Кіріспе

Американдық пастор және редактор Джон Р. Райс (11 желтоқсан 1895 – 29 желтоқсан 1980) – баптист уағызшысы және пастор, сондай-ақ «The Sword of the Lord» ықпалды фундаменталистік газетінің негізін қалаушы редакторы.

Балалық шағы мен білімі

Джон Р. Райс 1895 жылы Техас штатының Кук округінде дүниеге келді. Ол Уильям Х. және Салли Элизабет Ла Прэд Райс есімді ата-анасының үлкен ұлы, үш бауырдың ағасы болған. Уилл Райс шағын бизнесмен, дін қызметкері және бір мерзімге сайланған штат заң шығарушы, "қоғамда өте сыйлы" адам болды. (Уилл Райс сонымен қатар масон, Odd Fellow және "күшті Klansman" болды, оның барлық мүшелігі ұлы кейіннен "қателіктер" деп санады.) Джон Р. Райс алты жасында анасының қазасы оның бойына терең із қалдырды. Он екі жасында Райс иман келтіріп, ата-анасының Оңтүстік баптистік шіркеуіне қосылды. Мемлекеттік мектептерде білім алғаннан кейін, ол мұғалімдік куәлік алып, жергілікті бастауыш мектепте сабақ берді. 1916 жылы Райс Техас штатының Декатур қаласындағы Декатур баптистік колледжіне оқуға түсті, онда 120 шақырымды жылқысымен жүріп жетті және алғашқы оқу ақысын төлеу үшін жылқысына 60 доллар қарыз алды. 1918 жылы ол әскерге шақырылды, бірақ келесі жылы босатылғаннан кейін Бейлор университетіне оқуға түсті, оны 1920 жылы бітірді. Райс Чикаго университетінде аспирантурада оқып, Тынық мұхит бақшасы миссиясында ерікті болып жұмыс істеген кезде, толық уақытты діни қызметке шақырылып, Техасқа оралды. Ол Декатурда танысқан Ллойс МакКлюр Кукке үйленді және көп ұзамай Оңтүстік-Батыс баптистік теологиялық семинарияға қабылданды.

Қызметінің алғашқы жылдары

Райс діни оқу орнын аяқтаған жоқ, бірақ 1923 жылы Техастың Плейнвью қаласында Оңтүстік баптистер шіркеуінің пасторының көмекшісі болып жұмыс істеді. Келесі жылы ол Техас штатының Шамрок қаласында аға пастор болды, ол мұнай өндірісінің қарқынды дамыған қаласы еді; бірақ 1926 жылы ол евангелизммен айналысу үшін пасторлық қызметтен бас тартты. Форт-Уорт қаласына қоныстанғаннан кейін, Оңтүстік баптистер конвенциясынан шығуға дайындалып жатқан Бірінші баптист шіркеуінің пасторы Дж. Фрэнк Норристің ресми емес серігіне айналды. Райс 1927 жылы Оңтүстік баптистермен байланысын үзді. Келесі бірнеше жыл бойы Райс Техаста Норрис қолдауымен бірнеше сәтті жаңғырту шараларын өткізді. Райс науқандары барысында көптеген адамдарды дінге сендіріп, оларды кем дегенде алты шіркеуге біріктірді, олардың барлығы "Фундаменталист баптист" деген атпен белгілі болды, бұл ат Норрис есімімен байланысты болған еді. 1932 жылдың шілде айында Райс Даластың Оук-Клиф ауданында ашық ауада евангелистік науқан өткізді, нәтижесінде жүздеген адам иманға келді. Ол сол жерде Далас Фундаменталист баптист шатырын құрды; бірақ ол басқа жерге көшпестен, жеті жылдан астам шіркеудің пасторы болды. Мыңнан астам мүшесі бар қауым екі ғимарат салды, бірақ біріншісі өртенді. Райс Норристің қалауынша әрекет етпегендіктен, ол оны қорқытып, кейін баспа беттерінде жала жапты. Дегенмен, Райс уағыздарындағы сенсациялық стиль, оның ұстазының уағыздарымен үлкен ұқсастықтарды көрсетті, мысалы: "Далластағы жабайы егіздер, Даллас халқы оларды қалай себуі және олардың қандай жеміс беретіні", "Бордельдің биі, құмар ойындар мен маскүнемдіктің қарындасы, құмарлықтың анасы – тозаққа апаратын жол!" және "Ауырған, шіріген денелер, өлмейтін құрттармен және тозақтағы сөнбес отпен". Райс шіркеулердің миссиясы – "христиандарға қамқорлық жасау емес, жанды жеңіп алу" деп сенді, бірақ оның шіркеу мүшелері, көбінесе төменгі орта тапқа жататын адамдар, оны толық қолдамады. Райс шіркеуде болмай, басқа жерде жаңғырту шараларын өткізуге көбірек уақыт жұмсағанда, қосалқы пастор мен оның жақтастары төңкеріс жасады. Райс қайтадан евангелизммен айналысуды шешті. Бірақ ол бұрын шіркеудің атын Фундаменталист баптист шатырынан Галилея баптист шіркеуі деп өзгертуге шақырды, осылайша өзінің және шіркеудің қызметін Дж. Фрэнк Норристің қызметінен ерекшелендірді.

