Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Leova ауданындағы ауыл, Молдова.
the village in Leova District, Moldova
Питешти – Румыниядағы Аргеш өзенінің жағасында орналасқан қала. Аргеш округінің астанасы және ең ірі қаласы, маңызды сауда және өнеркәсіп орталығы, сондай-ақ екі университетке үйі. Питешти Мунтеня тарихи аймағында жатыр. Қала А1 тас жолында орналасқан, ол қаланы тікелей ұлттық астана Бухарестпен байланыстырады, сонымен қатар маңызды теміржол түйіні болып табылады, ал жақын орналасқан Балилештиде вагон депосы бар. Қалада Арпехим мұнай өңдеу зауыты орналасқан және автомобиль өнеркәсібі, әсіресе Automobile Dacia үшін сауда орталығы қызметін атқарады. Тарихқа дейінгі заманнан бері қоныстанған, бірақ алғаш рет 14 ғасырда айтылған, ол Солтүстік Валахиядағы сауда қаласы ретінде дамыды және 18 ғасырға дейін түрлі Валахия княздарының ресми емес резиденциясы болды. 19 ғасырдан бастап соғыстар аралық кезеңге дейін ол Ұлттық либералдық партияның маңызды саяси орталығы және Братиану саясаткерлер отбасының негізгі резиденциясы болды. Коммунистік режимнің басында ол саяси репрессияның негізгі орталықтарының біріне айналды, ал Питешти түрмесінде миды жуу техникасы бойынша тәжірибелер жүргізілді.
Pitești is a city in Romania, located on the river Argeș. The capital and largest city of Argeș County, it is an important commercial and industrial center, as well as the home of two universities. Pitești is situated in the historical region of Muntenia. It lies on the A1 freeway connecting the city directly to the national capital Bucharest, being an important railway junction, with a classification yard in nearby Bălilești. The city houses the Arpechim oil refinery, and is a marketing center for the automotive industry, in particular, Automobile Dacia. Inhabited since prehistoric times but first mentioned in the 14th century, it developed as a trading town in northern Wallachia, serving as an informal residence for various Wallachian Princes until the 18th century. From the 19th century and until the interwar period, it was an important political center for the National Liberal Party and the main residence of the Brătianu family of politicians. During the early stages of the communist regime, it was one of the main sites of political repression, with the Pitești Prison becoming home to an experiment in brainwashing techniques.
Ерте тарих
Бұл аймақтағы ең алғашқы адам қоныстарының іздері Палеолит дәуіріне жатады. Бұл жерде б.з.д. 3 ғасырда дактардың, Лисимах шығарған фракиялық тетрадрахманың дизайнын көшіріп жасаған монеталары табылды. Римдік шағын каструм біздің заманымыздың 3 ғасырында, қазіргі Питешти қаласының жанында (Рим Дакиясы мен Моэзияның қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде) салынған. Көшпенділер дәуірінде Питешти аймағы, тарихшы Константин К. Джурескудың сөзіне сәйкес, влахтар мен славяндардың сауда орталығы болды, ол, оның пікірінше, "Тыргул дин Деал" ("Төбедегі базар") деген жекелеген елді мекеннің пайда болуына себеп болды. Питештидің өзі туралы алғашқы жазба 1386 жылдың 20 мамырында жасалды, сол кезде Валахия князі Мирча I аймақтағы диірменді Козия монастырына сыйлады. Кейін Питешти Валахия князьдерінің уақытша резиденцияларының біріне айналды. 14 ғасырдың соңына қарай, қала үлкен армян қауымдастығына ие болды. Ол кезде елді мекен тек Аргеш өзенінің сол жағалауына дейін созылып, бірте-бірте өзен арқылы кеңейіп, батысқа қарай төбелерге жеткен. Осы шамада қаланың ішінде және айналасында жаңа князь Раду Шербан Осман империясымен және олардың Қырым хандығымен қақтығысқа түсті. 1790 жылдары Питештиге Джованни Баттиста Пиранезидің неміс шәкірті Луиджи Майер келді, ол аймақтың гравюраларын қалдырды (соның ішінде Питештидің алғашқы гравюрасы);
