Кіріспе

Луи де Бурбон, Конде әулетінің 1-ші ханзадасы (7 мамыр 1530 – 13 наурыз 1569) – көрнекті гугенот көшбасшысы және генералы, Бурбон әулетінің Конде тармағын құрған. Генрих II билігі тұсында саяси жағынан аса маңызды емес болған Конде, гугеноттарды қолдауы және Амбуаз қастандығы мен одан кейінгі оқиғалардағы жетекші рөлі оны француз саясатының ортасына алып келді. Франциск II билігі кезінде тұтқындалып, кейін оның ерте қайтысынан кейін босатылған ол, 1569 жылы Жарнак шайқасында жеңіліске ұшырап, өлім жазасына кесілмес бұрын француз дін соғыстарының алғашқы үш азамат соғысында гугенот әскерлерін басқарды.

Ерте өмір

Вендомда туған ол Вендом герцогы Шарль де Бурбонның бесінші ұлы еді. Оның анасы Франсуаза д’Аленсон, Рене, Аленсон герцогы мен Лотарингияның Маргаретiнiң үлкен қызы. Оның ағасы Антуан де Бурбон Наварра патшайымы Жанна д’Альбретке үйленді. Олардың ұлы, Конденің сіңілі баласы, Францияның Генрих IV патшасы болды. Конденің әкесінің туысы (Антуанетта де Бурбонның інісі) – Гиздік Мария.

Генрих II билік құрған

Француз армиясының әскери қызметкері ретінде Конде 1552 жылы Метц қамалында шайқасты, онда Гиз герцогы Франциск қаланы император V Карлдың әскерінен сәтті қорғады. Ол және оның інісі Энгьен Сен-Тибо қақпасынан Сейль өзеніне дейінгі қабырға бөлігіне жауапты болды. Ол сондай-ақ 1557 жылы апатты Сент-Квентин шайқасында да шайқасты. Әскери қатысуына қарамастан, оның өзі де, оның інісі де Генридің билігі кезінде маңызды лауазымдарға тағайындалмады, король оның орнына Анне де Монморенси мен Гиз герцогы Франциск сияқты жақындарына осы лауазымдарды сыйлады, нәтижесінде Конде салыстырмалы түрде кедей күйде қалды.

Генридің өлімі

Генри II-нің күрт қайтысы француз саясатының жағдайын бірден өзгертіп жіберді, және Конде ағасының Монморенси және Бурбон-Монпенсье үйлерімен келіссөздерінде болды, олар жас патша үшін кім билік ететінін анықтауға тырысты. Нәтижесінде, Гиздер осы отбасыны алдап, Кондеге Пикардияның губернаторлығын, оның отбасы мұрагерлік құқық деп таластағандығын, сондай-ақ 70 000 ливр көлемінде ақшалай сыйлық берілетінін уәде етті. Бұл параға қарамастан, түрлі топтар Гиздің жаңа басшылығына қарсылық көрсетті, және Конде өзін сол қарсылыққа тартылған байқайды. Ағасы Амбуаз құлпыраушыларының оны князьдық әулет өкілі етіп тағайындау туралы ұсынысын қабылдамағанда, олар Конденің кіші князьдық дәрежесіне жүгінді, оның оларды жетекшілік ететініне үміттенді. Қастандық туралы әңгімелер Гиздердің құлағына жеткенде, олар Конденің қатысы бар деген күдікке ілікті, және оның Пикардия губернаторы болуы іске аспады.

