Кіріспе

1790-1820 жылдардағы американдық саяси бағыты – Джефферсон демократиясы, оның жақтаушысы Томас Джефферсонның есімімен аталып, 1790-1820 жылдар аралығында АҚШ-тағы екі үлкен саяси көзқарас пен қозғалыстың бірі болды. Джефферсондықтар американдық республикашылдыққа берілді, яғни олар жасанды аристократияға, жемқорлыққа қарсы болды және «еркін шаруа», «жер иелері» мен «қарапайым халық» үшін ізгілікке басымдық берді. Джефферсондықтар Конституцияның 1-бабындағы федералды үкіметке берілген өкілеттіктерді тар мағынада түсіндіруді жақтады. Олар қазынашы Александр Гамильтон басқаратын Федералистік партияға қарсы күресті. Президент Джордж Вашингтон Гамильтонның қаржылық тұрғыдан күшті ұлттық үкімет бағдарламасын қолдады. 1800 жылы Джефферсонның сайлануы, Джефферсон бұл оқиғаны «1800 жылғы революция» деп атады, Томас Джефферсонның президенттікке келуіне және Федералистердің Жоғарғы Соттан басқа толық жеңіліске ұшырауына әкелді. Джефферсон демократиясы – кең термин, сондықтан кейбір топтар басқаларына қарағанда кейбір ұстанымдарды артық көреді. Принциптері берік болғамен, Джефферсондықтардың өздерінің нанымдарының нағыз мағынасына талас тудыратын топтары болды. Мысалы, 1812 жылғы соғыс кезінде тәуелсіз штаттық милиция бөлімшелерінің ірі елге қарсы толыққанды соғыс жүргізуге жеткіліксіз екені анық болды. Жаңа соғыс министрі Джон Кэлхун армияны күшейтуді ұсынды. Конгресстегі көптеген республикашылардың қолдауымен Кэлхун өз мақсатына жетті. Алайда, «Ескі Республикашылдар» тобы, 1798 жылғы Джефферсон қағидаларына адал екендерін мәлімдеп, оған қарсы күресті және Испания АҚШ-қа Флориданы сатқаннан кейін армияның санын қысқартты. Тарихшылар Джефферсон демократиясын мынадай негізгі идеалдарды қамтитын ретінде сипаттайды: Американың негізгі саяси құндылығы – республикашылдық, азаматтардың мемлекетке көмектесу және монархия мен аристократия сияқты жемқорлыққа қарсы тұру міндеті. Джефферсондық құндылықтары ұйымдасқан саяси партия арқылы жақсы көрінеді. Джефферсон партиясы ресми түрде «Республикалық партия» болды, кейін саяси ғалымдар оны кейінірек Авраам Линкольннің Республикалық партиясынан ажырату үшін «Демократиялық-Республикалық партия» деп атады. Азаматтардың дауыс беруі міндеті болды және Джефферсондықтар дауыс беруге ынталандыру үшін көптеген қазіргі заманғы науқандық тәсілдерді ойлап тапты. Шын мәнінде, бүкіл ел бойынша сайлауға қатысу деңгейі көтерілді. Джефферсонның Пенсильваниядағы өкілі Джон Дж. Беклидің жұмысы 1790 жылдары жаңа стандарттарды орнатты. 1796 жылғы президенттік сайлауда ол штатты 30 000 қолмен жазылған билеттерді таратып, барлық 15 сайлаушының атын атаған өкілдермен жауып тастады (баспа билеттеріне рұқсат етілмеген). Тарихшылар Беклиді алғашқы американдық кәсіби науқан жетекшілерінің бірі деп санайды және оның әдістері басқа штаттарда жылдам қабылданады. Федералистік партия, әсіресе оның басшысы Александр Гамильтон, аристократияны қабылдағаны және британдық әдістерге байланысты қас жауы болды. Ұлттық үкімет – бұл халықтың, ұлттың немесе қоғамның жалпы игілігі, қорғанысы мен қауіпсіздігі үшін қажетті, бірақ қауіпті құрал, оны мұқият бақылау және оның өкілеттіктерін шектеу керек. 1787-1788 жылдардағы антифедералистердің көпшілігі Джефферсонға қосылды. Дінді мемлекеттен бөлу – үкіметті діни дау-дамайлардан, ал дінді үкіметтің жемқорлығынан сақтаудың ең жақсы жолы. Федералды үкімет жеке тұлғалардың құқықтарын бұза алмайды. Құқықтар туралы билль – орталық тақырып. Федералды үкімет штаттардың құқықтарын бұза алмайды. Кентукки мен Вирджинияның 1798 жылғы резолюциялары (Джефферсон мен Джеймс Мэдисон жасырын түрде жазған) осы қағидаларды жариялайды. Сөз бостандығы мен баспасөз – өз үкіметінің халыққа тирания жасауына жол бермеудің ең жақсы жолы. Федералистердің 1798 жылғы шетелдіктер мен бүлік туралы заңдар арқылы осы бостандықты бұзуы үлкен мәселе болды. Шаруа – азаматтық қасиеттердің және қалалық жемқорлықтың ықпалынан тәуелсіздіктің ең жақсы мысалы, үкіметтік саясат оның игілігі үшін болуы керек. Қаржыгерлер, банкирлер және өнеркәсіпшілер қалаларды «жемқорлық ошағына» айналдырады, сондықтан олардан аулақ болу керек. Америка Құрама Штаттарының Конституциясы халықтың бостандығын қамтамасыз ету үшін жазылды. Алайда, Джефферсон 1789 жылы Джеймс Мэдисонға жазғандай, «ешбір қоғам мәңгілік конституция немесе тіпті мәңгілік заң жасай алмайды. Жер әрқашан тірі ұрпаққа тиесілі». Барлық адамның хабардар болуға және осылайша үкіметте сөзді айтуға құқығы бар. Адам бостандығын қорғау және кеңейту Джефферсондықтардың басты мақсаттарының бірі болды. Олар сонымен қатар тиісті штаттық білім беру жүйелерін реформалады. Олар өз азаматтарының жағдайы мен әлеуметтік статусына қарамастан білім алуға құқығы бар деп сенді. Заң шығарушы органдарға бағынышты сот жүйесі болуы керек және Жоғарғы Соттың Конгресс қабылдаған заңдарды жою құқығы болмауы керек. Джефферсондықтар бұл шайқасты Федералистік сот төрағасы Джон Маршаллға жоғалтты, ол 1801 жылдан өліміне дейін 1835 жылға дейін сотқа үстемдік етті.

