Кіріспе

Мысырдағы мамлюк көшбасшысы Әли Бей әл-Кәбір (علي بك الكبير, грузинше: ალი ბეი ალ ქაბირი; 1728 – 8 мамыр 1773) – Мысырды Осман империясының билігінен тәуелсіздікке ұмтылған мамлюк көшбасшысы. "Жинн Али" ("Али шайтан") және "Булут Капан" ("Бұлт ұстағыш") лақаптарымен танылған Әли Бей 1768 жылы Осман билеушілеріне қарсы көтеріліс жасап, Осман империясының Мысыр әйялетін қысқа мерзімге тәуелсіз етті. Оның билігі ең жақын серігі, сенімді генералы Әбу әл-Дәһабтың мойын бұрмауы салдарынан аяқталды, бұл Әли Бейдің құлдырауына және өліміне соқтырды.

Шығу тегі

Әли Бей Абхазия княздығында дүниеге келген және этникалық жағынан грузин болған. "Ислам энциклопедиясы" кітабында Әли Бейдің замандас биографы Саувер Лусиньянның сөзін келтіреді, оған сәйкес, ол "демекші" грек православ дін қызметкері Дәуіттің ұлы еді. Алайда, Александр Микаберидзенің мәліметінше, Әли Бейдің әкесі Грузия православие шіркеуінде дін қызметкері болған. Ол шамамен 13 жасында 1741 жылы тұтқынға алынып, Осман Египетінің астанасы – Каир қаласына жеткізілді және құлдыққа сатылды. Оны екі еврей кеден қызметкері сатып алып, 1743 жылы Ибрагим Кетхудаға берді. Ибрагим Кетхуда да грузин тегінен шыққан.

