Кіріспе
Румын философы Стефан Лупаско (туған аты Ștefan Lupașcu; 11 тамыз 1900 – 7 қазан 1988) – аристотельдік емес логиканы жасаған румын философы.
Stéphane Lupasco (born Ștefan Lupașcu; 11 August 1900 – 7 October 1988) was a Romanian philosopher who developed non Aristotelian logic.
Алғашқы жылдар
Стефан Лупаско 1900 жылғы 11 тамызда Бухарест қаласында дүниеге келген. Оның отбасы ежелгі молдаван аристократиясына жататын. Әкесі заңгер және саясаткер болған, бірақ 1916 жылы отбасын Парижге көшірген – анасы, пианист және Сезар Франктың шәкірті. Лицейде орта білім алғаннан кейін ол Сорбоннада философия, биология және физиканы, сондай-ақ қысқа мерзімге заңды оқыды. 1920-ші және 1930-шы жылдары Париждің өнер және интеллектуалдық өміріне белсенді қатысып, 1935 жылы мемлекеттік докторлық диссертациясын қорғады.
Академиялық мансап
1946 жылы ол Франция Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының ғылыми көмекшісі болып тағайындалды, бірақ оның жұмысы қай ғылыми бөлімге жататынын анықтай алмағандықтан он жылдан кейін осы лауазымнан кетуге мәжбүр болды! Келесі он-он бес жыл оның еңбегін көпшілік пен басқа ойшылдар жақсы қабылдады, алайда өкінішке орай, негізгі логиктер мен философтар қабылдамады. 1960 жылы жарық көрген «Трой Материя» (Trois Matières) кітабы бестселлер болды, содан кейін адамдар Лупасконы 20 ғасырдың Декарт, Лейбниц, Гегелі, жаңа Клод Бернар, жаңа Бергсон деп атай бастады. Ол 70-ші және 80-ші жылдары да кітаптар жазуын жалғастырды, соңғы кітабы – 1986 жылы шыққан «L’Homme et ses Trois Éthiques» есімді еңбегі. Ол 1988 жылдың 7 қазанында Парижде қайтыс болды, оған дейін екі жыл бұрын. 1984 жылы Америка өнер және ғылым академиясының сыйлығы Лупасконың өмірінде алған аз ғана құрметтердің бірі болды. Лупаско 1987 жылы Парижде Басараб Николеску, Эдгар Морин, Рене Бергер, Мишель Рандом және француз зиялыларының басқа да өкілдері құрған Халықаралық трансдисциплинарлық зерттеулер орталығының (Centre International de Recherches et Etudes Transdisciplinaires (CIRET)) негіздеуші мүшелерінің бірі болды. Николеску еске алғандай, Лупаско академиялық қауымдастықтың оның жаңа принциптері мен постулаттарын адал түрде талқылауға және пікір алмасуға көрсеткен табанды қарсылығына қатты ренжіді, және осы қарсылықты өзінің принциптерінің тағы бір көрінісі деп қарады, бұл оның ащы сезімімен түсіндіріледі.
Жұмыстың қорытындылары
Лупасконың авторлық стилі оңай емес, оқырманның үнемі назарын қажет етеді. Бір бетке жуық ұзындықтағы, көптеген қосымша сөйлемдермен тіркесіп жазылған сөйлемдерге жиі кездесесіз. Оның жазуы әрбір сөз тіркесінің идеясы мен мағынасы тұрғысынан өте тығыз, тек сирек жағдайда ғана иллюстрациялық мысалдар келтіріледі. Лупаско бұрынғы жарияланымдарына көп сілтеме жасайды, алайда, өкінішке орай, олардың көп бөлігі тиісті түрде көрсетілмеген. Николеску атап өткендей, Лупасконың француз академиялық өмірінен шеттетілуінің артықшылықтары мен кемшіліктері болды: Лупаско қатаң форматтағы оқыту және ғылыми мақалаларды жариялау шектеулерінен босады, және ол дереккөздеріне сілтеме жасау қажеттілігін сезінбеді. Лупаско жетпіс тоғыз жасында жарық көрген "Психикалық әлемде" психиатриядағы қазіргі зерттеулер туралы ештеңе айтылмаған. (Лупаско, өкінішке орай, ағылшын тілін жақсы оқымағандықтан, оның туындыларына жақын Р.Д. Лэйнг пен Грегори Бейтсонның "анти" психиатриясына сілтемелер жоқ.) Бреннердің (2008) жақындағы зерттеуі Лупасконың еңбегін жаңартып, оның ғылым, философия және логикадағы қазіргі мәселелерге қатыстылығын көрсетеді.