Амбоаздықтардың зайыбы

Ақпан айында Гиздер ақыры іздеген құпияластың дәлелін тапты, ол құпияластың салдарынан қорқып қалған адамнан алынған еді. Олар сарайды Амбуаз қалың қабырғалы қамалына көшіріп, Конде де бар жоғары тұрған ақсүйектерді қамалда шақырып, қорғануға көмектесуді сұрады. Қастандықшылар келесі күндері талқандалғанда, Конде тек қамалдағы тіректен бақылауға мәжбүр болды. Күдікке ілігіп қалмас үшін Конде келесі күндері сарайда болды, оның қатысы туралы айналып жүрген қаңқулардың "надандық" туындысы екенін ашулы түрде айыптады. Ол өзін айыптаған кез келген адамды жалғаншы деп атады, бұл аристократиялық ортада ауыр сөккен болып есептелді, және бетке айтқан кез келген адамға жекпе-жекке шақыруға дайын екенін мәлімдеді. Гиз герцогы оның кінәлі екеніне сенгенімен, сол сәтте қажетті дәлелдерінің жоқтығын сезінді және Конденің абыройына ешкім күмәнданбайтынын айтты. Ол сендіріп жатқанда, оның інісі, Лоррейн кардиналы Шарль сағынып еденге қарады. 18 сәуірде Конде патшаның levée-іне қатысқанда, Гиз оның пәтерін дәлелдер іздеу үшін қарап шықты, бірақ ештеңе таппағандықтан, оған қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ. Өзіне күдікпен қарап отырғанын жақсы білген Конде сарайдан кетуге мүмкіндік алды.

Лион, тұтқындау, босату

Амбоазда патшаны ұстауға жасалған әрекет сәтсіз аяқтағанына қарамастан, бүкіл елде тәртіпсіздік жалғасты, себебі осы мақсатты қолдау үшін жиналған тәуелсіз әскерлер партизандық соғыс жүргізіп, шабуыл жасады. Конде қаланы басып алып, оны Гизаға қарсылықтың негізгі ошағы ретінде пайдалану үшін Лионға әскер жіберуді жоспарлап, құпия әрекеттер жасады. Бірақ Лиондағы көтеріліс басталар алдында ашылып қалды, ал Конде мен Наварраның қатысы туралы Гизаның күдігі Конденің агентін ұстағанда және оның кінәлі екенін көрсететін құжаттар табылганда расталды. Ашуға мініп, соңғы күдікті дәлелдерге ие болған бауырластар алдағы мәртебелілер жиналысына шақырылды. Егер келсе, олардың қамауға алынатынын білген Наварра мен Конде Вендом отбасының беделді орталығында қалды. Бурбон Вендомды олардың ханзада туыстарынан оқшаулауға тырысып, Гизалар елдің көп бөлігін бақылайтын екі үлкен губернаторлық құрды, біреуін Ла-Рош-сюр-Йон ханзадасы Шарльге, екіншісін Монпенсье герцогы Луиге берді. Содан кейін олар 40 мыңдық әскер жинап, 1560 жылғы Генерал штатында қатыспаса, қандай жаза күтіп тұрғанын ескертті. Олардың барлығында 6000 жаяу әскер ғана болғандықтан, екеуі де соғыссыз солтүстікке қарай жол тартты, ал Конде 31 қазан күні дереу тұтқындалды. Гизалар Конденің мемлекетке қарсы қылмысы үшін сот процесін ұйымдастырды. Конде сот отырысын кешіктіру үшін түрлі тәсілдерге көшті, судьялардың билігін мойындаудан бас тартып, өзінің теңдестерінің алдында сотталуды талап етті. Осыған қарамастан, ол кінәлі деп танылып, Лош түрмесінде белгісіз мерзімге жазасын өтеуге міндеттелді. Бірақ Конде түрмеде ұзақ жатпады, жас Франциск II-нің өлімі Гизаның саяси билікпен байланысын үзіп, Екатерина Медичи басқаратын регенттік үкіметке жол ашты. Екатерина, Генерал штаты Наварраның құқықтарын регенттікке басымдық бере алатынын сезіп, Конденің түрмеде отыруын пайдаланып, оны сатып алды, оны босатуға және оның үкімін жоюға уәде берді, оның өзінің басқаруын қолдауы үшін.