Батысқа қарай кеңейу

Америка Құрама Штаттарының аумағын кеңейту Джефферсондықтардың басты мақсаты болды, себебі бұл емен фермерлері үшін жаңа егістік жерлерді тудыратын еді. Джефферсондықтар индейлерді американдық қоғамға біріктіруді немесе интеграцияланғысы келмейтін тайпаларды одан әрі батысқа ығыстыруды қалаған. Алайда, Шихан (1974) Джефферсондықтардың индейлерге деген ең жақсы ниеттерімен, олардың ерекше мәдениеттерін жаңылысқан ізгілігімен жойғанын айтады. Джефферсондықтар 1803 жылы Луизиананы сатып алу кезінде Франциямен жасасқан келісімдерімен қатты мақтанды. Бұл Луизианадан Монтанаға дейінгі аумақта кең жаңа, құнарлы егістік жерлерді ашты. Джефферсон Батысты халыққа шаруашылыққа ие болуға мүмкіндік беретін экономикалық қауіпсіздік тетігі ретінде қарастырды. Дегенмен, Жаңа Англияның беделді саяси топтары Батыстың өсуінен қорқып, Федералистік партияның көпшілігі сатып алуға қарсы болды. Джефферсондықтар жаңа аумақтың олардың идеалдық республикалық қоғам туралы көзқарасын сақтауға көмектесетініне сенді, ол ауыл шаруашылығы саудасына негізделген, жеңіл басқарылатын және өзін-өзі сендіру мен ізгілікті дамытатын қоғам еді. Джефферсондықтардың арманы орындалмады, өйткені Луизиананы сатып алу американдық империализм тарихындағы шешуші кезең болды. Джефферсонмен бірдей көзқарастардағы фермерлер Батысты, көбінесе индейлерге қарсы зорлық-зомбылық көрсету арқылы жаулап алды. Джефферсонның өзі индейлерге деген сымбаты бар болғанымен, бұл оны олардың жерлерін иемдену тенденциясын жалғастыратын саясатты қабылдаудан тоқтатып қоймады.

