Кіріспе
Уолтер Сэвидж Ландор (30 қаңтар 1775 – 17 қыркүйек 1864) – ағылшын жазушысы, ақыны және қоғамдық қайраткер. Оның ең танымал туындылары – «Қиял әңгімелері» прозасы және «Роза Эйлмер» поэмасы. Замандас ақындары мен сыншыларының жоғары бағалауына қарамастан, ол халық арасында кең танылмады. Оның өзінің туындыларымен қатар, оның шаршаңқы мінезі мен жанды темпераменті де ерекше болды. Оның жазуы мен саяси белсенділігі, мысалы, Лайош Кошут пен Джузеппе Гарибальдиді қолдауы, либералдық және республикалық идеяларға деген құштарлығымен байланысты болды. Ол Чарльз Диккенс және Роберт Браунинг сияқты келесі буын әдеби реформаторларымен достық қарым-қатынас жасап, оларға әсер етті. «Йейтс, Эзра Паунд және Роберт Фрост сияқты ең үздік ақындар оның нұрымен басшылыққа алды». Ландордың прозалық шығармаларының ең көрнекті үлгісі – «Қиял әңгімелері». Ол грек философтарынан бастап замандас жазушыларға дейінгі тарихи тұлғаларды пайдаланып, философия, саясат, махаббат және тағы басқа көптеген тақырыптарды қамтитын кейіпкерлер арасындағы әңгімелер құрастырды. Бұл тәжірибе Ландордың диалог жазудағы табиғи қабілетін оның пьесаларынан гөрі тиімдірек қолдануға мүмкіндік берді. Пьесаларында көптеген цитаталар болғанымен, олардың жалпы әсері драма өнерін толық меңгермегендіктен нашар болды. Ландор сезімтал және әдемі поэзия жазды. Махаббат өлеңдері Ионе, Ианте, Роза Эйлмер және Роза Пейнтер сияқты әйелдердің романтикалық образынан шабыт алды. Оның әпкесі мен балалары туралы «отбасылық» өлеңдері де осындай терең сезімге толы. Өмірі бойы Ландор Питтке қарсы саясаттан бастап Италияның бірігуіне дейінгі әртүрлі тақырыптарда түрлі журналдарға жазды. Ол сондай-ақ эпиграмма шебері болды, оны тиімді пайдаланып, өзін ренжіткен саясаткерлер мен басқа адамдардан кек алды. Ландор 300-ден астам латын өлеңдерін, саяси трактаттар мен эсселер жазды, бірақ олар көбінесе оның туындыларының жинақтарында назарсыз қалды. Ландор латын тілін «әдепсіз немесе ұнамсыз» деп санаған нәрселерді білдіру үшін және жала жабу материалдарын жасыру үшін пайдалы деп тапты. Оның замандас классикалық ғалымдары Ландордың латын еңбектерін оның ағылшын жазуымен тең санады.
Walter Savage Landor (30 January 177517 September 1864) was an English writer, poet, and activist. His best known works were the prose Imaginary Conversations, and the poem "Rose Aylmer," but the critical acclaim he received from contemporary poets and reviewers was not matched by public popularity. As remarkable as his work was, it was equalled by his rumbustious character and lively temperament. Both his writing and political activism, such as his support for Lajos Kossuth and Giuseppe Garibaldi, were imbued with his passion for liberal and republican causes. He befriended and influenced the next generation of literary reformers such as Charles Dickens and Robert Browning. 'Some of the best poets, Yeats, Ezra Pound and Robert Frost among them, steered by his lights'. Landor's prose is best represented by the Imaginary Conversations. He drew on a vast array of historical characters from Greek philosophers to contemporary writers and composed conversations between pairs of characters that covered areas of philosophy, politics, romance and many other topics. These exercises proved a more successful application of Landor's natural ability for writing dialogue than his plays. Although these have many quotable passages the overall effect suffered because he never learned the art of drama. Landor wrote much sensitive and beautiful poetry. The love poems were inspired by a succession of female romantic ideals – Ione, Ianthe, Rose Aylmer and Rose Paynter. Equally sensitive are his "domestic" poems about his sister and his children. In the course of his career Landor wrote for various journals on a range of topics that interested him from anti Pitt politics to the unification of Italy. He was also a master of the epigram which he used to good effect and wrote satirically to avenge himself on politicians and other people who upset him. Landor wrote over 300 Latin poems, political tracts and essays, but these have generally been ignored in the collections of his work. Landor found Latin useful for expressing things that might otherwise have been "indecent or unattractive" as he put it and as a cover for libellous material. Fellow classical scholars of the time put Landor's Latin work on a par with his English writing.