Қауіпсіздікті қалпына келтіру

Конде 1560 жылғы 20 желтоқсанда Франциск II қайтыс болғаннан кейін 15 күн өткен соң тұтқындықтан босатылды. Наварра кеңесте оның атынан ынталы түрде қорғады, егер оның бауыры қайта жақсы жағдайға келмесе, бүлік шығатынын білдіретін ишаралар жасады. Екатерина оны бұл қаупін қайтарып алуға көндірді, ал ол оның регенттігін мойындап, тек бауырын Гизаның айыптауларынан қорғағысы келгенін түсіндірді. Осы уақытта, шартты түрде босатылған Конде Пикардияда өзінің ісіне қатысты жаңалықтарды күтіп, қудалауы үшін кек алуға құштар болды. Екатерина Наварра мен Гизаның татуласуын қадағалады және оларға олардың жеке татуласуы бүкіл отбасыларына да қолданатынын хабарлады. Бұл іс орындалғаннан кейін, Екатерина Кондені сарайға шақырды. Конде 600 атты әскермен жолға шықты, бірақ Екатерина оған сүйемелдеушілерін таратып, 25 аттан аспайтын күшпен келуді бұйырды. Ол 9 наурыз күні кешке Фонтенблоға келді. Өзінің жағдайын толыққанды түсінбеген ол бірден инцидент жасады, корольмен кездесуден бас тартатынын айтты, егер Гиза герцогы оның жанынан алынбаса. Ақырында ол Гизаға ештеңе айтпау шартымен олармен кездесуге келісті. 13 наурызда Конде сот алдында корольге қарсы ешқашан құлық жасаған жоқ екеніне ант берді, ал кеңес оны ресми түрде босатты, сондай-ақ Карл бұл фактіні Парламентте тіркеуге бұйрық берді. Сарай бұл Конде үшін жеткілікті болады деп үміттенеді, бірақ ол Гизаға қатысты салқын қабақты көрсете берді, және өзінің әділдігін одан әрі растауды, оны айыптаған Парламенттен ресми үкімді және айыптаушыларын жазалауды талап етті. 17 наурызда ол Фонтенблодан шығып, айыптаушыларына кек алуға уәде беріп, Парижге бет бұрды. 1 сәуірде 500 серігімен бірге ол Колиньинің пәтерінде кальвинистік құлшылыққа қатысты. Парламент Орлеан жарлығы мен 19 сәуірдегі бұйрыққа қарсы күресіп, Конденің кінәсі мәселесін 13 маусымға дейін қарастырмады, содан кейін қысымға ұшырап, оның кінәсіздігін жариялады. Екатерина бұл мүмкіндікті Гиза герцогы мен Кондені қоғамдық түрде татуласуға мәжбүрлеу үшін пайдаланды.

Азамат соғысына апаратын жол

Екатеринаның үкіметі діни бағытының арқасында патшалықтың салтанаттылары арасында оқшауланды. Алдымен Гиз және Монморенси тәжден алысып, сарайдан кетіп қалды, содан кейін Наварра қаңтар жарлығы жарияланғаннан кейін оппозицияға қосылды. Осы қауіпті саяси кездесуде, Гиз герцогы Наварраның өтінішімен Парижге қайтып, оның қарсылығына көмектесу үшін Вассидегі қырғынды басқарды. 1000 сарбаздық отрядымен Парижге бет алған ол, қала шетіндегі қызметтен оралған Кондемен кездесті, онымен 500 сарбаз жол серігі болды. Екатерина екеуінің де қалада болуының қаупін сезініп, Вассидегі Гиз әскерлерінің әрекеттеріне ашуланып, екеуіне де қаланы тастап кетуді бұйырды, бірақ бұл бұйрықты Конде ғана орындады. Екатерина Кондені қолдауға шақырғанда, ол Орлеанға аттанды, бұл Гизге жас король мен регенттің бақылауын алуға мүмкіндік берді. Ол 2 сәуірде қаланы басып алып, "М. де Гиздің қатысуымен Вассиде жасалған қатыгез және қорқынышты қырғын" деп айыптаған манифест жариялады. Бірнеше күннен кейін қаладағы кальвинистер синоды оны Франциядағы барлық шіркеулердің қорғаушысы деп жариялады.