Экономика

Джефферсон аграрлық идеалдарын қолдады, АҚШ экономикасы стратегиялық тауарлар үшін өнеркәсіптен гөрі ауыл шаруашылығына көбірек тірелуі керек деп сап. Джефферсон былай деп сенді: «Егер Құдайдың таңдалған халқы болса, онда жер жыртып еңбек ететін адамдар – Оның таңдалған халқы, Ол олардың жүрегін өзінің бағалы нәрсесін сақтауға арналған орын еткен». Алайда, Джефферсон идеалдары барлық өндіріске қарсы емес, керісінше, ол әрбір адамның өзінің күнкөрісін қамтамасыз ету үшін жұмыс істеу құқығы бар екеніне және бұл құқықты жоққа шығаратын экономикалық жүйе қабылданбауы керек деп санады. Джефферсон өнеркәсіп пен сауданың кеңеюі жалақы алатын жұмысшылардың кіріс және күнкөріс үшін басқаларға тәуелді болуына әкелуі мүмкін деп ойлады. Бұл жұмысшыларды өздеріне тәуелді дауыс берушілерге айналдырады. Осыдан Джефферсон американдықтардың экономикалық қанау мен саяси қысымға ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылыққа толы болды. Ғалым Клей Дженкинсон атап өткендей, Джефферсонның шешімі – «үлкен байлық жинауға кедергі келтіретін және төменгі жаққа қайта бөлуге қаражат беретін» және негізінен байлар сатып алатын импорттық тауарларға салық салу болды. 1811 жылы Джефферсон досына былай деп жазды: «Бұл салықтар толығымен байлардан алынады. Импорттық тауарларды тек байлар ғана пайдаланады, және жалпы үкімет салықтары тек олардан ғана алынады. Кедей адам жалпы үкіметке бір тиын да салық төлемейді, тек тұзы үшін ғана төлейді». Дегенмен, Джефферсон табысқа да, тұтынуға да салық салудың артық салық салу болады деп санады, 1816 жылғы хатында былай деп жазды: «Егер жүйе табыс негізінде құрылса және оның осы масштабтағы әділ үлесі әркімнен алынған болса, тұтынуға және арнайы тауарларға салық салу – бір тауарға екі рет салық салу болып табылады. Өйткені осы тауарларды сатып алуға жұмсалған табыстың бөлігі, табыс ретінде салық төленгеннен кейін, сатып алынған нәрсеге тағы бір салық төлеу – бір нәрсе үшін екі рет төлеу болып табылады; бұл осы тауарларды пайдаланатын азаматтарға зиян келтіреді, оларға қатысты үкіметтің ең қасиетті міндеттеріне қайшы келеді, яғни барлық азаматтарына тең және әділдік жасау». Сонымен қатар, Джефферсон халықаралық саудаға қатысты протекционистік көзқарасқа ие болды. Ол Еуропаға экономикалық тәуелділік республиканың ізгілігін төмендетіп қана қоймай, Америка Құрама Штаттарының өздерінің қажеттіліктерін өтеуге жеткілікті табиғи ресурстары бар екеніне сенді. Бұдан әрі, сауда кемелерімен тауар экспорттау шетелдік қарақшылар мен әскерлердің оларды басып алу қаупін тудырады, бұл қорғаныс үшін қымбат әскери-теңіз күштерін қажет етеді.