Өмірінің қысқаша сипаттамасы
Ландордың өмірбаяны оқиғалар мен қайғы-қасіреттердің тізімінен тұрады, олардың көпшілігі өзіне-өзі келтірілген, бірақ кейбіреулері оның кінәсі емес. Оның ерсілі-қарсылығы мен жарысқан мінезі, билікті мүлдем мойындамауы оны жылдар бойы көптеген қиындықтарға ұшыратты. Бірқатар ерекше әрекеттерінің нәтижесінде ол Регби мектебінен, Оксфордтан және кейде отбасылық үйден қуылды. Өмірі барысында ол саяси қарсыластарымен – Питтің жақтастарымен – қасақана қақтығысқа түсті, ал сондай-ақ көзілдіріссіз лорд-лейтенанттармен, епископтармен, лорд-канцлерлермен, испан офицерлерімен, итальяндық ұлы князьдермен, нунций легатостарымен, заңгерлермен және басқа да кіші лауазымды шенеуніктермен де келіспеушіліктер тудырды. Ол көбінесе жеңіске жетті, болмаса бірден әзілмен жауап берсе, онда көп жылдардан кейін өткір есіммен танылды. Ландордың жазбалары оны жиі қорлау заңдарының алдына алып келді, тіпті Италияда латын тіліне жүгінуі де көмектеспеді. Көптеген жағдайда оның достары қарсыластарының ренішін басуға немесе оны мінезін жұмсартуға көндіруге көмектесуге келді. Достары да оның еңбектерін жариялауға тырысып, оның шығармаларын сатуға немесе жариялауға болмайтын деп тапқан баспагерлердің алдап, ренжіткенін сезінді. Ол Англияда немесе Италияда көршілерімен бірнеше рет сот дауларына қатысты, ал Диккенстің "Үлкен үй" романындағы оның бейнесі Бойторн мен сэр Лестер Дедлок арасындағы қақпа туралы даудың айналасында жасалған. Тағдыр оған әділетсіздік жасады, ол адам өмірін жақсарту үшін батыл және жомарт идеяларын іске асыруға тырысқанда немесе бірде Уэльс принсінің өкілі деп, екіншіде қаңғыбас деп жаңылысқанда. Оның ұзақ жылдар бойы шыдаған әйелімен болған дауылды некесі ұзақ ажырасумен аяқталды, содан кейін ол оны қайта қабылдады, бірақ одан кейін қашып кетудің бірнеше қайғылы әрекеттері болды. Дегенмен, Свинберн Ландорды "адамдардың арасындағы ең мейірімді және нəзік жан" деп сипаттаған. Ол өзіне көмектесу үшін бар күшін жұмсаған достардың қатарын жинады, ал "Британ энциклопедиясына" жазған Свинберн "оның адалдығы мен жомарттығы, оның жомарттығы мен қайырымдылығындай шексіз болды" деп түсіндірді, сондай-ақ "мақтау мен ынталандыру, лайықты немесе лайықсыз, оның ерінінен шақыру немесе қарсылыққа қарағанда оңайрақ келді" деді. Оның онымен байланысқандардың көптеген есептері оның қызықты серік екенін көрсетеді және ол өмірінің көп бөлігін өзінің зиялылығымен және білімімен тойлады. Ландордың күшті юморі, оның керемет және әйгілі күлкісі, сөзсіз, зор бақыттың жебелерін жұмсартуға көмектесті. "Оның барлық әлемдегі барлық зұлымдықтарға деген құштарлықпен жанашырлығы, өмір бойы тирандықты қорғаудан көрінді. Балаларға, жануарларға, гүлдерге деген оның нәзік және ыстық сүйіспеншілігі оның жазбаларының және өмірінің жазбаларын бірдей хош иістендіреді".