Азаматтық соғыс

Конде Францияның стратегиялық қалаларын басып алып, оларды қолайлы келісімге жету үшін пайдалануды жоспарлады. Осы мақсатта, Франция бойынша жергілікті гугеноттар көтеріліс жасауға шақырылды және Тур, Руан, Монпелье және Блуа қалаларында, сондай-ақ басқа да қалаларда сәтті көтеріліс ұйымдастырылды. Алайда Конде бастапқы и momentumды пайдалана алмады және мамыр айында Орлеанда болғанда Екатерина Франсуа де Скепоны онымен келіссөздер жүргізу үшін жіберді, Гиз мен Монморенсиді лауазымдарынан шеттетуді және француз армиясына бастық етуді оның бауырына ұсынды. Конде өз позициясына сенімді болғандықтан, бұл талаптарды қабылдамай, кальвинистерге толық діни бостандық беруді талап етті. Екатерина бұл талаптарды қабылдауға дайын болмады және маршалдарды қайтарды. Маусым айында патша әскері жиналып, Орлеанға жорық жасады, Конденің күштерін қалада қоршауға алуды көздеді. Конде қоршаудан қашу үшін күштерін айналасындағы аймаққа таратып, Париж қаласына қауіптің жолын жапты. Патша әскері еркін қолда Буржді бағындырды, содан кейін Конденің Англия королевасы Елизавета I-мен Хэмптон Корт шарты бойынша Ле-Хаврды әскери көмекке алмастыру туралы келіссөздері туралы естіп, ағылшындардың Кондемен бірігуіне жол беру үшін Руанға бет бұрды. Оның бауыры Наварр қоршауда қаза болса, қала бағындырылатын еді. Конде санының кемдігін толықтыру үшін Германиядан жалдамалы әскерлер шақырылып, Францияға әкелінді. Патшалық басшылық маршал Сен-Андреге оларды бірігуге жетпес бұрын тоқтатуды тапсырды, бірақ ол оны тоқтатуға үлкермеді. Конде әскерлерімен Парижге жорық жасады. Бірақ қалаға шабуылы сәтсіз аяқталып, ол солтүстікке шегінетін кезінде Дрё шайқасына тартылды. Конде шайқастың көп бөлігінде гугенот күштерін басқарды, алайда атты әскері шегінетін кезінде тұтқынға алынды, ал оның күштері шайқаста жеңілгеннен кейін, ол Гиз герцогының тұтқыны болды. Жеңіске жеткен Гиз, тұтқынға алынған ханзадаға тіпті төсегін де ұсынды. Алайда герцог Орлеанды басып алуға тырысқанда қаза тапқаннан кейін, толық жеңіске жақын болған тәждің күші әлсіреп қалды. Конде және Монморенси Екатерина тарапынан бейбіт келісімге келу үшін шақырылды. Амбоаз жарлығы, 1562 жылғы Сен-Жермен жарлығына қарағанда шектеулі болғанымен, белгілі бір дәрежеде діни төзімділікті растады. Ол көбінесе гугенот партиясының аристократиялық топтарына басымдық берді, ақсүйектердің иеліктерінде ғибадат етуге рұқсат берді.

Ағылшын тілін жою

Азамат соғысы аяқталғаннан кейін, Гавр мен Диппе қалаларын Англияның оккупациялауы патшалық үшін маңызды мәселеге айналды. Екатерина осы қалаларды біріктірілген әскердің қайтарып алуының өткен жылғы жараларды жазып, жағдайды жақсартуға көмектесетініне сенді. Колиньи мен Франсуа де Колиньи д'Анделот бұрынғы одақтастарына қарсы тұрудан бас тартса, Конде патшаның күш-жігеріне қосылды. Конде, Брисак графы Шарль де Коссе және басқа да басшылардың басқаруымен әскерлер 1563 жылдың тамызына дейін қалаларды қайта бағындырды.