Ерте мансап

Мысыр мен Сирияның мамлюк сұлтандарын 1518-1519 жылдары Осман империясы жаулап алса да, жаңа билеушілер қалған мамлюк әскерлері мен шенеуніктерін жаңа құрылған Мысыр провинциясының басқару жүйесіне енгізді. Осман сұлтаны Мысырдың үлкен әскери және экономикалық ресурстарын губернатордың қолына толық шоғырландырудан сақ болып, өз билігін теңестіру үшін провинцияда күрделі үкімет жүйесін құрды. Осман императорлық қызметкерлерінің қатарынан әрқашан таңдалған губернатор Мысырдағы сұлтанның бас атқарушысы болып қала берді және пашаның жоғары дәрежесін иеленді, ал әдетте мамлюк болған дефтердар немесе қазынашы экономикаға қатысты үлкен билік алды және санжакбейдің келесі жоғары дәрежесін иеленді, көбінесе "бей" деп қысқартылады. Облыста Осман әскерінің жеті бөлімдері болды, олардың ең күштісі – яничарлар. Қалған мамлюктер провинцияда бастапқыда Осман билеушілеріне адал болған, мамлюк дәстүрін жалғастыру үшін маңызды жаңа жауынгерлерді импорттауды және оқытуды жалғастыруға мүмкіндік берген қатардағы әскери құрылымды сақтады. 18 ғасырдың басында мамлюк билері күшін әлсіретіп, билік құрды. Дефтердар, губернатор болмаған кезде атқарушы билікті қолға алған, жыл сайынғы Меккеге қажылыққа баратын керуенді басқаратын, яничарлардың басшысы болған, барлық билік мамлюк бейлері иелігінде болды. 1711 жылы елдегі екі басым мамлюк фракциясы – Факария мен Касимия арасында азаматтық соғыс басталды. Біріншісі яничарлармен, екіншісі басқа Осман бөлімдерімен және жаңадан пайда болған мамлюк фракциясы – Каздуғлиямен қолдауға ие болды. Фәкәриялар соғыста жеңілді, бірақ 1730 жылдары жеңімпаз Қасимия соғысып жатқан топтардың сарқылып қалған күштеріне бөлінді, бұл Қаздуғлияның билікке көтерілуіне мүмкіндік берді. Мамлюктердің арасындағы қантөгіске қарамастан, азаматтық соғыс мамлюк бейлерінің Мысырдағы басым әскери күш ретінде Осман империясына қарсы жеңіске жетуін көрсетті. XVIII ғасырдың қалған бөлігінде мамлюк бейлері Мысыр саясатын басқарады, бірақ олардың үнемі фракциялануы мен ішкі жанжалдары Османлыларға провинциялық істерде маңызды ықпал етуді жалғастыруға мүмкіндік берді. Мысырдағы мамлюктердің жаңадан тапқан билігі мен беделінің дәлелі ретінде сұлтанның ең танымал мамлюк бейіне берген жаңа атағын (елдің басшысы) жариялауы болды. Әлидің қожайыны Ибрагим Кетхуда 1730 жылы Қаздуғли фракциясын Қасимияға қарсы жеңіске жеткізді, ал 1739 жылы Факарияның басшысы Усман бейді қуып жіберді. 1748 жылы Ибрагим Кетхуда мен оның биліктегі серіктесі, кіші Джульфия мамлюк фракциясының басшысы Ридван Кетхуда, елде тұрақтылықты орнатты. Ыбырай Кетхуданың мамлюк үйіндегі қатарларды көтеру арқылы 1749 жылы Әли 1749-шы жылқышының қатарына жетті. XVIII ғасырдың басында 36 әкімшілік кеңсе ашылды. Олардың юрисдикциясы әдетте ауылдық провинциядағы ауылдар тобын қамтиды және олар негізінен бедуиндер (көшіп-қонушы) тайпалары бақыламаған ауылдың сол бөліктеріндегі ең күшті әкімшілер болды. 1753 немесе 1754 жылдары Әли XVIII ғасырдағы мамлюк бейліктерінің ішіндегі екінші маңызды лауазым болды. Керуенге басшылық еткенде, ол керуен жолынан өткен шөл далада тұратын бедуин тайпаларына қарсы батыл шабуылдар жасады. Ол өзінің танымал түрік лақап аты, "буларды ұстап алатын" деген мағынаны білдіреді, бұл бұлттар сияқты қиын болатын бедуиндерге сілтеме. Оның арабша лақап аты ('Али жын') да бедуиндерге қарсы қатыгездікке сілтеме болды. Хаждан оралғаннан кейін Әли бей дәрежесіне ие болды. 1754 жылы қарашада Ибрагим Кетхуда қайтыс болды, содан кейін оның орнын Абдул Рахман Кетхуда алды, ал Ридван 1755 жылы мамыр айында Ридван құлатылғаннан кейін, оның орнын алды. Қазан айына қарай Усман бей әл-Джиржауи болды және Абдул Рахман негізінен саясаттан зейнетке шықты. Әли әл-Джиржауидің тұсында бей болды. Әл-Джиржауиді Хусейн Бей әл-Сабунжи құлатты, ол Әли Бей болды және ықтимал қарсыластарды тазалау аясында Төменгі Мысырдағы Нусат ауылына жер аударылды. Қарашада әл-Сабунжи Ибрагим Кетхуданың үй ішіндегі көрнекті бей Хусейн Бей Кашкаш бастаған жоспарда құлдыратылды. Тағы бір "Әли би", "әл-Газзави" деп аталатын, ол да Ибрагим Кетхуданың мамлюгі болған, ол да жер аударылудан қайта шақырылды және жаңа би ретінде көрнекті билер кеңесіне сайланды. 1760 жылы әл-Газзави хаж керуенін басқарып жатқанда, ол зейнеткерлікке шыққанда ықпалды болған Абд әл-Рахманды өлтіруге тырысты. Сюжеттің ашылуынан кейін Абд әл Рахман Әли Беймен одақтасты, ол яничарларға елеулі ықпал етті, әл-Газзавиге қарсы өз позициясын нығайту үшін. Әл-Газзавидің болмағанда өткен жетекші бейлер кеңесінде Абд әл Рахман Әли Бейдің әрекеттік губернатор, Халил Бей әл-Дәптардарды алмастыруын ұсынды, кеңес келісті. Әли Бейдің сайлануы және Абд әл-Рахманды өлтіруге тырысқан конспираторларды атқару туралы келесі бұйрық естігеннен кейін, Газзави Хаждан оралғанда Газаға жер аударылды.