The earliest traces of human settlements in this area relate to the Paleolithic. Coins minted by the Dacians during the 3rd century BC, copying the design of Thracian tetradrachmon issued by Lysimachus, have been discovered here. A small Roman castrum was built sometime in the 3rd century AD in the vicinity of present day Pitești (part of a protection system for Roman Dacia and Moesia). During the Age of Migrations, the Pitești area was, according to historian Constantin C. Giurescu, the site of trading between Vlachs and Slavs, which, in his opinion, was the origin of Târgul din Deal ("The Market on the Hill"), a separate locality. The first recorded mention of Pitești itself was on May 20, 1386, when Wallachian Prince Mircea I granted a gristmill in the area to Cozia Monastery. Pitești was subsequently one of the temporary residences of Wallachian Princes. By the late 14th century, it became home to a sizable Armenian community. At the time, the locality was only extending on the left bank of the Argeș, and gradually expanded over the river, reaching the hill slopes to the west Around that time, fighting occurred in and around the town as the new prince Radu Șerban clashed with the Ottomans and their Crimean Khanate allies. During the 1790s, Pitești was visited by Luigi Mayer, a German pupil of Giovanni Battista Piranesi, who left etchings of the region (including the very first one of Pitești);
Қала 1821 жылғы Валахия көтерілісінің соңғы кезеңімен және Грек тәуелсіздік соғысының алғашқы кезеңдерімен байланысты оқиғалар үшін маңызды орын болды: 1821 жылдың көктемінде Валахия көтерілісшілерінің басшысы Тюдор Владимиреску Бухарестен шегініп келгеннен кейін осы жерге орналасты. Оның кетуі оның этерист одақтастарының ортақ істен бас тартуды жоспарлап отырғанына күдік тудырды. Владимиреску жақын маңдағы Бэйлешти елді мекенінде тұтқындалды және көп ұзамай Александр Ипсилантистің бұйрығымен өлім жазасына кесілді.
The town was an important location for events relating to the last stage of the Wallachian uprising of 1821 and the first stages of the Greek War of Independence: it was here that, in late spring 1821, the Wallachian rebel leader Tudor Vladimirescu settled after retreating from Bucharest. His departure raised suspicion from his Eterist allies that he was planning to abandon the common cause. Vladimirescu was captured in the nearby locality of Băilești and executed soon after, on orders from Alexander Ypsilantis.
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында
Қала 1859 жылы Дунай княздықтарының бірігуінен және 1881 жылы Румыния Корольдігінің құрылуынан кейін одан әрі дамыды. Сол кезде және соғыс аралық кезеңнің соңына дейін қала Ұлттық либералдық орталыққа айналды, бұл негізінен жақын орналасқан Штефанештиде тұратын Братиану саясаткерлер отбасының ықпалынан болды. Олардың Флорика сарайында Ұлттық либералдық партия жетекшілерінің маңызды кездесулері жиі өткізілді. 1872 жылы Бухарест және Тырговиште қалаларымен ұлттық теміржол байланысы салынды, сонымен қатар Бухарест пен Плоешти арасында Читила арқылы да байланыс орнатылды. Бұл жоба неміс қаржыгері Бетел Генри Штрусбергтің қадағалауымен жүзеге асырылды және Румыниядағы осы сипаттағы екінші жоба болды (1869 жылғы Бухарест-Гюргиу теміржолынан кейін). 1906 жылы Питештиде Banca Populară Pitești деген дамыған кооперативтік банк құрылды, ол Аргеш округіндегі алғашқы қаржы мекемесі де болды. 1907 жылы фабрика директоры Эдмонд Ландауэр Питешти тоқыма фабрикасында Румыниядағы алғашқы Тейлорлық тәжірибелерді жүргізді. 1916 жылдың соңынан 1918 жылға дейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс шайқастары кезінде Питешти Орталық державалар әскерлерімен басылып алынды. Қаланың румын әскері тастап кетуінен кейін, неміс қолбасшысы Аугуст фон Маккенсен оны бақылауға алды. Олт өзені бойында фронт тұрақталғаннан кейін ғана Маккенсен Бухарестті және бүкіл Оңтүстік Румынияны басып алды. Ұлы Румынияның соғыстан кейінгі кезеңінде Питешти аймақтық мәдени орталыққа айналды, атап айтқанда 1928-1929 жылдары Kalende журналының сериясын ұйымдастырды (әдеби сыншылар Владимир Стрейну, Шербан Чиокулеску, Помпилиу Константинеску және Тюдор Шоимарудың бірлескен басылымы).