Ерте өмір
Уолтер Савидж Ландор Англияның Уорвик қаласында, дәрігер доктор Уолтер Ландордың (1733–1805) және оның екінші әйелі Элизабеттің (1743–1829), Уорвикширдің Тачбрук қаласынан Чарльз Савиджтің төрт қызының және мұрагерінің бірі болып дүниеге келді. Оның туған үйі, Истгейт Хаус, кейіннен Корольдің қыздарға арналған орта мектебіне айналды. Әкесі Стаффордширдегі Руглидегі иеліктерді мұраға алды, ал анасы Уорвикширдегі Ипсли Корт және Бишопс Тачбруктағы иеліктердің мұрагері болды. Ландор, аға бала болғандықтан, осы мүліктердің мұрагері еді және өркендеген өмірге үміттенді. Отбасы дәстүрі Джордж III және Питке қарсылық танытып, вигтік болды. Ландордың інісі Роберт жазушы ретінде атаққа ие болса да, отбасында мықты әдеби дәстүр болды. Ноулдегі мектепті бітіргеннен кейін, ол доктор Джеймстің басшылығымен Регби мектебіне жіберілді, бірақ директортың оның жұмысына жасаған сынға ренжіді және доктор Джеймстің өтінішімен мектептен шығарылды. Бірнеше жыл өткен соң, Ландор Джеймстің есіміне «Симонидея» шығармасында мақтау мен сынды араластырып сілтеме жасады және кейіннен онымен татуласты. Содан кейін ол Фенни Бентлидің викарі және Эшборн грамматикалық мектебінің директоры Рев. Уильям Лэнглидің жеке бағдарламасымен оқыды. Лэнгли кейіннен Исаак Уолтонның «Қиял әңгімелерінде» еске алынды. Ландордың мінезі мен қатал пікірлері үйде ұятқа қалдырды және ол қонақтар келгенде әдетте өзін-өзінен қашық ұстауды сұрады. Бірде ол жергілікті шаруаның балық аулауына қарсылық білдіргенін көріп, оның ауын аулап өзенге лақтырып жіберді. 1793 жылы ол Оксфордтың Тринити колледжіне түсті, онда ол ресми емес киім кию арқылы наразылық білдірді және француз республикашылдығының идеяларына бейім болғандықтан «жабайы якобин» деп аталды. Оның ұстазы доктор Бенвелл оған әсер етті, бірақ өкінішке орай, оның оқуы қысқа болды. 1794 жылы ол түнгі дастарханды бұзып, оны жек көретін торидің терезелеріне оқ атты. Ол бір жылға қамауға алынды, бірақ билік бұл құқыс бұзушылықты кешіруге дайын болса да, ол қайта оралудан бас тартты. Бұл оқиға әкесімен жанжасқа әкеліп, Ландор үйден мәңгілікке кетіп қалуға ниеттенгенін білдірді. Ландор Уэльстегі Тенбиге барды, онда ол жергілікті қыз Нэнси Эвансқа ғашық болды және оған «Ион» деп атап, алғашқы махаббат өлеңдерінің бір бөлігін жазды. Ландордың әкесі бұған қарсы болды, сондықтан ол Портленд-плейс маңында тұрып, Лондонға көшті. Кейіннен Ионның дүниеден өткен баласы болды. 1795 жылы Ландор «Уолтер Савидж Ландордың өлеңдері» атты үш кітаптан тұратын ағылшын және латын өлеңдерінің кішкентай жинағын жариялады. Ландор сондай-ақ граф Стэнхоупқа құрметпен арналған он тоғыз беттен тұратын «Моральдық хат» атты анонимді памфлет жазды. Бұл Питттің либералды идеяларды басуға тырысуын айыптайтын батырлық өлеңдегі сатира еді. Ландор кейіннен бұл «оқушылық туындыларын» мойындамаса да, Суинберн былай деп жазды: «Елі жиырмаға толған кезіндегі ешбір ақынның стилі мен сөздері осыдан да күшті болған емес; сондай-ақ, ешбір ақын эпиграмма мен сатираны осындай шеберлікпен меңгерген емес, таза құлшыныс пен өте жомарт ашу-ызадан өмірлік күш алған». Ландор Доротея Литтлтонның араласуы арқылы отбасымен қайта табысты. Кейін ол Форстерге егер ол қаржылық жағынан тәуелсіз болса, Доротеяға үйленетінін айтты. Ол заң саласына бармады, ал әскер де оны қаламады. Әкесі оған жылына 150 фунт стерлинг жәрдем ақша берді және ол қалаған жерде өмір сүруге ерікті болды. Джон Форстер «Стиль мен бейнелеу оның тартымдылығын құрайды. Оның жандылығы, бейнелеуінің байлығы, тілінің көңіл-күйі – бұл «Гебирдің» ерекше ерекшеліктері». Ландорды әрдайым қатал сынға алған Гиффорд оны «түсініксіз қоқыстың үйіндісі, ақылсыз және сазды мидың ең нашар және жек көрінетін туындысы» деп сипаттады. Келесі үш жыл Ландор көбінесе Лондонда бейқам өмір сүрді. Ол Уорвикке жақын Хаттон қаласында тұратын классикалық ғалым доктор Сэмюэл Паррмен дос болды, ол Ландорды адам және латын тіліндегі жазушы ретінде бағалады. Латын тілі Англияда жала жабу заңдарынан босатылған. Парр Ландорды Чарльз Джеймс Фокстың партия ұйымдастырушысы Роберт Адейрмен таныстырды, ол Ландорды Питттің үкіметіне қарсы «Morning Post» және «The Courier» газеттерінде жазуға шақырды. Ландор 1800 жылы араб және парсы тілдерінен өлеңдер мен латын өлеңдерінен тұратын кітапша жариялады. Осы уақыт ішінде ол өнерге қызығушылығын оятып, оған әсер еткен Исаак Мокаттамен танысты, бірақ Мокат 1801 жылы қайтыс болды. 