Бірінші кезең

Әли би ресми түрде билік еткенмен, күнделікті саясаттан көбінесе шетте тұрған Абд әл-Рахман нақты билікті өзінде шоғырландырды. Абд әл-Рахман бей де, мамлюк та емес, ол мамлюктің ұлы еді, ал мамлюк жүйесінде олар мансапқа көтерілуге мүмкіндік алмайтын. Сондықтан ол Әли бейді өзінің саяси құрылығы ретінде пайдаланды. Абд әл-Рахманның, сондай-ақ Осман әкімі мен басқа мамлюк бектерінің оның билігін шектеуі Әли бидің толық билікке ұмтылысына қайшы келді. Ол өзінің қарсыластарын жоюға, өз үйінен мамлюктерді көтеруге, оларды маңызды лауазымдарға тағайындауды ұйымдастыруға және табыс көздерін кеңейтуге бел буды. Ол 1763 жылы Александриядан бірнеше янычар офицерін жер аударып, Александриядағы төрт дін қызметкерін кепілдікке алып тұтқындау арқылы билікке ұмтылысын бастады. Келесі жылы ол Мысырдың келе жатқан әкімінің лауазымға кірмес бұрын улануына себепкер болған болуы мүмкін. 1765 жылы ол Абд әл-Рахманды Хижазға (Батыс Арабияға) жер аударды. Осы аралықта ол өз мамлюктерін қарқынды түрде жинап, оларды жоғарылатып, 1766 жылға қарай 3000 мамлюкке ие болып, сегізін бейлер етіп тағайындады.

Газадағы жер аударылу

Әли бидің өзінің және басқа мамлюк әмірлеріне қарсы күшейе түскен қимылдары, сондай-ақ өзінің мамлюктерін күшейтуі мен тирандық билеуі Осман империясы үкіметінің оның билігін тежеуіне себеп болды. Империя жаңа губернатор – Хамза пашаны тағайындап, оған Әли биді құлату жөнінде құпия тапсырма берді. Губернатор Әли бидің басты мамлюк қарсыласы Хусейн би Қишкишті елден қайтарды. Әли би Хусейн биді улап өлтіруге әрекеттенді, бірақ қастандық ашылды, осыған байланысты Хусейн би мен Хамза паша Әли биді сарайында қоршауға алып, қарсы шара қолданды. Ол Мединаға жер аударысуға келіссе де, Египет шекарасындағы Газаға қашып басты. Газада Әли би Солтүстік Палестинадағы Акрадағы күшті тұлға Захир әл-Умармен байланыс орнатып, оның қолдауын алды.