The city was developed further after the 1859 unification of the Danubian Principalities and the 1881 creation of the Romanian Kingdom. Around that time, and down to the late interwar, the city became a National Liberal center, largely due to the Brătianu family of politicians residing in nearby Ștefănești. Their manor, Florica, housed most major reunions of the National Liberal leaders. By 1872, a national railway connection with the capital Bucharest and Târgoviște was built, at the same time as one linking Bucharest with Ploiești through Chitila. Overseen by the German financier Bethel Henry Strousberg, this was the second project of its kind in Romania (after the Bucharest Giurgiu rail link of 1869). By 1906, Pitești was home to a thriving cooperative bank, Banca Populară Pitești, which was also the first ever financial institution in the Argeș County. In 1907, factory manager Edmond Landauer performed the very first Tayloristic experiments in Romania, at Pitești Weaving Mill. From late autumn 1916 to 1918, during the World War I battles, Pitești was occupied by the troops of the Central Powers. The city was originally abandoned by the Romanian Army and taken by the German commander August von Mackensen as the front stabilized on the Olt River, before Mackensen was able to occupy Bucharest and the entire southern Romania. During the post war existence of Greater Romania, Pitești became a regional cultural center, notably hosting the 1928–1929 series of the magazine Kalende (published in cooperation by literary critics Vladimir Streinu, Șerban Cioculescu, Pompiliu Constantinescu, and Tudor Șoimaru).
Екінші дүниежүзілік соғыс және коммунизм
Питештиге Екінші дүниежүзілік соғыс және оның кезеңдік режимдері әртүрлі әсер етті. 1940 жылдың соңында Темір гвардия фашистік Ұлттық легионерлік мемлекет жариялағаннан кейін, бұрынғы премьер-министр Арман Калинескудың қола бюсті (Гвардия оны 1939 жылдың қыркүйегінде өлтірген) тізбекпен байланып, қала көшелерімен сүйретілді. 1943 жылдың желтоқсанында, Кондукер Иоан Антонескудың (Питештиде туған) диктатурасы кезінде, рома халқының Трансднестрияға депортациялану тізбегінің соңғы бөлімі орын алды (Румыниядағы Холокостқа қараңыз). Қала одақтастар тарапынан үнемі бомбаланды: 1944 жылдың 4 шілдесінде АҚШ-тың 15-ші әуе армиясы оны бомбалады (Екінші дүниежүзілік соғыста Румынияны бомбалау туралы мәліметтерді қараңыз). 1950 жылдары, Арджеш облысының астанасы ретінде, Питешти жағымсыз даңққа ие болды, себебі коммунистік билік жергілікті ұстау орындарында саяси тұтқындарды «қайта тәрбиелеуге» ұшыратты, онда тұтқындар арасындағы зорлық-зомбылыққа көңіл бөлінді және оны міндетті етіп жасады (Питешти түрмесіне қараңыз). Экспериментті Securitate құпия полициясы жүргізді және оны Александру Никольски қадағалады; оның мақсаты – адамның сыртқы байланыстарға және адалдыққа деген қабілетін психологиялық тұрғыдан жою, Ленинизмнің миы жуылған «Жаңа Адам» прототипін жасау. Бағдарлама шамамен бес жылдан кейін тоқтатылды. 1953–1954 жылдары өткен сотта жиырма екі тұтқын сотталды, ал сегіз адам тәжірибедегі рөлі үшін өлім жазасына кесілді. 1957 жылы өткен келесі сотта түрме қызметкерлерінің бір бөлігі кінәлі деп танылды және жеңіл жаза алды, бірақ кейін кешірім алды. Параллельдік түрде, Питешти ландшафтында көптеген өзгерістер болды, соның ішінде 1960 жылдары салынған A1 тас жолы (өзінің түріндегі алғашқы жол) және химия және автомобиль өнеркәсібіне бағытталған индустриализацияның үдеуі. 