Қақтығыс

Осы арада Гиз және Монтморенси отбасы арасында алауыздық туды, біріншілері Монтморенсидің немере інісі Колиньені Гиз герцогының өлтірілуіне кінәлады, ал екіншілері немере інісін өзінің қорғауына алды. Осы даудың артықшылығын пайдалануға тырысқан Лотарингия кардиналы Кондеге жүгініп, діни айырмашылықтарға қарамастан қолдау табуды көздеді. Бұл 1564 жылғы шілдеде оның әйелі қайтыс болғаннан кейін Монморенсимен туыстық байланысы үзілгендіктен одан әрі күшейді. Екеуі Сойссонда достық кездесуде болды, онда кардинал оған Гиз әйелзатын жаңа әйел ретінде ұсынды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғанымен, оның ниетіне сенімді болған кардинал 1565 жылғы қаңтарда Парижге күшпен кіруді жоспарлады, оның сүйіктілері Париж көшелерінде Монморенсилердің сүйіктілерімен қақтығысты. Жеңіліске ұшыраған кардинал мен жас Генри Гиз қашуға мәжбүр болды. Сөздерге жүгініп, Гиз Кондеге және басқа ханзадаларға Монморенсидің жаңадан пайда болған үйіне қарсы нағыз текті адамдардың қорғаушылары екендерін жариялады.

Меоның таңғажайып оқиғасы

Алайда Конде алдағы жылдары Гиздерден алыстады, себебі олар діни бейтараптықтан бас тартып, өшпенділіктерін іске асыру үшін католик ультраларын қолдауға кірісті. Әсіресе, Амбуаз эдиктісінің шарттарын қысқартқан өзгерістер және Екатерина мен Альба герцогы арасындағы кездесу Конде мен Колиньиді алаңдатты. 1567 жылы Амбуаз эдиктісіне тағы бір түзету енгізіліп, Париждегі протестантизмге тыйым салу Иль-де-Франс аймағына дейін кеңейтілді. Сонымен қатар, Альба Нидерландыға қарай жорыққа шығып жатқанда, Конде патшамен қатысты дауға түсіп, содан кейін сарайдан кетуге шешім қабылдады. Ол өзінің иеліктерінен Екатеринаға Францияны Альба әскерлерінен қорғау үшін швейцариялық жалдамалы әскерлерді жалдауына наразылық білдірді, оларды гугеноттарды құрту құралы деп есептеді. Екатерина оны сендіріп, қайтадан сарайға шақыруға тырысты, бірақ ол мүдделі болған жоқ. Билік орталығынан алшақтаған гугенот аристократиясы қандай әрекет ету керектігін жоспарлай бастады және бұл мәселені Колиньи шатосында талқылады. Конде, Колиньи және Монтгомери графы басқалармен бірге қатысты. Ақырында, король мен королева-ананы Мода қаласында ұрлап алып, оларға қарсы шыққан сарайдың мүшелерін, әсіресе Лотарингия кардиналын өлтіруге келісті. Бұл құпия бұрынғы Амбуаз құпиясынан жақсы сақталды, және 28 қыркүйекте шабуыл жасалғанда сарай дайын болған жоқ. Бірақ сарай тез қалпына келіп Парижге бет бұрды. Конде оның жылдам шегінуіне таңғалып, жинауға ниеттенген күштерінің үштен бірімен ғана қуып жете алды. Ол үш рет шабуыл жасады, бірақ швейцариялық жалдамалы әскерлер оны кері қайтарып, сарайды Парижге жеткізді.

Азаматтық соғыс

Төңкеріс сәтсіз аяқтағаннан кейін Конде және басқа да жетекші заговоршылар Парижде қоршау салмаққа бел буды, патшаның оларға қарсы толық әскерін жинауына дейін аштықтан өлтіруді үміттенеді. Бірінші азаматтық соғыста болғандай, оларға Франция бойынша болған қосалқы көтерілістер көмектесті, олардың арасында Орлеан, Валенс және Оксер қалалары басып алынды. Конде оған қарсы жіберілгендермен қатаң келіссөздер жүргізіп, дін бостандығын, итальяндық қаржыгерлерді қууды және Людовик XII заманынан бері енгізілген барлық салықтарды жоюды талап етті. Патшалық бұл талаптарды қабылдамады және бірте-бірте күштерін жинап, көпірлерді басып ала бастады. Конде жағдайды дұрыс бағаламағандықтан, жақын жердегі қалаларды алуға қосалқы күштерін жіберді, бұл Парижді қоршауын әлсіретті. Осыдан кейін Монморенси қараша айында Парижден шығып, Сен-Денидегі қанды шайқаста Кондені жеңіп, өзі де сонда қаза тапты. Конде Парижден шығысқа қарай шегінді, оның жағдайы қиын екенін, бірақ Монморенсидің өлімі патша әскері қайта ұйымдасқанша оған уақыт берді. Елдегі жалдамалы әскерлермен және басқа гугенот әскерлерімен байланыс орнатқаннан кейін, ол кері қайтып, Шартрді қоршауға шешім қабылдады, оны өзінің наразы әскерлерін асырауға болатын бай нысана деп санады. Қоршау ұзаққа созылды, себебі Конде артиллерияны дұрыс орналастырмады, бірақ одан бұрын екі тарап арасындағы келіссөздер 13 наурызда бітімге келді. 1568 жылғы 23 наурызда Лонжумода бейбітшілік шартына қол қойылды.