Билікке қайта оралу

Халил би мен Хусейн бидің зұлымдық билігі Хамза пашаға Әли бидің Мысырға оралуын жеңілдетуге және оны биліктегі билердің күшін тексеру үшін пайдалануға мүмкіндік берді. 1766 жылдың 6 қыркүйегінде Әли би және оның ірі мамлюктері Каирдегі жетекші билердің үйлеріне келіп, мамлюктердің шешім қабылдау кеңесіне қайта қабылдануларын талап етті. Кеңес мүшелері оларды қайта қабылдамады, бірақ Мысырда қалуға рұқсат берді. Әли би Нусатқа жер аударылды, онда ол ол жердің кірісінен күнкөріс істеуге тиіс болды, ал оның серіктері Жоғарғы Мысырға жіберілді, онда Салих би басқаратын Касимия фракциясынан бірнеше мамлюктердің жер аударылғандары Хавара тайпасының қонақтары болып отырды. 1767 жылдың ақпан айында Әли би мен оның Каирдегі қолдаушылары арасындағы құпия хабарласып жатқаны анықталды, нәтижесінде биліктегі билер оның қолдаушыларын өлтірді немесе жер аударды және Әли биді Джиддаға жер аударуға бұйрық берді. Бірақ, шамамен сол кезде Хамза паша Константинопольден келген бұйрық бойынша мамлюктерге қарсы қимыл жасады. Бірнеше билер қаза тауып, Хусейн би жараланғанмен, мамлюктер губернаторды жеңіп, оны қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Империялық үкімет көп ұзамай жаңа губернатор Рақым Мехмед пашаны, билерді бақылауға алып, Әли биді қолдауға бұйрықпен жіберді. Оларға қауіп төндіргеніне қарамастан, биліктегі мамлюк қарсыластары Әли биге Жоғарғы Мысырдағы Асиюттағы жер аударылған мамлюктерге қосылуға рұқсат берді. Сол жерде Хавара тайпасының басшысы шейх Хумам Әли би мен Салих би арасында одақ құрды. Енді екеуі Хусейн би мен Халил биге қарсы Нил өзені бойындағы жолдарды жауып, Жоғарғы Мысырдан Каирге азық-түлік жеткізілмейтіндей етіп, сондай-ақ Жоғарғы Мысыр аудандарынан салық жинауды тоқтатты. Биліктегі мамлюктердің Әли би мен Салих биге қарсы жасаған сәтсіз жорықтарынан кейін, соңғы екеуі шабуылға шығып, 1767 жылдың күзінде Каирдің алдында пайда болды. Бейлерді құлатуға ниеттенген Рақым Мехмед паша оларды казармаларына қайтаруға бұйрық берді, осылайша Хусейн би мен Халил биді маңызды әскери қолдаудан айырды. Қазан айында ешқандай шайқас болмастан Әли би мен Салих би Каирге кірді, ал Халил би мен Хусейн би Газаға қашып кетті. Рақым Мехмед паша Әли биді билікке мойынұсынып, оның бағынышты билерін бұрынғы лауазымдарына қайтарды.