1950 жылдар шамасында Питешти аймағы Грек азамат соғысынан келген ELAS босқындарына пана берді (осы мақсатта салынған кейбір ғимараттар кейін қоныс аударған шаруаларды орналастыру үшін пайдаланылды). Жазық Питешти ауданында ең тар, ені орташа енінен гөрі аз. Қала Câmpia Piteștilor («Питешти жазығы») деп аталатын және сулы шалғындармен сипатталатын төмендік жазығына қол жеткізе алады. Батысында ол жартылай демалыс паркі ретінде құрылған Тривале орманымен шектеседі. Питешти Арджеш өзеніндегі екі суқоймаға жақын орналасқан, олардың бірі Прунду ауданында, екіншісі – жақын маңдағы Басковта (Будеаса тоғаны). Ол Видрару көлінен төмен және Балилештидегі суқоймасынан жоғары орналасқан.
Pitești was affected in various ways by World War II and its successive regimes. After a fascist National Legionary State was proclaimed by the Iron Guard in late 1940, a bronze bust of former Premier Armand Călinescu (whom the Guard had assassinated in September 1939), was chained and dragged through the city streets. In December 1943, under the dictatorship of Conducător Ion Antonescu (a Pitești native), it saw the final chapter in a chain of deportations of Romani people to Transnistria (see Holocaust in Romania). The city was sporadically bombed by the Allies: on July 4, 1944, it was struck by a section of the US Fifteenth Air Force (see Bombing of Romania in World War II). In the 1950s, while serving as capital of Regiunea Argeș, Pitești gained an ill notoriety, when the communist authorities used the local detention facility to subject political detainees to "reeducation", in which violence between inmates was encouraged to the point of being mandatory (see Pitești prison). The experiment was carried out by the Securitate secret police and overseen by Alexandru Nicolschi; its goal was to psychologically destroy the capacity for outside attachment and outside loyalty, creating the brainwashed New Man prototype of Leninism. The program was canceled after some five years. At a trial held in 1953–1954, twenty two inmate participants were sentenced, with sixteen being condemned to death for their role in the experiment. In 1957, a new trial convicted certain members of the prison staff, who received light sentences; they were later pardoned. In parallel, Pitești underwent numerous changes in landscape, including the completion of the A1 freeway, the first road of its kind, during the 1960s, and the acceleration of industrialization with a focus on the chemical and automotive industries. Around 1950, Pitești area accommodated ELAS refugees from the Greek Civil War (some of the buildings erected for this purpose were later used to house resettled peasants). The Plateau is at its narrowest in the Pitești area, where it only reaches in width, as opposed to the average. The city has access to a piedmont plain, known as Câmpia Piteștilor ("Pitești Plain") and characterized by water meadows. To the west, it abuts the Trivale Forest, which has been partly set up as a leisure park. Pitești is adjacent to two reservoirs on the Argeș, in its Prundu area and in nearby Bascov (the Budeasa Dam). It is situated downstream from Lake Vidraru and upstream from the reservoir in Bălilești.
