Кіріспе
АҚШ-тың сыртқы саясатындағы белгілеме
Тұрақты қалыпты сауда қатынастары (PNTR) мәртебесі – АҚШ-та шетелдік мемлекетпен еркін сауда үшін заңды айқындама. Бұл айқындама 1998 жылғы Ішкі кіріс қызметін қайта құрылымдау және реформалау туралы заңның 5003-бабымен ең ұсынылған ұлт (MFN) статусынан қалыпты сауда қатынастарына өзгертілді. Кейіннен қалыпты сауда қатынастарына "Тұрақты" деген сөз қосылды. Халықаралық саудада МFN статусы (немесе тәртібі) бір мемлекет тарапынан екінші мемлекетке беріледі. Бұл қабылдаушы мемлекетке басқа кез келген мемлекетке берілген барлық сауда артықшылықтары, мысалы, төмен тарифтер беріледі дегенді білдіреді. Осылайша, МFN статусына ие мемлекетке қатысты кемсітушілік жасалмайды және МFN статусына ие басқа мемлекеттерге қарағанда нашар қабылданылмайды. Амбарго басқа да тараптарға қолданылады; АҚШ-тың эмбарголарына қараңыз.
Тарих
1948 жылы АҚШ Дүниежүзілік сауда ұйымының алдыңғы ұйымы – Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге (ГАТТ) қосылды. ГАТТ ережелеріне сәйкес АҚШ ГАТТ-тың барлық мүше елдеріне сол кездегі ең ұсынысқа ие ұлт (МҰҰ) мәртебесін беруге келісті. Бұл мәртебе ГАТТ мүшесі емес кейбір елдерге де қолданылды. Алайда, егер ол саяси себептермен жаңадан қосылған мүшелерге ГАТТ/ДСҰ принциптерін қолдана алмайтындығын анықтаса, мүше қолданылмайтын ережеге (ДСҰ-ның XIII-бабы немесе ГАТТ-тың XXXV-бабы) сүйеніп, міндеттемелерінен бас тарта алады. Суық соғыс кезінде көптеген коммунистік елдерге белгілі бір шарттар орындалмаған жағдайда МҰҰ мәртебесі берілмеді. 1960 жылдың желтоқсан айында президент Эйзенхауэр Польшаға МҰҰ мәртебесін берді. Конгресс актісі бойынша АҚШ Чехословакияға (кейін Чехия және Словакия), Венгрияға және Румынияға осы елдердегі коммунистік үкіметтер құлағаннан кейін тұрақты қалыпты сауда қатынастары (PNTR) мәртебесін берді. АҚШ ПНТР-ді Албания, Болгария, Камбоджа, Эстония, Латвия және Литваға олардың елдері ДСҰ-ға қосылар алдында берді. Сол есепте Джексон-Вэник түзетуіне сәйкес Беларусь пен Түрікменстанға президенттік кешірім арқылы уақытша NTR режимі берілгені, ал Әзірбайжан, Қазақстан, Тәжікстан және Өзбекстанға президенттік сәйкестік туралы шешім арқылы NTR режимі уақытша берілгені айтылды. Вьетнам 2001 жылдан бері ДСҰ-ға қосылу шарты ретінде жыл сайынғы кешірім негізінде уақытша еркін сауда мәртебесіне ие болды. Бұл Ресейдің 2022 жылы Украинаға басып кіруіне жауап ретінде ЕО және G7 елдерінің біріккен әрекетінің бөлігі ретінде Ресейден МҰҰ мәртебесін жаппай алу болып өтті.
