Кіріспе

Рутилий Клавдий Наматиан (өмір сүрген шамамен 5 ғасыр) – римдік императорлық ақын, ең белгілісі – «De reditu suo» латын поэмасы, 417 жылы Римнен Галлияға жасаған жағалау саяхатын элигиялық өлең түрінде суреттейді. Поэма екі кітаптан тұрды; бірінші кітаптың кіріспе бөлігі және екінші кітаптың басым бөлігі жоғалып кеткен. Қалған бөлігі шамамен жеті жүз жолдан тұрады. Рутилийдің христиан дініне кіргені (оның заманында Рим империясының мемлекеттік діні) ғалымдар арасында пікірталас тудырды, бірақ 21 ғасырдың басында оның еңбектерін редакциялағандар оның мұндай дінге өтпегенін тұжырымдады. Аллан Камерон, кейінгі антик ғалымы, оның Римнің дәстүрлі діни амалдарынан "вероятно" айырылмағанын, бірақ оның қарсылығы империя азаматтарының көпшілігі ұстанған христиандыққа емес, аскеттер ұсынған қоғамдық өмірден толық бас тартуға бағытталғанын мойындайды.

Шығу тегі

Рутилий Оңтүстік Галлияның тумасы (Тулуза немесе Пуатье) болды және Сидоний Аполлинарис сияқты Галлия провинцияларының ірі басқарушы отбасыларының бірінен шыққан. Оның әкесі, ол Лаханиус деп атаған, Италияда және император сарайында жоғары лауазымдарды атқарды, Туссия (Этрурия мен Умбрия) облысының губернаторы, Британияның викарийі, содан кейін императорлық қазынашысы (comes sacrarum largitionum), императорлық жазушысы (quaestor) және 414 жылы Римнің префекті (praefectus urbi) болды. "De reditu suo" еңбегінде баяндалған саяхат 415, 416 немесе 417 жылдардың бірі деп саналды, бірақ 1973 жылы Констанций III-нің екінші консулдығына сілтеме жасайтын, жоғалған бөлігінен табылған фрагмент жарияланды, ол 417 жылды растады, бұл туралы бұрынғы ғалымдар басқа да негіздермен тәуелсіз түрде дәлелдеген еді.

Мансап

Рутилий өзінің мансабы әкесінікінен кем емес екенін мақтан тұтады, және ол мемлекеттік хатшы (magister officiorum) және астана губернаторы (praefectus urbi) болғанын ерекше атап көрсетеді. Оның шығармасы Теодосий I (395) қайтысы мен узурпатор Приск Атталдың құлауы арасындағы қызыл дауыл кезеңінде жазылған. Осы кезеңде ол Стилихонның Батыс императоры ретіндегі ықпалды мансабының куәсі болды; Радагайздың әскерлері Италиядан шегініп, Галлия мен Испанияны шапты; Аларик I-нің жеңістері мен жеңілістері; Римнің үш қоршауы және соңғы тонауы; Гераклианның зор әскерлік құралдарының ыдырауы; және Батыс тағына таласқан жеті үміткердің құлауын көрді.

