Кіріспе

Американдық сөздікші және миссионер, преподобный Филип Адам Делапорте (1868 жылдың қарашасы – 1928 жыл) – 1899 жылдан 1915 жылға дейін әйелімен бірге Науру аралында миссионерлік қызмет атқарған, Германияда туған американдық протестант миссионері. Осы кезеңде ол көптеген мәтіндерді неміс тілінен науру тіліне аударды, оның ішінде Библия мен ән жинағы бар. Сондай-ақ ол науру диалектісі үшін жазу жүйесін жасаған алғашқылардың бірі болды, нәтижесінде науру-неміс сөздігі жарық көрді.

Ерте өмір

Делапорте 1868 жыл шамасында Германияның Вормс қаласында дүниеге келген. 14 жасында ол АҚШ-қа көшіп келді. Діни қызметкер ретінде тағайындалғаннан кейін, Делапорте Лос-Анджелестегі Элим миссиясының қолдауымен Бутаритариде жұмыс істеді.

Делапорте және оның әйелі Саломе, сондай-ақ миссионер, бес балаға ие болды. Ең үлкен қызы АҚШ-та дүниеге келді. Ал қалғандары – Пол, Мейбел, Филип және Маргарет – Науру аралында туды. Олар Маршалл аралдарында туған алғашқы еуропалық балалардың бірі деп есептеледі.

Миссионерлік

Германия 1888 жылы Науруды Императорлық Германия Тынық мұхитындағы протекторатының бір бөлігі ретінде аннексиялады, ал неміс үкіметінің әкімшілері аралда фосфат табылғаннан кейін 1906 жылы келді. Делапорте отбасы келгенге дейін шамамен 10 жыл бұрын Табуиа есімді гильберт аралдарының пасторы Науру миссиясын құрды, бірақ 1892 жылы неміс үкіметінің өтініші бойынша кері қайтып, Науру христиандарының шағын тобын қалдырды. Олар миссияны және оған қарасты мектепті басқарды, ол аралдағы жалғыз ресми білім беру мекемесі болды. Делапорте наурулықтардың сенімін медициналық көмек көрсету арқылы (өйткені дәрігер болмаған) және оқыту арқылы жеңіп алды. Мектепте оқу, жазу, арифметика, география, неміс тілі, ән салу және Киелі кітап тарихы пәндері оқытылды. Кітапта Делапорте жасаған 32 символдан тұратын орфография болды: b, p, d, t, g, k, q, j, r, w, m, n, ñ, c, f, h, l, s, z, i, e, a, à, â, o, ò, ô, ö, u, ù, û және ü. Сөздікте шамамен 100 бет болды, оның 65-і сөздікке, ал шамалы 12 беті неміс және науру тілдеріндегі сөз тіркестеріне арналған. Сөздікте 1650-ге жуық неміс сөзі және 1300-ге жуық ерекше науру сөздері (диакритикалық белгілерсіз) кездеседі. Әйелі мен наурулық Тимоти Детюдамоның көмегімен Делапорте көптеген діни мәтіндерді неміс тілінен науру тіліне аударды, олардың ішінде Киелі кітап, катехизис, әндер жинағы, христиан шіркеуінің тарихы және мектепте пайдалануға арналған кітап бар. 1915 жылы Делапорте АҚШ-қа оралғанда, ол өзімен бірге науру тіліндегі Киелі кітаптың қолжазбаларын және әндер жинағын алып келді. Детюдамоның көмегімен, ол бұл кітаптарды Америкалық кеңес баспасында жариялады.

Наурудан кетіп бара жатырмыз

Делапорттар Науруда қызмет еткен кезеңінде бірнеше рет Америка Құрама Штаттарына оралды, Филипптің аудармаларын жариялау үшін және АҚШ-та оқып жатқан балаларын көру үшін. Олар 1907 жылы Бостон қаласына сапар жасады, ал 1911 жылы Саломе Делапорттың денсаулығы нашарлағандықтан демалысқа шықты. 1914 жылы Наурудың басқару құқығы Ұлыбританияға өтті. Сондай-ақ 1914 жылы «Миссионерлік жаршы» (Missionary Herald) Делапорттың соғыс басталғанда жазған хатын жариялады, онда ол өзінің туған жері Германияға деген ықыласын білдірді. Бұл хат Наурудағы британдық билік органдарының назарына ілікті. 1915 жылы Делапорттар АҚШ-та болғанда, британдық әкімші Америкалық кеңеске Делапортты енді аралға қабылдамайтынын хабарлады. Делапорт АҚШ-тың Айова штатындағы Маскатин қаласындағы неміс қауымдастығына жетекші болып тағайындалды. Делапорт 1928 жылдың қараша айында Иллинойс штатының Гридли қаласында 60 жасында қайтыс болды.