Кіріспе
Кіші Польша воеводиясындағы қала Ошвицим (; Аушвиц ; ; ) – Польшаның оңтүстігіндегі Кіші Польша (Малопольска) облысындағы қала, Катовицеден оңтүстік-шығысқа қарай, Висла (Висля) және Сола өзендерінің тоғысқан жеріне жақын орналасқан. Қала халықаралық деңгейде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польша нацистік Германияның оккупациясы астында болғанда, неміс нацистері салған Аушвиц концлагерінің (лагерь KL немесе KZ Аушвиц-Биркенау деп те аталады) орналасқан жері ретінде белгілі.
Oświęcim (; Auschwitz ; ; ) is a town in the Lesser Poland (Małopolska) province of southern Poland, situated southeast of Katowice, near the confluence of the Vistula (Wisła) and Soła rivers. The town is known internationally for being the site of the German Nazi built Auschwitz concentration camp (the camp is also known as KL or KZ Auschwitz Birkenau) during World War II, when Poland was occupied by Nazi Germany.
Атауы
Қаланың атауы поляк/славян тегінен шыққан, мүмкін орта ғасырларда сол жерде болған славян бекінісінің иесінен алынған. Орта ғасырлардағы атаудың кейбір жазылу түрлері: Освенин (1217), Освенцин (1280), Хоспенцин (1283), Оссветем (1290), Успенцин (1297), Освентим (1302) және т.б. Ол әртүрлі жазылып, уақыт өте келе көптеген тілдерде, соның ішінде чех, неміс және латын тілдеріндегі нұсқаларында белгілі болды. Қала орта ғасырдың соңынан бастап маңызды сауда орталығы болды. 14 ғасырда неміс тілінде сөйлейтін саудагерлер оны Аусвинц деп атаған, ал 15 ғасырға қарай бұл атау Аушвицке айналды. 1772 жылдан 1918 жылға дейін Ошвицким Габсбургтердің Галиция және Лодомерия Корольдігіне (1804 жылдан Австрия империясының, ал 1867 жылдан Австрия-Мажарстанның құрамындағы жері) қарасты, және поляк және неміс атаулары ресми түрде қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала нацистік Германияға қосылып, Аушвиц атауы пайдаланылды. 1945 жылдың 27 қаңтарында Вермахт Қызыл Армия тарапынан ығыстырылғаннан кейін қала Ошвицким деп аталды.
География және көлік
Ошвицим 44-ші ұлттық жолдың және 933 және 948 жергілікті жолдардың қиылысында орналасқан. Ошвицимнің ескі қаласы Сола өзенінің шығысында, оның орталығында Бастық базар алаңы (Rynek Główny) орналасқан. Теміржол станциясы қаланың солтүстік-батыс бөлігінде, өзеннен арғы бетте орналасқан; негізгі мұражай батыс жағында. Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайы теміржол станциясынан батысқа қарай Бжезинка ауылында орналасқан. Химиялық зауыттар қаланың шығысында. Қаланың басты автобус станциясы қаланың шығысында орналасқан, ал жергілікті автобус қызметтерін PKS Oświęcim жүзеге асырады. PKP теміржол қызметтері Краков, Катовице және Чеховице-Дзиецице қалаларына, сондай-ақ Вена мен Прагаға халықаралық бағыттар бойынша қолжетімді. Ең жақын әуежай Краков-Балицеде орналасқан. 2002 жылғы мәліметтер бойынша Ошвицимнің ауданы 30 км² құрайды, оның ішінде орман 1% ғана. Ілесіп жатқан аудандар (гминалар) – Челмек, Либиж және Ошвицим гминасы.
Климат
Освенцимде жазғы, ылғалды континенттік климат басым, төрт айқын маусыммен сипатталады: көктем, жаз, күз және қыс. Освенцим алқабында орналасқан қалада жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 1000 мм-ден төмен. Жауын-шашын жыл бойына біркелкі таралады, алайда көктем мен жаз айларында көбірек жауады. Жазда ыстық және ылғалды болады, бірақ полярлық теңізден келген ауа массаларының әсерінен көбінесе бұлтты күйде болады; қыста суық және желді, қар жауады. Жыл бойы тұман жиі кездеседі. Тұманның жиі кездесуі қаланың ерекше белгісі саналады.
