Кіріспе

Құс түрі, Жаңа әлем қарақұсы. Балтимор ориолы (Icterus galbula) – Солтүстік Американың шығысында көшіп-қонушы мекендейтін, көптеп кездесетін құс. Ол атауын 17 ғасырдағы Балтимор лордының гербіндегі еркек құстың түстеріне ұқсағандықтан алған. Балтимор ориолы мен батыс Булок ориолы (Icterus bullockii) арасындағы будандасуды байқаулар 1973 жылдан 1995 жылға дейін оларды «солтүстік ориол» деп аталатын бір түр ретінде жіктеуге алып келді. Торонто университетінің зоология профессоры Джеймс Райзинг және басқалар жүргізген зерттеулер бұл екі құстың мағыналы будандаспағанын көрсетті. Балтимор ориолы – Мэриленд штатының ресми құсы, сондай-ақ «Балтимор Ориольс» бейсбол командасының атауы және талисманы.

Таксономия

Балтимор ориолы – Карл Линнейдің 1758 жылғы «Systema Naturae» еңбегінің 10-шы басылымында алғаш рет сипатталған көптеген құс түрлерінің бірі. Жаңа әлемдегі барлық ориольдер сияқты, бұл түрдің де аты Ескі әлемде кездесетін, туыс емес, бірақ сыртқы түрі ұқсас Oriolidae тұқымдасынан алынған. «Ориоль» сөзі латын тіліндегі «aureolus» – «алтын» деген сөзден шыққан. «Icterus» туысының атауы ежелгі грек тіліндегі «ikteros» – «сары құс» деген сөзден келген, көбінесе бұл Еуразиялық алтын ориоль деп есептеледі, оның көрінуі сары ауруды емдейді деген сенімде болған. «Galbula» – сары құстың латынша атауы, ол да көбінесе алтын ориоль деп саналады.

Сипаттама

Бұл орташа мөлшердегі қысқа тұмсықты құс, ұзындығы – , қанаттарының ені – . Олардың дене бітімі иктеридтерге тән, мықты денелі, ұзынша құйрықты, жақсы дамыған аяқтары мен қалың, сүйір тұмсықтары бар. Дене салмағы орташа есеппен , ал салмақ диапазоны – . Еркек ориол әйелге қарағанда сәл ірілеу, бірақ өлшемдік айырмашылық иктеридтер стандарты бойынша минималды. Ересек құстардың қанаттарында әрқашан ақ жолақтар болады. Ересек еркектің ішкі жағы, иықтары және қылқасы қызғылт-сары түсті, кейбір құстардың түсі өте жарық қызғылт-сары болса, ал басқалары сары-қызғылт түсті болады. Еркек құстың қалған қауырсыны қара түсті. Ересек әйелдің үстіңгі жағы сары қоңыр, қанаттары қараңғырақ, ал кеудесі мен құрсағы бозғылт сары түсті. Жасы ориол аналыққа ұқсас, ал еркектер екінші жылдың күзіне дейін ересек құстың қауырсынына ие болмайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Балтимор ориолдары жазда Неарктикада, оның ішінде Канада далаларында және Монтана штатының солтүстік-батысында, шығысқа қарай Оңтүстік Онтарио, Оңтүстік Квебек және Нью-Брансуик арқылы, оңтүстікке қарай АҚШ-тың шығысында Миссисипи және Алабама штатарының орталық бөліктеріне және Солтүстік Джорджияға дейін қоныстанады. Олар қысқа Неотропикалық аймаққа көшеді, кейде Мексикаға дейін, ал көбінесе Орталық Америка мен Оңтүстік Американың солтүстігіне дейін. АҚШ-тың оңтүстігіндегі кейбір аймақтарда, егер оларға ұнайтын жем беру орындары болса, ориолдар қыс бойы қалуы мүмкін. Бұл құстың таралған аймағы Орта Батыстағы Булок ориолымен тоғысады, және екі түрдің де бір кезде "Солтүстік ориол" деген атпен бір түрге жатқандығы есептелген, себебі олар өнімді гибридтер тудырады. Балтимор ориолы Батыс Еуропаға сирек келген құс. Балтимор ориолдары көбінесе үлкен, жапырақты жапырақты ағаштардың жоғары жағында кездеседі, бірақ тығыз орманды жерлерде сирек қоныстанады. Бұл түр жаз және көшіп бара жатқан кезде ашық орманды жерлерде, орман шеттерінде, жартылай орманды ылғалды жерлерде немесе өзендер бойындағы ағаштарда табылған. Олар өте бейімделгіш және әртүрлі қосалқы орталарда көбейе алады. Соңғы кезделерде оларды жеміс бақтарында, егістік жерлерде, қалалық саябақтарда және қала маңындағы ландшафттарда жиі кездестіруге болады, әсіресе ағаштар сақталған жерлерде. Мексикада олар гүлдейтін ағаштардың қанатында, көбінесе көлеңкелі кофе плантацияларында қыстайды. 1966 жылдан 2015 жылға дейін Балтимор ориолының саны оның көктемгі және шығыс бөліктерінде жылына 1,5%-дан астам азайды. Басқа себептермен қатар, голланд шыршасының ауруы олардың ұя салуға қолайлы жерлерін – шырша ағаштарын жойды.