Шекті мемлекеттік басқару

Федералистер мықты орталық үкіметті жақтағанмен, Джефферсондықтар мықты штаттық және жергілікті үкіметтерді, ал федералды үкіметті әлсіз деп жақтады. Джефферсондықтар Конституцияның 1-бабында баяндалған федералды үкіметтің өкілеттіктерін қатаң түсіндіруді қолдады. Мысалы, Джефферсон бірде Чарльз Уилсон Пилге хат жазып, Смитсондар институты сияқты ұлттық мұражай керемет пайдалы болғанын түсіндірді, бірақ мұндай жобаны салу мен күтуге федералдық қаражат жұмсауға қарсы екенін айтты. Бүгінгі күнгі "қатаң құрылымдық тәсіл" Джефферсонның көзқарастарының алыс туындысы болып табылады.

Саясат және фракциялар

Джефферсон демократиясының рухы 1800 жылдан 1824 жылға дейін американ саясатына үстемдік етті, Джефферсон мен одан кейінгі президенттер Джеймс Мэдисон және Джеймс Монро басқарған Бірінші партиялық жүйе кезеңінде. Джефферсондықтар әртүрлі топтарды біріктіретін штаттық және жергілікті партия ұйымдарын құруда федералистерден гөрі әлдеқайда табысты болды. Әр штаттың сайлаушылары Джефферсон коалициясына адал топтарды құрды. Джефферсон принциптерінің көрнекті жақтастары Мэдисон, Альберт Галлатин, Роаноктың Джон Рэндольф, Натаниел Макон, Каролинаның Джон Тейлор, Джеймс Монро, Джон К. Калхун, Джон Куинси Адамс және Генри Клей болды; алайда, Калхун, Адамс және Клей 1828 жылдан кейін жаңа бағыттар ұстанды. Рэндольф 1801-1815 жылдар аралығында Конгресте Джефферсонның жетекшісі болды, бірақ кейін Джефферсонмен келіспей, президент 1798 жылғы нағыз Джефферсон принциптерінен тайып кетті деп ойлап, өзінің «Терциум Квиндс» тобын құрды. «Квидтер» федералистерді үкімет пен соттарда жазалауға және қызметтен босатуға ұмтылды. Джефферсонның өзі федерализмге көбірек келісімді Мэдисон сияқты орташа топпен бірге болды. Мэдисон басқарған үкімет 1812 жылғы соғысты қаржыландыруда қиындықтарға тап болғаннан және армия мен жасақ соғыс жүргізуге қабілетсіз екенін анықтағаннан кейін, республикалық ұлтшылдардың жаңа буыны пайда болды. Оларды Джефферсонның өзінің ізбасары болған президент Джеймс Монро қолдады; сондай-ақ Джон Куинси Адамс, Генри Клей және Джон Кэлхун да олардың қатарында болды. 1824 жылы Адамс «квидтерден» қолдау алған Эндрю Джексонды жеңді; ал бірнеше жылдан кейін екі жаңа партия пайда болды: Джексон демократиясын қалыптастырған және бүгінге дейін бар Демократиялық партия; және Генри Клейдің вигтік партиясы. Олардың бәсекелестігі Екінші партиялық жүйенің бастауы болды. 1830 жылдан кейін бұл принциптер талқыланып та тұрды, бірақ саяси партияның негізін құрмады. Сондықтан редактор Хорас Грили 1838 жылы «Джефферсон демократиясының басты қағидасына назар аударатын және халықтың – үкіметті басқаратын барлық билік, принциптер мен пікірлердің жалғыз және сенімді сақтаушысы» екенін жариялаған «Джефферсондық» журналын шығарды.

Тарихнама

Кольяно, Франсис Д. ред. Томас Джефферсонға серіктес (2012), 648 б.; тарихшылардың Джефферсонды қалай қарастырғанына назар аударатын 34 мақала. онлайн
Робертсон, Эндрю В. "Соңғы сөз: Джефферсон демократиясын қайта қарастыру", "Жаңа Республика" журналы (2013) 33#2 б. 317–334 жақындағы сайлау зерттеулері туралы. онлайн