Тарих
Ошвицимнің тарихы бай және Польша мемлекетінің алғашқы кезеңдеріне дейін жетеді. Бұл Польшадағы ең көне кастеляндық бекіністердің бірі. 1138 жылы Польшаның фрагментациясынан кейін, Казимир II Әділ герцогы 1179 жылы қаланы кіші інісі Миешко I Танглефутқа, Ополе және Рациборц герцогына Ополе герцогтығына қосып берді. 1241 жылы моңғол шапқыншылығы кезінде қала қиратылды. Шамамен 1272 жылы қайта салынған Ошвицимге Львовецк Сляски үлгісіндегі (Магдебург құқығының поляк нұсқасы) қалалық харта берілді. Харта 1291 жылдың 3 қыркүйегінде бекітілді. 1281 жылы Ошвицим жері жаңа құрылған Цешин герцогтығының құрамына кірді, ал шамамен 1315 жылы тәуелсіз Ошвицим герцогтығы құрылды. 1327 жылы Ошвицим герцогы Ян I герцогтығын Затор герцогтығымен біріктірді, жақын арада оның мемлекеті Богемия Корольдығының вассалына айналды және бір ғасырдан астам уақыт бойы солай қалды. 1445 жылы герцогтық үш жеке бірлікке бөлінді – Ошвицим, Затор және Тошек герцогтықтары. 1457 жылы Польша королі Казимир IV Ягеллон Ошвицимге құқықтарды сатып алды. 1564 жылдың 25 ақпанында король Сигизмунд II Август бұрынғы Ошвицим және Затор герцогтықтарын Польша Корольдығына біріктіретін заңға қол қойды. Екі жер де Краков воеводствосына қосылып, Силезия округін құрады. 1564 жылға дейін Ошвицим Польшада жартылай тәуелсіздікке ие болды және Корольдік Пруссия сияқты кең ауқымды автономиядан пайдаланды. Кейіннен қала Польшадағы еврей мәдениетінің маңызды орталықтарының біріне айналды. Кіші Польшаның басқа қалалары сияқты, Ошвицим де Польшаның алтын ғасыры кезеңінде гүлденді. Бұл кезең 1655 жылы Польшаға жасалған швед шапқыншылығы кезінде күрт аяқталды. Ошвицим өртеліп, кейін қала құлдырады, ал 1772 жылы (Польшаның бөлінуі) Габсбург империясының құрамына қосылды, Галиция және Лодомерия Корольдығының бөлігі ретінде 1918 жылдың соңына дейін сонда қалды. 1815 жылғы Вена конгресінен кейін қала Ресей бақылауындағы Польша Конгресінің және Пруссия Корольдығының шекарасына жақын орналасты. 1866 жылы Австрия мен Пруссия басшылығымен құрылған Солтүстік Германия Конфедерациясы арасындағы соғыста қала маңында кавалерия шайқасы болды, онда австриялық әскерлер пруссиялық шабуылды жеңді. 19 ғасырдың екінші жартысында Ошвицим маңызды теміржол торабына айналды. Осы кезеңде қала бірнеше өрттен зардап шекті, мысалы, 1863 жылдың 23 тамызындағы өртте Ошвицимнің үштен екі бөлігі, соның ішінде қалалық ратуша мен екі синагог өртеніп кетті; 1872-1875 жылдар аралығында жаңа ратуша салынды. 1881 жылы тағы бір өртте шіркеу, мектеп және аурухана өртеніп кетті. 1910 жылы Ошвицим старостаның ордасы болды, ал 1917-18 жылдары Нове-Място жаңа ауданы құрылды. 1915 жылы жоғары мектеп ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала Екінші Польша Республикасының Краков воеводствосының (Województwo Krakowskie) құрамына кірді. 