Жаратқанның семсері

1934 жылы Райс «Құдайдың қылышын» (The Sword of the Lord) құрды, ол ықпалды фундаменталистік баптист газетіне айналды. Бастапқыда бұл тек Далластағы шіркеуінің жарияланымдары болды, олар көшеде таратылып, Райс қыздары және басқа жексенбі мектебінің оқушылары үй-үй аралап уағыздады. 1940 жылы Райс толық уақыт евангелизмге қайта оралғанда, «Құдайдың қылышын» Уитон, Иллинойс штатына көшірді, бір жағынан қыздарын Уитон колледжінде оқыту үшін, екінші жағынан өзі мен Норрис арасындағы қашықтықты арттыру үшін. Райс уағыздарын жариялай бастаған еді, ал ол қайтыс болған кезде «Құдайдың қылышы» баспасында оның 200-ден астам кітабы мен кітапшасы жарық көрді, олардың 60 миллионнан астам данасы таратылды. Оның «Құтқарылу үшін мен не істеуім керек?» атты уағыз кітапшасы ағылшын тілінде 32 миллионнан астам, жапон тілінде 8,5 миллион, испан тілінде 2 миллионға жуық данамен таратылды. Оның ең танымал кітаптарының бірі – «Дұға сұрау және алу» (1942) және «Отбасы: махаббат, неке және балалар» (1945) болды. Райс Киелі кітаптың кітаптарына түсіндірмелер жазды, сондай-ақ гуманизмге, дүниеге бейімділікке (әсіресе кино мен биге), эволюцияға, бауырластық ложаларға және Оңтүстік баптист конвенциясына шабуыл жасады. Ол ерекше діни либерализмге қарсы күресті. Райс Чикаго университетінде Уильям Дженнингс Брайанның уағызын тыңдағанын және кейін миссионер ұлының университет аумағындағы пікірсайыс кезінде сенімсіздікке бет бұрғанын еске алды. «Бұл менің өмірімдегі дағдарыстық сәт болды», – деді Райс. «Сол көктем күні Мандель-холлдың сатыларында, қараңғылық басталып кеткенде, мен өзімде қасиетті оттың жанып жатқанын сезіндім. Мен Құдайға қолымды көтеріп, «Егер Құдай маған рақым етіп, осы қорқынышты сенімсіздікті жоюға мүмкіндік берсе, мен оны жоямын, Құдай маған көмектессін!» дедім». Райс шіркеулердің ұлттық кеңесіне, Киелі кітаптың қайта қарастырылған стандартты нұсқасына және Гарри Эмерсон Фосдик, Нельс Ферре және Г. Бромли Окснам сияқты көрнекті либералды дін қызметкерлеріне қарсы күресті. «Қылыш» журналының таралымы күрт өсті. 1940 жылы ол отыз мың, 1946 жылы елу мың, ал 1953 жылы тоқсан мың данаға жетті, бұл құрметті «Муди Мунтли» журналының таралымын асып түсті. Райс евангелистік науқандар туралы есептерді үнемі жариялап, олар жаңғырушылар үшін құнды жарнама құралына айналды. 1946 жылы ол және басқа да көрнекті евангелистер «евангелистерді коммерциялық және этикалық емес әрекеттер үшін негізсіз сынаудан» сақтау үшін этика кодексі мен сенім туралы мәлімдеме қабылдады. Сол жылы Боб Джонс колледжі оған құрметті Litt. D. дәрежесін берді.

