адамнан тұратын жеке армияны дайындау жоспарлары бар" екенін мәлімдеді. Жирардың армиясы көбінесе қағаз бетінде және Француз Ривьерасында тұратын суретшілер, музыканттар мен студенттер қауымының ойларында ғана болды. Жирар Ұлыбританияның жасырын ұйымы – Арнайы операциялар атқарушы (SOE) мекемесін өзінің жоспары британдық көмекке лайық екеніне көндірді. Карте ұйымы ақырында немістер тарапынан таратылды, ал оның көптеген мүшелері концлагерьлерге тасталды немесе атылып өлтірді.

Карте және мемлекеттік кәсіпорын

Карте желісі 1941 жылы Франция Ривьерасындағы Антиб қаласында тұратын суретші Андре Жирардың ойлап тапқан идеясы болды. Жирар Карте деген кодовое атауын алды, ол сонымен бірге оның қарсылық желісінің аты болды. 1941 жылдың сәуір айында ол архитектор Анри Фрегерді өзінің оң қолбасшысы болуға көндірді және екеуі зиялыларды, сарбаздарды және басқаларын желіге мүше етуге кірісті. Жирар нацистік Францияның офицерлері мен Виши армиясында қызмет ететін адамдардан әскер құрып, Францияны неміс басқыншыларынан босатуға көтерілуді жоспарлады. SOE штабы Лондонда «олар іздеген нәрсені тапты деп ойлады; Германияны Франциядан шығару үшін қару-жарақ пен бұйрық күтіп тұрған дайын құпия армия». SOE агенты Фрэнсис Бассин 1941 жылдың күзінде Жирармен алғашқы байланыс жасады, ал агент Питер Черчилль 1942 жылдың қаңтарында Антибке Жирардың талаптарын және Карте желісінің мүмкіндіктерін бағалау үшін жіберілді. Бассин мен Черчилльтің есептеріне сүйене отырып, 1942 жылдың шілдесінде SOE-нің F бөлімінің екінші басшысы Николас Бодингтон Виши Франциясына қонды. Қыркүйек айында Бодингтон желіге қатысты жағымды пікірін растайтын есеп ұсынды. SOE-нің француз бөлімінің басшысы Морис Бакмастер Картемен жұмыс істеу үшін SOE-ны кеңейтуді ұсынды және жабдықтар мен материалдық көмек беруге келісім берді. Карте желісінің әлеуеті 1942 жылы SOE-нің француз бөлімінің жұмысына «шешуші әсер» етті, бірақ бұл жұмыс нәтижесіз аяқталды. SOE-нің ресми тарихшысы М.Р.Д. Фут Жирардың «тамаша әкімшілік қабілетін қауіпсіздік туралы толық білімсіздікпен үйлестіргенін» айтты. Қауіпсіздікке немқұрайлылық көп ұзамай көрінді. Жирар Антибтегі пәтерінде Карте желісінің 200-ден астам жақтастарының немесе әлеуетті жақтастарының тізімін жасады. Тізімге олардың есімдері, мекенжайлары және басқа да ақпарат кірді. 1942 жылдың қарашасында Жирардың көмекшісі Андре Марсак тізімді Марсельден Парижге SOE агенты Фрэнсис Суттиллге жеткізу үшін пойызбен алып бара жатқанда, Абвердің (неміс әскери барлау қызметі) агенты тізім сақталған портфелді ұрлады. Немістер Карте желісіне және тізімдегі адамдарға дереу шара қолданбады. 1942 жылдың қарашасында Германия Виши Франциясын басып алғаннан кейін оңтүстік Францияда Карте желісі мен SOE үшін қауіп артты. Бірақ Карте желісі неміс шаралары күшейе бастағанға дейін тарап кетті. Жирар мен оның көмекшісі Анри Фрегер ұрысып, екеуінің арасындағы соңғы жарылыс 1943 жылдың 2 қаңтарында болды. SOE агенты Питер Черчилль бұрын Францияның оңтүстігіне Карте желісінің тиімділігін бағалау үшін келген болатын. Ол кездескен адамдарға әсерленді, бірақ Жирар мен Фрегердің арасындағы келіспеушілік SOE-ға олардың біреуін таңдауды міндеттеді. Фрегерді жақсырақ деп шешкен Черчилль оны 1943 жылдың наурыз айында SOE-ға болашақ рөлі туралы бұйрық беру үшін Лондонға алып барды. 1943 жылдың наурыз айында Францияға келгеннен кейін SOE агенты Фрэнсис Каммаертс Карте желісін әлдеқайда шынайы бағалады. «Мен тапқан нәрсе – музыкалық комедия: қауіпсіздік туралы ешқандай түсінік жоқ және тым жоғары мақсаттар», – деді Каммаертс.