АҚШ пен Қытай
1974 жылғы Сауда туралы заң Қытайдың сауда статусын жыл сайын қарауды талап етті. 2000 жылдың 15 мамырында Техас штатынан шыққан республикашыл Уильям Рейнольдс Арчер Қытайдың сауда статусын тұрақты ету мақсатында H.R. 4444 заң жобасын ұсынды. Ол бұл заң жобасы жыл соңына дейін басты мақсат екенін және АҚШ ауыл шаруашылығы нарығы үшін әлем халқының бес бөлігінің бірін құрайтын нарыққа қол жеткізудің маңызды екенін айтты. Конгресс заңға маңызды түзетулер енгізді, осы арқылы Қытай Дүниежүзілік сауда ұйымына кірген кезде елдегі жұмысшыларға қарсы қылмыстар үшін жазалана алатынын қамтамасыз етті, сондай-ақ екі ел арасындағы нарықтардың кейбіреулері өзара эксклюзивті болады. Қытай Халық Республикасы халықаралық деңгейде танылған жұмысшылар құқықтарын сақтауға міндетті болды. Жұмысшылар құқықтарын бақылау үшін Конгресс Қытай Халық Республикасы жөніндегі Конгресс-Атқарушы комиссиясын құрды. Комиссияның міндеті – Қытайдың құқыққа сәйкес келетін немесе бұзатын әрекеттерін бақылау, адам құқықтарын қорғау үшін тұтқындалған, ұсталған немесе азапталған деп саналатын адамдардың тізімін жасау, Қытайдағы құқықтың үстемдігінің дамуын бақылау және АҚШ үкіметі мен жеке ұйымдардың адамдар мен идеялар алмасуын арттыру мақсатындағы бағдарламалары мен іс-қимылдарын ынталандыру болды. Бұл комитет, АҚШ Сауда өкілінің кеңсесі (USTR) және Халықаралық сауда комиссиясы (ITC) бірлесіп жылдық есепті Президентке ұсынуға тиіс болды. Конгресс экономиканы сергектеуге көмектесетін заң қабылдауы керек деп ойлады, мүмкін болса, сол кездегідей өсуден де жоғары. Экономиканың өсуін қамтамасыз етудің ең тиімді және қиындықсыз жолы – Қытаймен аутсорсинг пен сауданы кеңейту еді. Қытай Американы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және технология салаларындағы артықшылықты нарықтармен қамтамасыз етуге көмектесуі керек еді. Конгресс бұл жағдайларсыз Америка экономикалық және технологиялық жағынан Американың кейбір қарсыластарынан қалып қояды деп санады. Егер Қытай Америкадан қолдау алмаса, ол адамдарға қатысты қатаң талаптар қоймайтын басқа елге жүгіне алады және осы елді ДСҰ-ға кіру үшін пайдалана алады. Бірақ мұның кері жағы – Қытай тауарларын АҚШ нарықтарындай басқа нарықтардан алу мүмкін емес еді. Халықаралық сауда комиссиясының есебі Қытайдың АҚШ нарығына тигізетін әсерін және осы бұзылыстарды қалай түзету немесе кеңейтуге болатынын анықтауға бағытталған. ITC отандық қандай салалар саудадан зардап шегіп жатқанын анықтап, оны қалай қалпына келтіруге болатынын ұсынуға тиіс болды. Бұл заң жобасының көптеген адамдар үшін ең маңызды бөлігі осы еді. Заң жобасы АҚШ экономикасындағы нарықтардың жағдайына байланысты Қытай нарығын қажет болған жағдайда тұрақтандыруға көмектесетін катализатор ретінде пайдалану мүмкіндігін қарастырды. Бұл заң жобасы Конгресс пен американдықтар арасында қызу пікірталас тудырды, өйткені көптеген адамдар Американың Қытайдың жұмысшыларға қатысты әрекеттерін реттеуге көмектесе алмайды деп сенді. Адам құқықтарын қорғаушылардан басқа, көптеген бизнесмендер бұл заң жобасының өнеркәсіптің түрлі салаларын дамытуға көмектесетініне сенді. Заңнама 2000 жылдың 24 мамырында Өкілдер палатасымен, ал 2000 жылдың 19 қыркүйегінде Сенатпен қабылданды. Сенат мүшелері жұмысшыларға бұрынғы заңнамада көрсетілгеннен де жақсы қарау туралы түзетулер енгізуді және ережелерді бұзғандарға жазаны күшейтуді қалады. Бірақ Конгресс сол жылы қайта сайлануға дайын болғандықтан, уақыт шектеулеріне байланысты жиырма төрт түзетудің барлығы да қабылданбады. Президент 2000 жылдың 10 қазанында заңға қол қойды және ол күшке енді. Заң қабылданғаннан бері Қытаймен тұрақты қалыпты сауда қатынастарын (PNTR) жоюға үш рет әрекет жасалды. Ең күшті әрекет 2005 жылы болды, онда Өкілдер палатасының мүшесі Берни Сандерс және 61 серіктес демеуші осы қатынастарды жою туралы заң жобасын ұсынды. Өкіл Сандерс палатаға: «Біздің Қытаймен сауда саясатымызға объективті қараған кез келген адам бұл толық сәтсіздікке ұшырағанын және оны түбегейлі өзгерту қажет екенін түсінеді» деді. Ол сауда тапшылығының өсуі және шетелдік бәсекелестерге байланысты жоғалған американдық жұмыс орындарының саны сияқты статистика келтірді. Сандерс уақыт шектеулері мен заңның жылдам қабылдануына байланысты Қытайдың жұмысшыларға қатысты саясатында ешқандай өзгеріс болмағанын атап өткен жоқ.