1932 жылға дейін Ошвицим округтің орталығы болды, бірақ 1932 жылдың 1 сәуірінде Ошвицим округі Вадовице округі мен Бяла-Краковская округінің арасында бөлінді.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшаның аумақтық өзгерістерінен соң қалада жаңа тұрғын үй кешендері, тік төртбұрышты және бетон конструкциялы үлкен ғимараттармен салынды. Химия өнеркәсібі қаланың басты жұмыс берушісіне айналды, ал кейінгі жылдары қызмет көрсету саласы мен сауда дамыды. Концентрациялық лагерь ескерткіштеріне көптеген сапарлар қала бизнесі үшін маңызды табыс көзіне айналды. Коммунизм құлағаннан кейін, 1990 жылдардың ортасына қарай химия зауытында (1997 жылдан 2007 жылға дейін "Firma Chemiczna Dwory SA", содан бері "Synthos SA" деп аталады) жұмыс орындары коммунистік кезеңдегі 10 000-нан 1 500 адамға дейін азайды. 1952 жылы Ошвицким ауданы қайта құрылды, ал қала 1975 жылға дейін Краков воеводиясының құрамында болды. 1975–1999 жылдары ол Бельско-Бяла воеводиясының бөлігі болды. 1979 жылы Ошвицкимге Рим папасы Иоанн Павел II сапар шекті, ал 1980 жылдың 1 қыркүйегінде химия зауытында жергілікті "Солидарлық" кеңсесі ашылды. 2006 жылдың 28 мамырында қалаға Рим папасы Бенедикт XVI келді.
Мәдениет
Ошвицім мәдени тұрғыдан Жоғарғы Силезияның бір бөлігі саналады. Осы мақсатта, польша және неміс географтары "Ошвицім Силезиясы" (Śląsk Oświęcimski) сияқты атауларды қолданды, ал Силезия Варта өзенінің сағасынан Одер өзеніне дейін, Ошвицімге дейінгі аумақ ретінде анықталды. Ошвицім силезия тілінің шығыс шекарасы деп есептеледі. Тілдік Силезияның ең шығыс нүктесі ретінде Ошвицімдегі силезиялық сөйлеуге Кіші Польша диалектісінің әсері бар және жартылай мазурация (mazurzenie) сияқты ерекше ерекшеліктері кездеседі. Мұрындық 'а' тек біреу ғана, ол лабиализацияланбаған 'о' (rozpocoć – rozpocząć) болып, мұрындығын жоғалтады. Тіл білімі маманы Александр Андрасон Ошвицім кіретін Силезия шекарасының лингвистикалық аймағын сипаттайды, ол басқа силезиялық диалекттерден де, польша тілінен де ерекшеленетін ерекшеліктеріне ие. Мысалы, Ошвицім силезия тілінде 'ą' және 'ę' дыбыстары /ɔ̃/ бірігеді.
Жергілікті спорт түрлері
KS Unia Oświęcim спорт клубы 1946 жылы құрылған. 1999 жылы қалған төрт бөлімі (мұз үстіндегі хоккей, жүзу, мәнерлеп сырғанау және футбол) жеке клубтарға бөлінді: TH Unia Oświęcim (мұз үстіндегі хоккей), UKŁF Unia Oświęcim (мәнерлеп сырғанау), UKP Unia Oświęcim (мәнерлеп сырғанау), Zasole Unia Oświęcim (футбол), UKH Unia Oświęcim (жастар мұз үстіндегі хоккей) және UKHK Unia Oświęcim (әйелдер мұз үстіндегі хоккей). Бұрын Unia клубында бокс, үстел теннисі, волейбол, жеңіл атлетика, велосипед спорты, гимнастика, шахмат, мотоспорт, теннис, шаңғы спорты, бридж, гандбол және баскетбол бөлімдері болған. TH Unia Oświęcim мұз үстіндегі хоккей командасы 8 рет Польша чемпионы атанды және 2022 жылы күміс жүлдегер атанды. Тағы бір ұзақ тарихы бар спорт клубы – 1919 жылы құрылған KS Soła Oświęcim футбол клубы.