Діни мәселелер

Рутилийдің симпатиясы осы кезеңде император саясатының жалпы бағыттарына қарсы шыққан және мүмкіндігі болғанда оларға тойтарыс берген адамдар тарапында болғаны анық. Ол өзінің ұлы шешен Квинт Аврелий Симмахтың шеңберімен тығыз таныс екенін айтады. Симмах Стилихонның готтармен жасаған келісімін сынаған және император Юлиан сақтап қала алмаған құдайларды қайта орнату үмітімен Рим сенатын Евгений мен Атталға қолдау көрсетуге жетелеген. Рутилиус поэмасында тарихи тұлғалар мен оқиғалар туралы тікелей айтылмаса да, сол заманғы саясат пен дін туралы маңызды қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Жазушының пұтқа табынушылыққа деген көзқарасы ерекше: поэманың барлығы пұтқа табынушылыққа толы, әдебиет пен мәдениет әлемінің пұтқа табынушылықтан тұратыны және осылай болуы керек деген сезіммен сіңген. Пұтқа табынушылықтан тыс жатқан кеңістікте варварлық жатыр. Ақын өз заманының діни жаңашылдарынан жоғары тұрып, Римнің ежелгі құдайларының болашағы олардың даңқты өткеніне сай келеді деген сенімділікпен қарастырады. Ол жамандау мен кешірім сұраудан бас тартады және Клавдиан сияқты, жаңа дін ескі дінге келтірген қорлыққа деген жасырын қайғысын жасырмайды. Мемлекет қайраткері ретінде ол жаңа дінімен мақтан тұтатын саяси христиан сенаторларын ренжітпеуге тырысады. Рутилиус христиан діні туралы тек бір-екі рет тікелей айтады, содан кейін ғана діни қызметкерлерге шабуыл жасайды. Рутилиус яһудилерді пұтқа табынушылар мен христиандарды ренжітпестен сынауға болады, бірақ ол оны христиандықтың жаман тамырынан өркендеген жаман түбір ретінде жек көретінін анық көрсетеді. Алайда, Ирландиядағы алғашқы христиан миссионері Рутилиуспен туыс және жақын досы болған Палладий (Ирландияның епископы) еді. Эдвард Гиббон Хонорийдің католик шіркеуіне қарсы шыққандарды мемлекеттік қызметтен қатаң түрде шеттетуге тырысқанын айтады. Бірақ Рутилиус саяси өмірдің басқаша суретін салады. Оның поэмасында Римдегі бұрынғы лауазымдарда болған адамдардан (олардың көпшілігі әлі де пұтқа табынушылар болған) құралған сенат, христиандығы діни емес, саяси болған христиандық партия және дәстүрлі римдік діни төзімділіктің кең таралған рухы бейнеленген. Қаланың, тіпті бүкіл Италияның атмосферасы әлі де пұтқа табынушылыққа толы еді. Сарай халықтан бұрынғысырақ кеткен, ал қуғын-сүргін заңдары көбінесе орындалмауға тиіс еді. Кейбір шіркеу тарихшылары Рим тоналып қалғаннан кейін епископ Иннокентий қайтадан үстемдікке ие болды деп ойлайды, бірақ Рутилиус пікірін қабылдаған ешкім мұндай ойға келе алмайды. Бәлкім, поэманың ең қызықты жолдары - Рутилиус "қатыгез Стилихон" есімін атағанда оның естелігіне шабуыл жасағандары. Рутилиус пікірінше, Стилихон өзінен қорқып, Альп пен Апенниннің қорғанысын жойды, оны көреген құдайлар варварлар мен Мәңгілік қаланың арасында орналастырды және оның терісін жамылған қолбасшылары - қатал готтарды империяның қасиетті жеріне орналастырды: "Ол қарулы жауды жердің жалаңаш мүшелеріне енгізді, оның шеберлігі ашық апаттан гөрі қауіпсіз болды. Нерон тозақтың барлық азабынан құтылсын, олар Стилихонды ұстасын; Нерон өз анасын өлтірді, бірақ Стилихон әлемнің анасын өлтірді!" Бұл, бәлкім, Рим сенатының көпшілігінің Стилихонға қарсы сезімдерін ерекше шынайы түрде көрсетеді. Ол тек Теодосийдің варварларға қатысты саясатын ғана еліктеді, бірақ тіпті осы күшті император да ежелгі римдік отбасылардың пассивті қарсылығына тап болды. Стилихонның готтармен қоршалғандарын көргендер Римге шабуыл жасаған готтарды Стилихонның кек алушылары деп қарады. Паулюс Оросиус сияқты кейінгі империяның тарихшылары Стилихонның өзінің билігін арттыру үшін готтарды шақырып, ұлын император етуді жоспарлап отырғанын айтты. Рутилиус поэмасында бұл тек өзін жақындап келе жатқан апаттан құтқару үшін жасалды делінеді. Кейбір христиан тарихшылары Стилихонның (негізінен ариан) пұтқа табынушылықты қайта орнатуға ниеттенгенін айтқанмен, Рутилиус оны оның ең бейшара жауы ретінде бейнелейді, оның Сибил кітаптарын жойғаны осыны көрсетеді. Бұл ғана Рутилиус көзінде қалаға содан кейін келген апаттарды түсіндіруге жеткілікті, дәл Флавий Меробаудс сияқты, бір-екі ұрпақтан кейін, өз заманының қайғы-қасіреттерін Вестаның ежелгі рәсімдерінің құлдырауына байланыстырды. (Стилихонға қатысты мүлдем басқа көзқарас үшін Клавдианды қараңыз.)