Congress added some important points into the legislation to make sure that when China entered the World Trade Organization it could be reprimanded for crimes against the workers of the country, and certain markets would be mutually exclusive between the two countries. The People’s Republic of China would need to abide by human rights for their workers as stated in the internationally recognized worker rights. To monitor the workers’ rights Congress established the Congressional–Executive Commission on the People’s Republic of China. The commission was to monitor acts of China which reflect compliance or violation, compile lists of persons believed to be imprisoned, detained, or tortured due to pursuit of their human rights, monitor the development of the rule of law in China, and encourage the development of programs and activities of the U. S. government and private organizations with a goal of increasing the interchange of people and ideas. The committee formed, along with the Office of the United States Trade Representative (USTR), and the International Trade Commission (ITC) was to give an annual report to the President. Congress believed that they needed to pass a bill that would help the economy stay stimulated if not have a higher growth than at the time. The most productive and trouble free way to keep the economy growing strong was to outsource and trade more with China. China was to help provide America with superior markets in industry, agriculture, and technology. Congress as whole thought that without these things America would fall behind economically and technologically to some enemies of America. If China did not get support from America they could go to another country that would not be so strict on their treatment of people, and they could use that country to gain access to the WTO. The down side to this was that no markets could provide and receive China’s goods like the United States markets could. The International Trade Commission’s report was the determination of China’s impacts on United States market, and how those certain disruptions can be remedied or expanded. The ITC was to find what domestic industries were being hurt by the trade and to present how the repair could be made. This was the most important part of the bill for most of the country. The bill breaks down to depending on how the different markets in the U. S. economy are doing it can use China’s markets as a catalyst to help stabilize when need be. The bill created a stir among Congress and the American people when presented because people did not believe that America could actually do anything to help regulate China’s treatment of workers. Aside from people’s rights activists many business men believed in the bill to help flourish the different areas of industry. The legislation was passed by the House of Representatives on May 24, 2000 and by the Senate on September 19, 2000. Members of the senate wanted to add in amendments on treating their workers even better than stated in previous legislation, and to make the punishment for breaking the rules greater. Congress was up for re election that year so due to time constraints all twenty four amendments were rejected. The President signed on Oct 10, 2000 and that day it became Since the passing of the bill there have been three attempts to repeal the PNTR with China. The strongest attempt was in 2005 when House Rep. Bernie Sanders and 61 co sponsors introduced a legislation that would repeal the Permanent Normal Trade Relations with China. Rep. Sanders said to the House, "anyone who takes an objective look at our trade policy with China must conclude that is an absolute failure and needs to be fundamentally overhauled". The Representative cited statistics, including the increase in the trade deficit and the number of American jobs lost to overseas competitors. One point that Sanders did not make due to time constraints and the legislation being passed so quickly was that nothing in the way China treats its workers has changed.