Евангелизм конференциялары

1945 жылы Райс евангелистік конференциялар ұйымдастыра бастады, олар 1974 жылы «Құдайдың қылышы» конференциялары болып өзгерді. Бұл жиындарға Хайман Аппельман, Джо Генри Хэнкинс, Джек Макартур сияқты ықпалды уағыздаушылар, әсіресе Райс «барлық уағыздаушылардың деканы» деп атаған Боб Джонс аға қатысты. Конференцияларға баптистер ғана емес, түрлі конфессиялардың дін қызметкерлері де көптеп келді. Мысалы, 1952 жылдың тамызында Форт-Смитте өткен конференцияның таңғы сессияларына орташа есебімен алты жүзден сегіз жүзге дейін, ал кешкі сессияларына бір мыңнан екі мыңға дейін адам қатысты. Көптеген фундаменталистік шіркеулер Райсты мақұлданған уағыздаушылардың тізімін жасайтын орталық ретінде қабылдады, сондықтан ол ағасы Билл басқаратын «Қылыш кеңейту бөлімін» құрды, осылайша өзінің жұмысын жеңілдетті. «Құдайдың қылышы» тіпті, заңсыз туған балаларды да қарауға көмектесті.

Жаңа евангелистерден бөліну

1940-жылдардың соңында қысқа мерзім ішінде Райс және "Иеміздің қылышы" көптеген дәстүрлі протестант христиандарының адалдығын сақтап тұрды, олар жақын арада Жаңа Евангелиялық және Фундаменталистік лагерьлерге бөлінетін болды. Боб Джонс аға және Хайман Аппельман сияқты ескі тәуелсіз уағыздаушыларды қолдауды жалғастырған Райс енді "Жастар үшін Мәсіх" сияқты жаңа миссияларды, Оңтүстік баптист уағыздаушысы Р.Г. Лиді және әсіресе жас Билли Грэмді де қолдады. 1948 жылы Райс Грэм тағы бір Дуайт Л. Муди немесе Билли Сандей бола алады деп сенді, ал Грэмнің уағыздау жетістіктері "Иеміздің қылышының" беттерінде үнемі жарияланды. Осы уақытта Грэм фундаментализмнен алшақтады. 1954 жылы Грэм Нью-Йорктегі либералды Юнион теологиялық семинариясының профессорлары мен студенттеріне сөз сөйлеп, өзінің миссиясын "экуменикалық" деп жиі атады. Пресвитериан фундаменталисі Карл МакИнтайр осы "ұстамсыздыққа" толы сөзін өзінің "Christian Beacon" басылымында жариялады, бірақ Райс "Иеміздің қылышында" Грэмді қорғауын жалғастырды. Грэм өзінің сүйкімділігімен Райс жағынан мүмкіндігінше көп уақыт қолдауын сақтап қалды, тіпті қартты 1955 жылғы Глазго кампаниясына қатысуға шақырды. 59 жасында Райс ешқашан АҚШ-тан шықпаған еді, ал Шотландиядағы Грэмнің жоғары деңгейдегі қабылдауына берген жауабы – одан да ыстық мақтау болды. Дегенмен, 1956 жылға қарай Райс пен Грэм арасындағы діни айырмашылықтарды жасыру мүмкін болмады. Райс Грэмнің діни либералдармен қарым-қатынасы туралы ашық емес екенін ашуланып мойындады. 1957 жылы Нью-Йоркте Грэмнің кампаниясы Нью-Йорк протестант кеңесімен бірлесіп өткізілді, ол "көптеген евангелистерді қамтымаған, тіпті модернистерді де қамтыды". Райс Грэмды күшейе түскен сынға алды. Жетпіс бес жасар Боб Джонс аға фундаментализм мен Жаңа Евангелиялықтың арасындағы шекараны белгілеуді шешкенде, Райс 1958 жылғы 26 желтоқсанда Чикагода өткен фундаменталистік көшбасшылардың жиналысында резолюция комитетін басқаруға келісті. Райс комитеті жазған, 90 қатысушы қол қойған келісімде Киелі кітаптың шабыттандырылуы, Құдайдың анасының тазалығы және Мәсіхтің денесімен қайта тірілуі сияқты дәстүрлі христиандық сенімнің негізгі догмаларын жоққа шығарған дін қызметкерлері ұйымдастырған уағыздау кампанияларына қатыспауға уәде берілді. Тізімнің басында Боб Джонс аға, Боб Джонс кіші және Джон Р. Райс тұрды. Райс Карл МакИнтайр, Роберт Т. Кетчам, В.О. Гарман, Джордж Бошамп Вик, Ли Роберсон, Оливер Б. Грин және Арчер Венигер сияқты бөлініп кеткен фундаменталистермен бірге тұрды, ал протестант евангелистерінің көпшілігі одан да аз жауынгерлік позицияны таңдады. Билли Грэммен ажырасу "Қылышты" қиын жағдайға түсірді. 1956 жылы 100 000-нан астам таралым 1957 жылы 67 000-ға дейін төмендеді. Райс сондай-ақ Токкоадағы (Джорджия штаты) конференция орталығын пайдалануға рұқсат алмады, онда ол он үш жыл бойы "Қылыш" митингтерін өткізген, өйткені оның негізін қалаушысы Р.Г. ЛеТурно Жаңа Евангелиялықты қолдады. Райс үшін радио уағыздаушысы Чарльз Е. Фуллермен қарым-қатынастың үзілуі одан да қиын болды, өйткені оның атымен аталған семинария тез арада Жаңа Евангелиялық қозғалыстың алдыңғы қатарында болды. Бірнеше жыл бұрын Фуллер, Райс және Джонс бір митингке бірге қатысқан. 1963 жылы Райс "Иеміздің қылышын" Уитоннан Теннесси штатының Мурфрисборо қаласына көшірді, онда оның ағасы Билл есту қабілеті нашар адамдарға көмектесетін "Билл Райс" ранчосын құрған. Мурфрисбородағы өмірлік құн Чикаго аймағына қарағанда арзан болды. Бірақ Райс ең бастысы Уитонмен байланысын үзуді қалады, ол ол қарсы тұрған Жаңа Евангелиялық қозғалыстың орталығына айналды.

