Кіріспе

Израильдегі жағалау тау тізбегі және оның бөліктері Кармел тауы (הַר הַכַּרְמֶל; جبل الكرمل), араб тілінде Мар Элиас тауы (link=no) деп те аталады, Солтүстік Израильде Жерорта теңізінен оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан жағалау тау тізбегі. Бұл аймақ ЮНЕСКО биосфералық қорығы болып табылады. Онда бірнеше қала орналасқан, олардың ең ірісі – Израильдің үшінші үлкен қаласы Хайфа, ол таудың солтүстік және батыс беткейлерінде жатыр.

Этимология

Кармель сөзі мынадай мағыналарда түсіндірілді: "бақ жері" (тегі белгісіз); "Құдайдың жүзімдігі", "керем" және "эль" сөздерінің қосындысы; немесе "толық дәнді" білдіретін "кар мале" сөзінің қысқартылған түрі. Мартин Ян Малдер үшінші этимологиялық түсіндірме ұсынды, яғни "керем + l" ламид суффиксімен, бірақ ламид суффиксінің болуына сенімді дәлелдер жеткіліксіз болғандықтан, бұл күмәнді деп есептеледі.

География және геология

"Кармел тауы" деген тіркес үш түрлі мағынада қолданылады, яғни келесі үш аймардың бірін білдіреді: 1930 және 1932 жылдар аралығында Дороти Гаррод Кармел тау тізбегінде – эль-Вад, эль-Табун және Эс-Схулде төрт үңгір және бірнеше тас паналарды қазды. Гаррод неандертальдықтар мен ерте заманғы адамдардың қалдықтарын тапты, соның ішінде Табун I деп аталған неандерталь әйелінің қаңқасын тапты, ол ең маңызды адам қазбаларының бірі саналады. Эль-Табундағы қазба аймақтағы ең ұзақ стратиграфиялық тіркемені құрады, ол 600 000 жылдан астам адам қызметінің кезеңін қамтиды. Төрт үңгір мен тас пана (Табун, Джамал, эль-Вад және Схул) бірге төменгі палеолиттен бүгінгі күнге дейінгі мәліметтерді береді, бұл шамамен миллион жылдық адам эволюциясын көрсетеді. Сондай-ақ, неандертальдықтар мен Homo sapiens-тің жақсы сақталған бірнеше жерлеу орындары бар, ал көшпелі аңшы-жинаушылар тобынан күрделі, отырықшы егісшілдік қоғамдарға өту осы жерде кеңінен сипатталған. Бәрі бірге алғанда, бұл Кармел тауындағы үңгірлердің палеоэкологиялық өзгерістер аясында адамның мәдени және биологиялық эволюциясын зерттеудегі маңыздылығын көрсетеді. 2012 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра комитеті Кармел тауындағы адам эволюциясының орындарын Әлемдік мұра тізіміне қосты. Әлемдік мұраға Нахал Меарот/Уади Эль-Мугара аңғарының оңтүстік жағындағы төрт үңгір (Табун, Джамал, эль-Вад және Схул) кіреді. Бұл орын "табиғи" және "мәдени" екі санаттағы талаптарға сай келеді.

Ежелгі ауыл шаруашылығы: зәйтүн майы мен шарап

Археологтар Кармил тауының әртүрлі жерлерінде ежелгі шарап пен май сығу қондырғыларын тапты.

Еврей Киелі кітап

Жасыл шөптекті өсімдіктердің көп болуы және тік беткейдегі көптеген үңгірлер Кармелді қылмыскерлердің жиналатын орнына айналдырды. Патшалар кітабында Еліше жас жігіттерді қарғағаннан кейін бірден Кармелге сапар шеккені айтылады, себебі олар оны және Илияның көтерілуін мазақтап: "Көтеріл, тоңкек!" - деп әжуалады. Содан кейін орманнан аюлар шығып, олардың 42-сін жаралады. Бұл Елішенің қандай да бір қарсы әрекеттен қашу үшін сол жерде пана іздегенін міндетті түрде білдірмейді.

Ахмадия мұсылмандары

Ахмадия мұсылман қауымының Израильдегі ең ірі мешіті Хайфа қаласының Кабабир ауданындағы Кармел тауында орналасқан, ол Махмуд мешіті деп аталады. Бұл екі минареті бар ерекше құрылыс. Израиль президенті Шимон Перес бір кезде ифтар дастарқанына қатысу үшін осы мешітке келген.