Жауларды жою және одақтастардың алға басуы

Көп ұзамай Әли би өзінің қарсыластарын жою үшін науқан бастады. 1767 жылғы 30 қарашада ол екі жоғары дәрежелі мамлюк, Әли Бей Жинн мен Хасан Бейді өлтірді, содан кейін тағы төрт бейді және олардың серіктерін Мысырдан қуды. 1768 жылғы 1 наурызда ол отыз офицерді, оның ішінде оның одақтасы Салих бидің үй ішіндегі он сегіз жоғары дәрежелі мамлюкті жер аударып жіберді. Мамыр айында Хусейн Бей мен Халил Бей Газадан Әли Бейге қарсы жорық бастады, Нил дельтасы арқылы өтіп, Тантада база құрды. Әли би Рақым Мехмед-пашадан оларды көтерілісшілер деп ресми түрде жариялайтын ферман алды, бұл оған императорлық қаражатты оларға қарсы пайдалануға мүмкіндік берді, бірақ ол жергілікті және шетелдік саудагерлерге сол мақсатқа қатысты ауыр салықтар салды. Мұхаммед би Әбу әл-Дхахаб пен Салих би көтерілісшілерге қарсы шықты, олар оқ-дәрілері біткеннен кейін берілді. Хусейн Бейдің басы кесілді, ал Халил Бей Александрияға жер аударылуға рұқсат бергенше, Сейид Тантауи мешітіне сиынды. 1768 жылдың шілдесінде ол Александрияда дарға асылды. Жылдың қалған бөлігінде Әли би мамлюктер мен хандықтардың, әсіресе провинциядағы жалғыз ықпалды үкіметтік әскери күш болып қалған яничарлардың арасындағы қарсыластарын жоюды немесе едәуір әлсіретуді жалғастырды. Қыркүйекте француз консулы "яничарлар ешқашан бүгінгідей төмендеуге ұшыраған жоқ" деп мәлімдеді. Сол айда Әли би Салих биді өлтірді, көп ұзамай оның үйін қиратып, мамлюктерін Танта, Дамиетта, Джидда және Жоғарғы Мысырға жер аударды. Жауларына қарсы әрбір қимылмен Әли би Мысырдағы әскери және бюрократиялық билікті нығайта түсті. Ол жойған офицерлердің барлығын өз мамлюктерімен алмастырды. Ол өз үйіндегі бейлерге өз үйлерін құруға рұқсат берді, ал өзі көптеген жаңа мамлюктерді жинап, өз күшін толықтыру үшін жалдамалы әскерлерді тағайындады. Салих бидің өлтірілуінен кейін Әли би тағы үш мамлюкті билікке көтерді, Исмаил биді дефтердар, Әйюб биді Гирганың басты округінің губернаторы және тағы бір мамлюк биі Хасан би Ридванды Каирдің қолбасшысы етіп тағайындады. Ол қыркүйек айында губернатор лауазымына кірісіп, губернатор болмаған кезде оның атқарушы өкілеттігін иеленді. Крецелий "мамлюк режимі басшылығын Осман үкіметінің атқарушы функцияларымен біріктіру арқылы Әли би Осман әкімшілігінің толық игеруіне қол жеткізді және губернаторды әлсіздікке ұшыратты" деп атап өтті. Рақым Мехмед-паша қараша айында Мұхаммед-бей Әбу әл-Дхахабты шақырып, Әли биді биліктен шығаруға тырысты. Соңғысы Әли бейге бұл жоспарды ашты, ол кейін губернаторды айыптады және құлатты. Әли би Жоғарғы Портаға жыл сайынғы салықты тоқтатты және Осман сұлтанының артықшылықтарын бұрын-соңды болмаған түрде өз есімін жергілікті монеталарға 1769 жылы (сұлтанның белгісімен бірге) соқты, бұл Египеттің Осман билігінен тәуелсіздігін жариялады. 1770 жылы ол Хиджазды басып алды, ал бір жылдан кейін Сирияны уақытша басып алды, осылайша 1517 жылы жойылған мамлюк мемлекетін қайта құрды. Алайда, 6 маусым 1771 жылы Захир әл-Умар мен Әли бидің одақтас күштерінің губернаторы Усман паша әл-Курджиге қарсы үлкен жеңісінен кейін бірнеше күн өткен соң, Сириядағы әскерлерінің қолбасшысы Әбу әл-Дхахаб, Осман агенті өзі мен Әли бидің арасындағы сенімсіздікті қоздырғаннан кейін, күресті жалғастырудан бас тартты және тез арада Мысырға оралды. Нәтижесінде 1772 жылы Әли би биліктен айырылды. Келесі жылы ол Каирде қаза тапты. Алайда, 1772 жыл өте даулы; басқа да дереккөздер мен тарихшылар Мысырда Әли би билігінің аяқталуы туралы әртүрлі деректер береді. Ұзыншаршылы 1773 жылға дейін билікті ұстап тұрғанын (Кара Халил паша губернатор болғанда) айтады, бірақ Сициль и Османи 1769 жылы биліктен құлап, 1769 жылдан 1773 жылға дейінгі аралықта үш аралас губернаторды атады: Копрули Хафиз Ахмед паша (1769), Келечи Осман паша (1769–1771) және Векил Осман паша (1772–1773). Бірінші тұлғадан алынған Аль-Жабарти 1769 жылы Әли Бейдің Стамбулдан келген жаңа губернатор тағайындалған кезде биліктен бас тартқанын мәлімдейді (бірақ ол оны атамайды). Ұзыншаршылы Аль-Жабартидің жылнамасын оқыған, бірақ 1769 жылы Стамбулдан келген жаңа губернатор туралы баяндаманы ескермеген болуы мүмкін, өйткені одан кейін Аль-Жабарти 1773 жылға дейін басқа пашалардың есімдерін немесе реттілігін атамайды. Алайда, Бидуэллдің айтуынша, " ол өз елінің тұрғындарынан немесе шетелдіктерден техникалық кеңес алмады. Ол заманауи армия құруға тырыспады".