Демография
2021 жылғы санақ деректері бойынша, қала шегінде 141 275 тұрғын тұрады, бұл 2011 жылғы санақта тіркелген көрсеткіштен кем. Румынияның 2011 жылғы санағы қалада 155 383 адамды тіркеді. Деректер бар адамдардың 99,1%-ы румындықтар, ал 0,6%-ы рома халқының өкілдері. Діни көзқарастар бойынша, 98,4%-ы румын православты, 0,3%-ы рим-католик, ал 0,2%-ы пентикосталдық, христиан евангелистері, баптист және евангелистер. Тағы да 0,2%-ы дінсіз немесе атеист. 2016 жылғы есеп бойынша халық саны 177 485 адамды құрады. Питешти халқы 1830-1990 жылдар аралығында өсті, ең қарқынды өсім 1950 жылдардан кейін болды, сол кезде өнеркәсіптік даму жұмыс орындарын жасап, жақын ауылдардан тұрғындарды тартып әкелді. Халық саны 1997 жылы шамамен 187 000-ға жетті, содан кейін 2001 жылға дейін тоқтады, ал одан кейін біртіндеп азайды. Бұл төмендеу әсіресе ерлер арасында байқалады: олардың өлім-жітім көрсеткіші жоғары, ал өмір сүру ұзақтығы төмен, сонымен қатар деиндустриализация салдарынан көптеген ер адамдар жұмыс іздеу үшін елден шығып кетті.
As of 2021 census data, 141,275 inhabitants live within the city limits, a decrease from the figure recorded at the 2011 census. Romania's 2011 census recorded a population of 155,383 for the city. Of the individuals for whom data were available, 99.1% were ethnic Romanians and 0.6% Roma. In terms of religion, 98.4% were Romanian Orthodox; 0.3% Roman Catholic; and 0.2% each Pentecostal, Christian Evangelical, Baptist and Evangelical. A further 0.2% were atheist or non religious. A 2016 estimate placed the population at 177,485. The population of Pitești grew between the 1830s and the 1990s, with the most sustained period of growth occurring after the 1950s, when industrial development created jobs and attracted residents from nearby settlements. The population peaked at an estimated 187,000 in 1997, then stagnated until 2001, and has gradually decreased since that time. The drop is particularly noticeable among the male population: this segment not only has a higher mortality and lower life expectancy, but also, due to de industrialization, emigrated in search of work in significant numbers.
Экономика
Питешти – Румынияның ең өнеркәсіптік дамыған қалаларының бірі. Бұл елдегі автомобиль өнеркәсібінің орталығы: «Dacia» автомобиль зауыты жақын орналасқан Миовени қаласында орналасқан, ал бірнеше автомобиль бөліктерін өндіретін компаниялар (Dräxlmaier Group, Lear Corporation және Valeo) қалалық аумағында орналасқан. Сонымен қатар, қалада «Petrom» тобының құрамына кіретін «Арпехим» мұнай өңдеу зауыты бар. Коммунизм кезінде мемлекеттік кәсіпорын ретінде құрылған зауыт, ауаның ластануына қатысты мәселелермен үнемі байланысты болды. 2007 жылы Қоршаған ортаны қорғау министрлігі «Арпехимнің» жұмыс істеуге рұқсатын алып қойды, бірақ «Petrom» бұл шешімге сот арқылы қарсы шағымдануға тырысты. Зауыттың бірнеше жыл бойына жұмысын кезең-кезеңімен тоқтатуы және соңында жабылуы жоспарлануда. Театрдың «Studio 125» студиясы 1975 жылдың мамыр айында режиссер Ливиу Чулей тарапынан құрылды. Интеллектуал Динику Голеску есімімен аталатын қоғамдық кітапхананы 1869 жылы жоғары әлеуметтік топтың өкілі Параскива Стефу жоспарлаған. Ол кітапхана құру үшін 200 австриялық дукатын қалдырып, өсиетнама жасады. Мекеме 1880 жылы жұмыс істей бастады, ал кітаптардың көп бөлігі тарихшы Джордж Ионеску Джион 1904 жылы қайтыс болғаннан кейін мұраға қалдырылды. Оның сыйлығына румын, француз және итальян тілдеріндегі мыңнан астам кітап кірді. Кітапхана 2003 жылы қала орталығындағы қазіргі ғимаратына көшірілді. Осыдан кейін Питешти гүл өсіруші аймақ ретінде танымал болды, ал гүлдерге арналған фестивальді алғаш рет 1978 жылы жергілікті билік ұйымдастырды.