Сепаратистерден бөліну

1959 жылы Райс пен Боб Джонс аға елдің әртүрлі аймақтарында бір күндік митингтер өткізіп, сепаратистік көзқарасты дұрыс түсінбегендерге түсіндіруге тырысты, ал Джонс «Қылышты» сепаратистік фундаментализмнің «ресми органы» етуге шақырды. Осы аралықта Райс жаңа, жас достар тапты. Олардың бірі – 1959 жылы Индиана штатының Хаммонд қаласындағы Бірінші баптист шіркеуінің пасторы болған Джек Хайлс, екіншісі – ақырында Райс орнын басатын Кертис Хатсон еді. Үшіншісі – Вирджиния штатының Линчбург қаласындағы Томас Роуд баптист шіркеуінің пасторы Джерри Фалвелл. 1971 жылы Райс фундаментализмнің әртүрлі бағыттарын біріктіретін «евангелизм бойынша үлкен әлемдік конференция» ұйымдастыруды жоспарлады. Бірақ Боб Джонс аға үш жыл бұрын қайтыс болған еді, ал оның ұлы және ізбасары Боб Джонс кіші конференция бағдарламасына екі Оңтүстік баптисінің – У.А. Крисвелл мен Р.Г. Лидің енгізілуіне қарсы болды. Джонс оларды «компромиссшілер және Киелі жазбаларға негізделген уағызға опасыздық танытқандар» деп есептеді. (Және Крисвелл Джонс ағаның өлімінен аз бұрын оны «ескі, ақылдан жаңылып қалған ақымақ» деп атаған еді, бұл жағдайға көмектеспеді.) Джонс Райс конференцияда Билли Грэмді (және, мүмкін, нео-евангелизмді) сынамау туралы талабына да қарсы болды. Райс өзінің ажыратылу туралы ұстанымы Боб Джонс ағаның ұстанымымен бірдей екенін және марқұм уағызшымен «бұл дүниеде одан жақын танысқан ешкім жоқ» деді. Таңқаларлық емес, Джонс кіші келіспеді және олар Райспен ажыратылу туралы пікір алмасты – Райс «Иеміздің Қылышында», ал Джонс «Джон Р. Райс мойындағысы келмейтін фактілер» атты памфлетте. Райс үшін жанды құтқарудың маңыздылығы, оның пікірінше, христиандар арасындағы Киелі кітапқа негізделген ажыратылу туралы ұсақ-түйек даулардан жоғары тұрды. Нәтижесінде Райс жоспарлаған конференция кейінге шегерілді, содан кейін тоқтатылды. 1971 жылдың қарашасында Боб Джонс кіші және Боб Джонс III «Қылыш» серіктестік кеңесінен шығарылып, олардың орнына Джерри Фалвелл мен Кертис Хатсон келді. 1976 жылы Джонс, Ян Пейсли және Уэйн Ван Гелдерен Эдинбургте өздерінің «Фундаменталистердің әлемдік конгресін» ұйымдастырды. Алайда Билли Грэммен болған араздықтан айырмашылығы, Райс Боб Джонс кіші және Ян Пейсли сияқты сепаратистік фундаменталистермен келіспеуі «Қылыштың» өсуіне одан әрі көмектесті. 1960 жылдардың ортасына қарай газет Райс Билли Грэмді сынағаннан кейін шығындарын толығымен өтеді; 1974 жылы «Иеміздің Қылышының» таралымы 300 000-нан асты. Райс 20 ғасырдың соңындағы фундаментализмнің ең маңызды екі бөлімінің қалыптасуына белсенді қатысты: фундаменталистер мен нео-евангелистер арасындағы араздық және содан кейін екі фундаменталистік топтың құрылуы: Райстің көбірек сезімтал және кешірімді, ал Джонстың көбірек академиялық, доктриналық және қарсыласушыл.