Ықпал
Лупасконың еңбектерін мұқият зерттеген (бірнеше) зерттеушілер оған тиісті баға беруге асықпады. Тек социолог Марк Бейгбедердің бір ғана кітабы Лупасконың теориясын толыққанды сипаттап, оны "қоғам логикасы" ретінде дамытады. Философ Бенджамин Фонданның 1944 жылы (депортация мен қайтысына дейін) жазылған және 1998 жылы жарияланған қысқаша монографиясы Лупасконың сезімталдық және онтологиялық көзқарастарының шектеулерін талқылайды. Белгісіз ағылшын суретшісі Джордж Мелхуиштің кітабы Лупасконың идеяларын пайдаланып, ғалам құрылымы туралы өзінің концепциясын жасайды – бұл оның еңбектерін жақсы түсінген, бірақ аса қатаң емес тұжырымдамасы. Николескудің жеке кітапханасынан басқа, осы және тағы бірнеше мәтіндерге қол жеткізу қиын екендігі айтылады. Мысалы, Лупасконың Андре Глюксман "Ойшылдар шебері" деп атаған алдыңғы буын өкілдері – Кант, Гегель, Шопенгауэр және Маркс туралы талдауын толыққанды түсіну үшін бірнеше кітапты қарастыру қажет. Дегенмен, Лупаско өз негізгі тезистерін үнемі қайталап, оларды жинақы, мағыналы және үйлесімді түрде жеткізеді, оқырмандар назарына лайық. Лупасконың "Антагонизм принципі және энергия логикасы" кітабына жазған кіріспесінде Николеску, оқырман кітаптағы (салыстырмалы түрде аз) математикалық формулалардан өткесін, Лупасконың тілі толыққанды түсінікті екенін атап көрсетеді. Ол өзіне-өз қатыстылық арқылы іске асырудың, мүмкіндіктердің және аралық жағдайдың үштік аспектілерін көрсетеді, бұл оған ғылыми, философиялық және поэтикалық сиқырдың тартымдылығы мен ерекшелігін сыйлайды. Қысқаша айтқанда, Альберт Эйнштейннің еңбектері мен кванттық теориядан шабыттанған Лупаско классикалық логиканың үшіншісін жоққа шығару принципіне күдік келтіре отырып, жаңа логиканың негізін қалады. Ол екілік принциптен асып түсетін үшінші күйді енгізеді – Т-күйін. Т-күйі "нақты" да, "мүмкін" де емес (Лупасконың жүйесінде стандартты екімәнді логиканың "ақиқат" немесе "жалған" мәндерін алмастыратын санаттар), бірақ екі қарама-қайшы элементтің жоғары деңгейдегі шындық немесе күрделілікте шешілуі. Лупаско өзінің логикасын физика мен эпистемологияға, ең бастысы, сананың жаңа теориясына қатысты кеңейтеді.
Summarizing briefly, stimulated by Albert Einstein's works and quantum theory, Lupasco founded a new logic, questioning the tertium non datur principle of classical logic. He introduced a third state, going beyond the duality principle, the T state. The T state is neither 'actual', nor 'potential' (categories replacing in Lupasco's system the 'true' or 'false' values of standard bivalent logic), but a resolution of the two contradictory elements at a higher level of reality or complexity. Lupasco generalised his logic to physics and epistemology and above all to a new theory of consciousness.
Жақында жүргізілген зерттеулер
Француз тіліндегі маңызды анықтама – 1999 жылғы «Стефан Лупаско: Адам және еңбегі» жинағы, авторлары Х. Бадеску және Б. Николеску. Лупасконың ой-пікірін ағылшын тілінде алғаш толық жаңартып, салыстырған еңбек – 2008 жылы Дж. Е. Бреннердің «Logic in Reality» кітабы. Сонымен қатар, пайдалы жаңа материалдарға 2009 жылы өткен Лупаско туралы симпозиумның жинағы «Екі мәдениеттің тоғысқан жері: Бүгінгі Лупаско» (француз тілінде) және Бреннердің «Стефан Лупасконың философиялық логикасы (1900–1988)» атты өмірбаяндық мақаласы (ағылшын тілінде) жатады.