Төмендеу

Картаның тағдыры оның қияли сипатымен және немістердің қолында болған қолдаушылар тізімімен шешілді. Немістердің Картаға қарсы күресі 1943 жылдың наурыз айында күрделі жоспармен басталды. Абверден ұрланған Карта тізімінің иесі Андре Марсак, Абвер сержанты Хьюго Блейхердің ұстауымен Елисей алаңына жақын жерде тұтқындалып, Фресне түрмесіне қамалды. Блейхер, нациге қарсы полковник болып белгіленген, Марсакқа дезертир болғысы келетінін айтты, және екеуі Марсақтың көмекшісі Роджер Бардеттің қатысуымен күрделі схема құрды, Бардетті хат арқылы Марсақты түрмеде кездесуге көндірді. Блейхердің алдауының нәтижесінде 1943 жылдың 16 сәуірінде Черчилль және оның курьері Одетт Сансом тұтқындалды. Марсак қосымша мәлімет ретінде Блейхерге Бордо, Страсбург және Марсель қалаларындағы жиырмаға жуық жасырын желінің мекенжайларын берді. Анри Фрегер Францияға оралып, Картаның қалдықтарының негізінде құрылған жаңа SOE Donkeyman желісінің басшылығын қабылдады. Бардетті Фрегерді сатуға көндіргеннен кейін, неміс бақылауынан "қашуға" рұқсат берілді. Фрегер қашу оқиғасына сене қойды. Ол сондай-ақ Бардеттің өзімен жұмыс істейтін британдық SOE агенттеріне жаңа жалған құжаттар беру туралы ұсынысына келісіп, агенттердің суреттерін осы мақсатта Бардетке беруге рұқсат берді. Агенттердің бірі Вера Ли болды. "Жалған" құжаттарды немістер дайындады. 1944 жылдың 2 шілдесінде Фрегер Блейхермен (тағы да нациге қарсы полковник болып таныстырылған) кездесуге барды және тұтқындалды. Кездесуді Бардет ұйымдастырған. Бардет Германияның жеңіліп қалуы мүмкін екенін сезіне отырып, еркіне қол жеткізген соң, қарсылық қозғалысына қайта қосылды. 1942 жылдың қарашасында Абвердің Жирард тізімін алуы Картамен тікелей байланысы жоқ басқа SOE агенттеріне де әсер етті. Карта Фрэнсис Суттильге, SOE агентіне, байланыс тізімін берді, оны ол пайдаланды. Ол өзінің курьері Андре Боррельге Парижде тұратын Джеральдин және Мадлен Тамбур есімді екі әйелмен байланысуға бұйрық берді. Әйелдер Суттильдің Prosper желісінің бірнеше мүшелеріне белгілі болды, олар оларды хаттарды жеткізу және Париждегі пәтерлерінде кездесулер өткізу үшін пайдаланды. 1943 жылдың сәуір айында Гестапо әйелдерді тұтқындады, бұл Prosper желісінің жойылуының және Суттиль, Боррель және Prosper желісінің басқа мүшелерінің өлім жазасын алуының бастамасы болды.