Қысқа тыныштық

Лонжумео бейбітшілігі көбінесе бірнеше жыл бұрын Амбоазда келісілген шарттардың қайталануын көрсетті. Ол тұрақсыз болды, екі тарап та оның сақталуына үміттенбеді. Сарайдағы тепе-теңдік бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізген орташа топтан, оны жоюға ниеттенген қаталдарға қарай өзгерді. Сонымен қатар Конде мен гугенот басшылығы шетелдік одақтарға қойылған тыйымды елемеді, испандық Нидерландтағы протестант көтерілісшілерімен "зұлым кеңеске" қарсы бір-біріне көмектесу туралы келісімге келді. Қыркүйек айында Лотарингия кеңесте бейбітшілікті бұзу үшін көпшілікке ие болды, Пьос V-нің ереске қарсы соғыс үшін қаржылық көмек беру туралы ұсынысын қабылдауға құлшынды. Конде, Колиньи және гугенот басшылығы Гаспар де Солькс, Таванн мырзасының оларды тұтқындау жоспары туралы ескерткеннен кейін, сарайдан оңтүстікке қарай Ла-Рошельдің қауіпті бағдарына қашып, өздерін қорғау үшін қаруланды. 28 қыркүйекте Сент-Маур жарлығы Лонжумео бейбітшілігін жойды және католицизмді Францияның жалғыз діні деп жариялады. 6 қазанда Анжу герцогы әскерге шықты.

Үшінші азаматтық соғыс

Солтүстік қалалардағы көтерілістерден үміт күтпеген Конде мен Колиньи үшінші азамат соғысының бағытын оңтүстіктегі гугеноттардың негізгі аймақтарын қорғауға өзгертіп бағдарлады. Олардың және Таванн әскерлері 1568 жылдың соңында Лодун қаласын қоршап, біріншілеріне шабуыл жасауға қолайлы жер іздеді. Бірақ, патша әскері қыстауға шегініп, гугенот әскерлері Саумурды жаулауға тырысып, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін лагерь құрды. 1569 жылдың наурыз айында Конде оңтүстікке қарай жылжып, Коньяк қаласын басып алуды жоспарлап отырғанын естіген Таванн, 12 наурыз күні түнінде Шарант өзенін кешіп, гугеноттардың арт жағына шабуыл жасауға бел буды. Монпенсье бастаған патша әскерінің алғы шебі Конде басқарған гугеноттардың арттық сақшыларына шабуыл жасап, оны жылқыдан құлатты. Қарусыз және күзетте болғанына қарамастан, оны абыройлы түрде тұтқынға алу жоқ еді, ол Анжу герцогының бұйрығымен өлім жазасына кесілді. Гугенот армиясының көп бөлігі зардапсыз қашып кеткенімен, Конденің денесі Жарнак қаласынан есек мүжілігінде халықтың ұшқын күлкісімен жүргізілді.

БАҚ-тағы бейнелеу

Луи Конденің рөлін британдық актер Шон Тил "Reign" телесериалында ойнайды. Ол Шотландия королевасы Мэримен байланысқа түседі және монархияға қарсы бүлік ұйымдастырады.