Pitești is one of the most industrialized cities in Romania. It is the center of the automotive industry in the country: the Automobile Dacia automaker is situated in the nearby town of Mioveni, and several other automobile parts manufacturers are located within its urban area (Dräxlmaier Group, Lear Corporation and Valeo). The city also houses the Arpechim oil refinery, part of the Petrom group. The plant, established as a state owned company during communism, has traditionally been the center of controversy over its air pollution records. In 2007, the Ministry of the Environment withdrew Arpechim's permit, but Petrom contested the decision in court. The plant is scheduled to gradually reduce its activity over a period of several years, pending eventual closure. The Theater's Studio 125 was established in May 1975 by director Liviu Ciulei. A public library, named after intellectual figure Dinicu Golescu, was planned in 1869 by Paraschiva Stephu, a female member of the upper class, who drew up a will leaving 200 Austrian ducats for the purpose of creating a library. The institution became operational in 1880, and a large part of the volumes were bequeathed by historian George Ionescu Gion immediately following his death in 1904. His donation included over a thousand books in Romanian, French and Italian. The library moved into its current headquarters in the city center in 2003. Pitești consequently acquired a reputation as a tulip growing area, and the flower themed festival was first organized by the local authorities in 1978.
Спорт
Қаладағы басты футбол клубы – "Аргеш Питешти", ол көбінесе I лигада ойнайды және үй стадионы – Николае Добрин стадионы. Сонымен қатар, қалада II лигада ойнайтын "Интернационал Питешти" (Стадионул Штрандта орналасқан) футбол клубы және жасөспірімдер командасы ретіндегі "Спортинг Питешти" мектебі бар. Питешти баскетбол командасы BCM U Pitești және әйелдер волейбол командасы "Аргеш Волей Питешти" қаласына да қонақжай. Питештиде Олимпиада стандартындағы жүзу бассейні, "CSM Pitești" командасының үй алаңы және Тудор Владимиреску ауданындағы ашық жүзу бассейні бар. Жақын орналасқан Басковта Будеаса тоғанының жанында халыққа арналған жүзу орны бар. Ұлттық каноэ жарыстары Будеаса тоғанының спорт базасында өткізіледі, сонымен қатар бұл жер де демалыспен балық аулауға қолданылады. Жыл сайын Басковта әйелдер арасындағы теннис челлендж турнирі (Turneul challenger feminin Pitești) өтеді.
The major football club in the city is FC Argeș Pitești, which has generally played in Liga I, and has the Nicolae Dobrin Stadium as its home ground. In addition, the city was home to a Liga II football club, Internațional Pitești (located on Stadionul Ștrand), and has a school which doubles as a junior team, Sporting Pitești. Pitești hosts basketball team BCM U Pitești, as well as a women's volleyball team, Argeș Volei Pitești. Pitești is home to an Olympic size swimming pool, the home ground for CSM Pitești, and a public outdoor swimming pool in the Tudor Vladimirescu area. Nearby Bascov also has a public swimming place, on grounds adjacent to the Budeasa Dam. The national canoe racing also trains at the Budeasa Dam sports base, and the location is also used for recreational fishing. A tennis challenger tournament (Turneul challenger feminin Pitești) takes place each year, on grounds in Bascov.