1802 жылы Ландор Парижге барды, онда ол Наполеонды жақыннан көрді, бұл оған «Гебирде» Наполеонға деген бұрынғы мақтауын қайтарып алу үшін жеткілікті болды. 1811 жылы ол Бат қаласындағы бір кеште сұлу қызды көріп, «Бұл бөлмедегі ең әдемі қыз, мен оған үйленемін» деді. Ол швейцариялық банкроттің қызы, Банбериде сәтсіз бизнеспен айналысқан және отбасын Бат қаласында қалдырып, Испанияға кеткен Джулия Тюлье болды. Ландор мен оның әйелі үш жылға Комо көліне қоныстанды. Мұнда да ол қиындықтарға тап болды, өйткені сол кезде ханшайым Брунсвик, ханшайым регентінің әйелі де сол жерде тұрып жатқан еді және Ландор ажырасу процесіне қатысты оны бақылау үшін жіберілген агент деп күдіктелді. 1818 жылы ол Италиядағы ақынды кінәлаған латын тіліндегі өлеңмен билікті қорлап, латын тіліндегі жазуларға (Англиядағыдан өзгеше) жала жабу заңдарының қолданылатынын білмеді. Регио делегатоны сақауға шақырғаннан кейін, ол Комодан кетуге бұйрық берілді. Қыркүйекте ол Генуя мен Пизаға барды. 1821 жылы ол Флоренцияға қоныстанды. Екі жылдан кейін Медичи сарайындағы пәтерде тұрғаннан кейін, ол әйелі мен балаларымен Вилла Кастильонеге көшті. Оның әдеби мансабының ең маңызды кезеңінде ол өзінің ең танымал шығармаларын – «Қиял әңгімелерін» жазды, олардың екінші басылымы 1826 жылы, үшінші томы 1828 жылы, ал төртінші және бесінші томдары 1829 жылы жарық көрді. 1846 жылға дейін оның жинақталған және таңдалған туындыларының екінші томында жаңа бөлім қосылды. Көптеген қиял әңгімелері авторитарлық билікті қатаң сынап, республикалық принциптерді қолдайды. Оны Ральф Уолдо Эмерсон кірістірді және «Бұғы ұрлығы үшін Шекспирдің тексерулері», «Перикл мен Аспазия» және «Пентамерон» шығармаларына әкелген әңгімелерді жазды. Леди Блессингтон оның «Шекспирді» сатты. 1835 жылы Иант қайтадан келді және оның жартылай қарындасы, миссис Пейнтермен бірге келді. Ландордың әйелі Джулия қызғанышпен қарады, өйткені ол өзінің жасырақ жандауы бар еді, және олардың пікір келіспеушілігі толық ажырасуға әкелді.
Танымал мәдениетте
Ландордың "Мен ешкіммен күрескен жоқпын" атты өлеңі кеңінен айтылып, талқыланып келеді. Сомерсет Мом оны "Бейір қыр" романында, ал Том Вулф "Адам толық" романында 8,893 (Kindle) орнында пайдаланған. Томас Савидж оны "Қойлар патшайымы" кітабының 6-тарауына енгізді. Жозефина Пуллейн Томпсонның "Пони клубы командасы", оның Батыс Барсетширдегі пони кітаптар сериясының екінші романында, Ноэль Кеттеринг пен Генри Торнтон оны цитаталайды. Бұл өлең "Damn Fool Music" альбомынан "Death and the Hobo" әнінің қосымшасы болып табылады. "Cheers" телесериалының "Сырттан келген тыңшы" атты эпизодында Эллис Раббтың кейіпкері Дианаға өлең оқығанда Ландордың "Мен сүйгенім (Ах, бекер!)" өлеңін ұрлап алады. Ол сондай-ақ Кристина Россеттидің "Туған күн" өлеңін де ұрлап алады. "Ашулы жүргізушіге жол беріледі" атты өлеңдер жинағында, "Оскар" сыйлығының иегері, жазушы, режиссер және продюсер Итан Коэн өзін "Уолтер Савидж Ландор поэзиясы және көптеген басқа да тақырыптар бойынша сарапшы" деп әжуалай сипаттайды, ол әлемді аралап, сұралмаған лекциялар оқиды. Жазушы Айрис Мердок өзінің "Юникорн" романының соңғы алдындағы абзацында Ландордан: "Барлық дауыстар ерте не кеш үнсіздікке келеді" деген цитата келтіреді.
Өнерге деген құрметі
Джон Гибсонның 1828 жылы жасаған Ландордың бюсті Лондонның Ұлттық портрет галереясында қойылған.