Ән мен шақырулар

Балтимор ориолының әні – жақсы танылған, әдемі сыбызғылардың қысқа тізбегі, ол "tyew, pyeer, peededoo" және "teer" сияқты дыбысталады. Оның шақыруларында ерекше мұрындық дыбыс "veeer", төменгі шалқыма және "tyew li" мен "kleek" сияқты екі жоғары дыбыс бар. Еркек Балтимор ориолының әні – айқын сыбызғы, жарқын тембрмен, ағынмен кететін және 2-ден 7 ретке дейін қайталанатын, 1-2 секундқа созылатын қысқа ноталар тізбегін қамтиды. Көбею маусымында ересек еркек ориолдар ұшу кезінде қанаттарын қозғайтын дыбыс арқылы бір-бірімен "қалқымалы барабан соғысын" жасауы мүмкін. Еркек ориолдар аумақты жариялау және қорғау үшін ән салады. Балтимордың аналық ориолы да байланыс үшін ән салады, ал ұясын қорғағанда қаһарлы шырылдағандай ерекше дыбыс шығарады. Еркек және аналық ориолдардың екеуі де қақтығыс кезінде жаңғарыссыз шалқымаға ұқсайтын ерекше ескерту дыбыстарын шығарады. Егер аймақта ориолдың басқа түрлері болса, олар шалқыманы естіп, ескерту дыбысына жауап береді және аумақты қорғауға көмектесуге тырысады.

Өсіру

Балтимор ориолдары көбінесе жұптасу маусымынан басқа уақытта жалғыз өмір сүреді. Бұл түр жалпы алғанда моногамды болып саналады, алайда басқа жұптармен жұптасу жиі кездесетінін көрсететін дәлелдер бар. Көктемде аталық өзінің аумағын белгілеп, аналықтардың алдында ән шырқап, шағылысып, бір тармақтан екінші тармаққа секіріп көрсетіледі. Аналықтар бұл көрсетіске мән бермейтін немесе ән салып, шақырып немесе қанаттарын сілкіп жауап беретін болуы мүмкін. Қанатты сілкіп көрсету – бұл алға еңкейіп, құйрығы жартылай жайылып, қанаттарын сәл төмендетіп, дірілдету. Балтимор ориолдары елм, пахта, клен, сары ағаш немесе алма сияқты ағаштарды ұя салу үшін жиі таңдайды, ұя әдетте жерден жоғары орналасқан. Аналық 3-7 жұмыртқа салады, көбінесе 4-ке жуық. Жұмыртқалар ақшыл сұрдан көкшіл ақ түске дейін болады, орташа өлшемді. Инкубация кезеңі 12-14 күнге созалады. Балапандар шыққаннан кейін екі ата-ана да оларды қайтадан қоректендіріп, аналық екі апта бойы ұяда күтеді. Осыдан кейін жас құстар ұшып, көп ұзамай дербес өмір сүре бастайды. Егер жұмыртқалар, балапандар немесе ұя жойылса, ориолдар қосымша жұмыртқа салуға шамасы келмейді. Ең қарт Балтимор ориолы табиғатта 11 жыл 7 ай өмір сүрген. Тұтқындықта олар 14 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Олар биік бұтақтарды аралап, желкендей қозғалып, жапырақ арасында ілініп тұрады. Олар негізінен жәндіктер, жидектер мен нектар жейді және көбінесе құс қоректенуіштерге тосады. Олардың сүйікті азығы – орман шатырлы көбелек құрттары, оларды көбінесе личинка кезеңінде жейді. Егер олар табиғи түрде жыртқыштармен реттелмесе, бұл түр зиянды болуы мүмкін. Құрттарды жеу алдында оларды бұтаққа ұрып, қорғаныш түктерін кетіріп тастайды. Олар сонымен қатар қоңыздар, шегірткелер, аралар, жәндіктер және өрмекшілерді де жейді. Америкалық қарақұмықтар мен көптеген жеміс жейтін құстардан айырмашылығы, Балтимор ориолдары піскен, қара түсті жемістерді ғана жақсы көреді. Олар ең қара шөптерді, ең қызыл шиені, ең қою қызыл жүзімді іздейді, ал жасыл жүзім мен сары шиені піскенде де елемейді. Балтимор ориолдары кейде жұмсақ жемістерге тығылып, шырынын тілдерімен сорып алады. Көктем мен күз айларында нектар, жеміс-жидек және басқа да қантты тағамдар майға айналып, көші-қон үшін қажетті энергияны қамтамасыз етеді. Көптеген адамдар енді Балтимор ориолдарын өз бақшаларына ориол қоректенуіштермен тартады. Бұл қоректенуіштер көбінесе құс қоректенуіштермен бірдей тағамды қамтиды, бірақ олар ориолдар үшін арналған, қызыл емес, қызғылт түсті және үлкен тармақтары бар. Балтимор ориолдары жартылай бөлінген апельсиндерді, жүзім желесін және қыста гумбо лимбо (Bursera simaruba) ағашының қызыл тұқымдарын да жақсы көреді. Егер олар жақсы күтілген қоректенуіш табатын болса, ориолдар өз балаларын сонда алып барады.