Стиль

Рутилий элегиялық жырларды үлкен метрикалық тазалықпен және еркіндікпен жазады, сонымен қатар Август дәуірінің элегиялық поэзиясын ұзақ зерттегенін көрсетеді. Оның поэмасының латын тілі сол заман үшін ерекше таза, көбінесе сөздік қоры мен құрылысы жағынан классикалық. Рутилий Клавдианның гениалдылығына ие болмаса да, оның әуесқойлыққа және асыра сөйлеуге бейімділігі де жоқ; Рутилийдің ескі үлгідегі тікелейлігі Аусонийдің күрделілігімен сәйкес келеді. Көбінесе дәстүрлі Рутилий Клавдиан немесе Меробаудтан гөрі "римдік ақындардың соңғысы" деп аталуға лайық. Рутилий өлеңін Рим қаласының құдайына арналған дитирамбиялық сөздермен бастайды: "оның даңқы апат кезінде де жарқырайды, және ол қайтадан күшімен көтеріліп, жабайы жауларын жеңіске жетеді". Содан кейін ол готтардың келтірген жолдар мен мүліктердің қирауына, Тибрдің сағасындағы бейіштердің жай-күйіне және жағалаудағы барлық ескі сауда порттарының жалпы құлдырауына сілтеме жасайды. Рутилий тіпті Этруриядағы бұрынғы маңызды Коза қаласының қирағандығын асыра көрсетеді, оның қабырғалары оның заманынан бері көп өзгермеген. Рутилий барган порттардың ішінде тек Пизаға қызмет еткен порт ғана өркендеуін сақтап қалған, ал ауыл тұрғындары Озирис мерекесін тойлап жатыр.

"De reditu suo" және оның басылымдарының тарихы

Рутилийдің қолжазбаларының көпшілігі 1493 жылы Джорджио Меруланың хатшысы Джорджио Гальбиато Боббио монастырында тапқан, зақымдалған және толық емес ежелгі қолжазбаның ұрпақтары. Бұл қолжазба 1706 жылы Австрия қолбасшысы, Савой князі Евгенийдің қызметіндегі генерал граф Клод Александр де Бонневаль оны монастырьдан алып кеткеннен бері көрінбеді. Жоғалған қолжазбаның ең жақсы үш куәсі – 1501 жылы Венада Жакопо Санназаро, Филиппо Бонони және үшінші белгісіз көшіруші жасаған көшірме (V белгісімен анықталған); 1530 жыл шамасында Римде Иоанн Андреас Круциан жасаған екінші көшірме (R белгісімен анықталған); және 1520 жылы Болоньяда Джованни Баттиста Пио басып шығарған поэманың алғашқы басылымы (editio princeps). 1970 жылы Мирелла Феррари Боббио қолжазбасының кішкентай фрагментінің табылуын хабарлады, ол қазір Копенгагендегі Корольдік кітапханада сақталатын Вергилий қолжазбасының мұқабасында қолданылған. Бұл фрагмент, Гальбиатоның 1493 жылы зақымдалған қолжазбаны тауып алуына дейін қайта қолданылған, 7- немесе 8-ғасырда жазылған; ол әлдеқашан жоғалған 2-кітаптың 39 жолының соңын сақтайды. Кейінгі маңызды басылымдардың арасында Каспар фон Барт (1623), Питер Бурман (1731, оның кіші латын ақындарының жинағында, онда поэма «Iter» деген атпен де кездеседі), Эрнст Фридрих Вернсдорф (1778, ұқсас жинақтың бөлігі), Август Вильгельм Цумпт (1840), Луциан Мюллердің сындық басылымы (Лейпциг, Тюбнер, 1870) және Жюль Вессеро (1904) бар; сондай-ақ Чарльз Хайнс Киннің түсіндірмелі басылымы, Джордж Фрэнсис Савидж Армстронгтың (1906) аудармасын қамтиды. Қолжазбаларда Намацианның есімі әртүрлі жазылған. Рутилий Клавдий Намациан R-ден келген, ал V-де Рутилий Клавдий Нумантиан деп жазылған. Киннің сөзіне сүйенсек, Намациан Кодекс Теодосианда «412 жылы magister officiorum» лауазымымен аталған, бұл автормен сәйкес келуі мүмкін, сондықтан бұл мәлімет маңызды. Басқа нұсқалар кейінірек пайда болды және олардың құндылығы жоқ: Нумантин, Мунациан. Мюллер және көптеген редакторлар ақынның есімін «Клавдий Рутилий Намациан» деп жазады, Рутилий Клавдий Намациан деп емес; бірақ егер ақыннің әкесі Кодекс Теодосианда аталған Клавдиймен сәйкес келсе, олар қате болуы мүмкін. Намацианның соңғы және ең толық басылымын Э. Доблхофер жасаған. Гарольд Исбелл өзінің «Империялық Римнің соңғы ақындары» атты антологиясына оның аудармасын қосты.

Фильм

Италиялық "Үйге саяхат" фильмі Наматианның еңбегіне негізделіп, 2004 жылы көрсетілімге шықты.