Тұлға

Райс еңбекқор адам еді және демалысқа сирек шығатын. Өзінің 45 жылдық қызметі барысында ол 30 жыл үйден қашықта болғанын айтқан. Оның "Үй, махаббат, неке және балалар" кітабының көп бөлігі жол жүрісінде жазылды, бір тарауы Чикаго мен Олбани арасындағы пойызбен, ал тағы бір тарауы ЛаГуардия әуежайында ұшақ күтіп отырғанда жазылған. Колледжден бір семестрді Райс үшін екі ірі жандану жиынында фортепианода ойнау үшін алған қызы да оның диктантын қабылдап, кітаптың соңғы тарауларының қолжазбасын теріп шығарды. Ол ағаш өңдеуді хоббиі ретінде атады, бірақ барлық қажетті құралдары болғанымен, оларды пайдалануға уақыты болмады. Ақырында, үйінің артындағы ағаш өңдеуге арналған кірпіш бөлме сақтау үшін пайдаланылды. Райс мақтау айтуға жомарт еді және қызметкерлерінің адалдығын талап ететін. Оның кейде қарапайым юморы болды, мысалы, бензин құю станциясының қызметкерлеріне: «Газолин қайдан алуға болады?» деп сұрайтын, немесе өзінің кітаптарымен толған үстелдің қасынан өтіп, әлеуетті сатып алушыларға: «Мен осы кітаптарды оқыдым және олардың дұрыс екенін анықтадым» дейтін. Ол иттерді, жылқыларды және балаларды жақсы көретін. Бірде ол қызметтен кейін ойнап жүрген жерде табылған. Ол ондаған қарапайым шіркеу әндерінің мәтінін жазып, әуендік желілерін таңдады, көбінесе жандану және жанды жеңу туралы. Ол өте ұқыпты болды, жеке өмірінде ешқандай да скандал болған жоқ, ал оның алты қызының куәлігі оның қызметіне құрмет болды. Бірде ол Далластан Чикагоға сапарлап бара жатқанда: «Раббым, маған жанды жеңуге болатын адамды табуға көмектес», - деп дұға етті. Содан кейін ол Оклахомадағы бұрылысты жіберіп алып, жолдан елу миль қашықтыққа кетіп қалды. Газ құю стансасында тоқтап, жол сұрағанда, ол станса қызметкерін Мәсіхке бастады. Оның қыздары жоспарланбаған жолға байланысты әлі де ренжігендіктен, оған ертерек айтқан дұғасын еске түсіріп күлді. 81 жасында, есту аппаратымен, артритпен ауырып, есте сақтауының «бұрынғыдай жылдам болмайтынын» білсе де, Райс әлі де таңертеңгі сағат 6:30-да кеңседе болып қана қоймады. 1978 жылы оның жүрек талмасы болды, ал 1980 жылдың сәуірінде тағы бір, ауыррақ талмасы болды. Ол 29 желтоқсанда инсульттан қайтыс болды. Қызметкерлер Райс жазушылық қызметін бастағаннан қайтыс болғанға дейін келген 22 923 хатты санады, олардың әрқайсысы хат авторының Райс кітаптары немесе буклеттері немесе «Иемнің Қылышы» басылымында жарияланған уағыз арқылы Мәсіхті тауып алғанын хабарлады.