Кіріспе
Қарулы қақтығыс – алдағы шабуыл немесе басып кіруді тойтару немесе үстемдік алу үшін жүргізіледі. Алдын ала соғыс – жақын арада күтілетін шабуылға немесе басып кіруге қарсы тұру, оны жеңіске жеткізу немесе алдағы (көпшілік пікірде, болмай қалмайтын) соғыста стратегиялық артықшылыққа ие болу мақсатымен басталатын соғыс. Бұл, алдағы шабуылдан бұрын «бейбітшілікті бұзуға» бағытталған соғыс. «Алдын ала соғыс» термині кейде «алдын алу соғысы» терминімен шатастырылады. Айырмашылығы – алдын алу соғысы нысаналанған тараптың болашақтағы қаупін жою үшін басталады, егер осы тараптың шабуыл жасауы жақын арада болмаса немесе жоспарланбаған болса. АҚШ Қорғаныс министрлігі алдын алу соғысын – «әскери қақтығыс жақын арада болмай тұрса да, оның сөзсіз болатынына сенімділікпен және оны кейінге қалдырудың қаупі артатынына байланысты басталатын» қарулы қақтығыс деп анықтайды. Алдын ала соғыс басқа тараптың дереу агрессиясын күтіп жүргізіледі. Көптеген қазіргі заманғы ғалымдар алдын алу соғысын агрессиямен теңестіреді және оның заңсыз екенін айтады. Алдын ала соғыс жүргізу алдын алу соғысын жүргізуге қарағанда аз жатқызылады. БҰҰ Жарғысының 2-бабының 4-тармағы мемлекеттерді қарулы қақтығысты бастаудан, яғни «бейбітшілікті бұзудан» бас тартуға міндеттейді, егер БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 42-бапқа сәйкес күш қолдану шараларын рұқсат етпесе. Кейбір авторлар, егер болжамды қарсылас болашақтағы шабуылға дайындық бастағанда, бірақ әлі шабуыл жасағанда, шабуылдың іс жүзінде «басқанын» мәлімдеді, бірақ бұл пікір БҰҰ тарапынан қолдау таппады.
A preemptive war is a war that is commenced in an attempt to repel or defeat a perceived imminent offensive or invasion, or to gain a strategic advantage in an impending (allegedly unavoidable) war shortly before that attack materializes. It is a war that preemptively 'breaks the peace' before an impending attack occurs. The term 'preemptive war' is sometimes confused with the term 'preventive war'. The difference is that a preventive war is launched to destroy the potential threat of the targeted party, when an attack by that party is not imminent or known to be planned. The U. S. Department of Defense defines a preventive war as an armed conflict "initiated in the belief that military conflict, while not imminent, is inevitable, and that to delay would involve greater risk." A preemptive war is launched in anticipation of immediate aggression by another party. Most contemporary scholarship equates preventive war with aggression, and therefore argues that it is illegitimate. The waging of a preemptive war has less stigma attached than does the waging of a preventive war. Article 2 (4) of the UN Charter requires that states refrain from the initiation of armed conflict, that is being the first to 'break the peace' unless authorized by the UN Security Council as an enforcement action under Article 42. Some authors have claimed that when a presumed adversary first appears to be beginning confirmable preparations for a possible future attack, but has not yet actually attacked, that the attack has in fact 'already begun', however this opinion has not been upheld by the UN.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын
1625 жылы голландиялық заңгер Гюго Гроций мемлекеттің өзін-өзі қорғау құқығына, күш қолдану арқылы шабуылдың алдын алу құқығы да кіретінін атап көрсетті. 1685 жылы Шотландия үкіметі Кэмпбелл кланына қарсы алдын ала әскери шабуыл жасады. 1837 жылы Каролин оқиғасы кезінде алдын ала соғысқа қатысты белгілі бір құқықтық прецедент орнатылды. Оқиға барысында Жоғарғы Канададан шыққан ағылшын-канадтық әскері Ниагара өзенін кешіп АҚШ-қа өтіп, реформашы көтерілісшілерге тиесілі болған «Каролин» кемесін басып алып, өртеп жіберді. Осы оқиға кезінде америкалық азаматты канадалық шериф өлтірді. Британдықтар өз әрекеттерінің халықаралық өзін-өзі қорғау құқығына сәйкес келетінін мәлімдеді. АҚШ кейбір жағдайларда алдын ала күш қолдану заңды болуы мүмкін екенін жоққа шығармады, бірақ бұл жағдайда фактілер оны қолдамайды деп мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дэниел Вебстер бір мемлекет күш қолданғанда «бейбіт жағдайдағы басқа мемлекеттің аумағында, ешқандай жағдай емес, толыққанды және нақты қажеттілік ғана әрекеттің заңдылығын қамтамасыз ете алады» және қарулы күш қолдану қажеттілігі «жедел, басым болуы керек, амал таңдауға мүмкіндік бермеуі керек және ойлануға уақыт қалдырмауы керек» екенін жазды. Бұл шарттар осы жағдайда орындалмады. Бұл тұжырым Каролин сынағының бір бөлігі болып табылады, ол «қалыпты халықаралық құқық стандарттарын бекітетін маңызды құжат ретінде кеңінен сілтеме жасалады».
Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жылдар)
Аустрия-Мажарстанның Бас штабының бастығы Франц Конрад фон Хоцендорф 1913 жылы Сербияға қарсы шабуылдық соғыс жүргізуді ұсынды. Дегенмен, тарихшылар арасында Конрадтың ұсыныстары шабуылдық емес, алдын алу мақсатын көздеген деген келісім жоқ. Басқа тарихшылардың пікірінше, Конрад (әлеуметтік дарвинист) 1909 жылдан бастап Сербияға қарсы алдын алу соғысын 20 реттен астам ұсынған. Сербия агрессивті және экспансионистік держава ретінде беделді болды және Босния мен Герцеговинадағы Австрия-Мажарстан үшін қауіп деп есептелді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қиындықтары мен шығындары салдарынан тарихта алғаш рет "соғысты аяқтау үшін соғыс" деген түсінік кеңінен талқылана бастады. Осы үміттің тағы бір көрінісі ретінде соғыс аяқталғаннан кейін Ұлттар Лигасы құрылды. Оның басты мақсаты соғыстың алдын алу болды, себебі Ұлттар Лигасының хартасына қол қойған барлық мемлекеттер кез келген соғысты, шабуылдық немесе басқа да түрде бастаудан бас тартуға міндетті болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан жеңіспен шыққан барлық елдер, АҚШ-ты қоспағанда, осы келісімге қол қойды.
Ұлттар Лигасы кезеңі (19191939)
1920 жылдары Ұлттар Лигасы көптеген халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешті және, жалпы алғанда, өзінің басты мақсатына жетіп отыр деп есептелді. Соғыстардың алдын алудағы оның тиімділігі 1930 жылдары ғана күмәнді бола бастады. Мұндай сұрақтар 1931 жылы Маньчжуриядағы Жапон империясының агрессиясын тоқтатуға Лиганың шамасы келмейтіні анық болған кезде туды. Мукден оқиғасында Жапония Маньчжурияда "қорғаныс соғысы" жүргізіп жатыр деп мәлімдеді, жапондықтарға қарсы қытайлықтардың агрессивті ниеттерін "алдын алуға" тырысып бақты. Жапондықтардың сөзіне қарағанда, Қытай Республикасы Мукденге жақын жердегі Оңтүстік Маньчжурия темір жолын жарған арқылы соғысты бастады, және қытайлықтар агрессор болғандықтан, жапондықтар тек "өздерін қорғап" қана тұрды. Кейіннен көптеген дәлелдер темір жолды жапондықтардың жедел әрекетшілері жарғанын көрсетті. 1933 жылы Жапония мен нацистік Германия Лигадан шығатындарын хабарлағанда Лиганың әлсіздігі айқын көрінді. Фашистік Италия да көп ұзамай соған ілесіп, 1937 жылы Лигадан шықты. Одан кейін Италия мен Германия да шекараларын кеңейту немесе әскери бақылау аймағын ұлғайту мақсатында әскери науқандарға кірісіп, Лига оларды тоқтатуға күші жетпеді. Екінші дүниежүзілік соғыс Германияның Польшаға басып кіруімен басталды. Германияның Польшаға шабуылының ішкі жағдайда "қорғаныс соғысы" екенін мәлімдегеніне назар аудару керек, себебі олар поляк диверсанттарының тобынан шабуыл көрген, бұл Польшаның Германияға қарсы жақын арада ірі шабуыл жасауы мүмкін екенін көрсетеді. Осылайша Германияға Польшаға шабуыл жасаудан басқа жол қалмады. Кейіннен Германияның Глейвиц оқиғасы аясында поляк диверсанттары туралы дәлелдерді жасағаны анықталды.
Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңі (19391945)
Тағы да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, одан да кеңірек тараған және қандырақ болған соғыстың барысында, барлық соғыстарды, оның ішінде алдын алу соғысын да біржолата тоқтату үміті қайтадан қызу талқыланды. Бұл диалогтың нәтижесінде Ұлттар Лигасының орнын басатын ұйым – Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) құрылды. Ұлттар Лигасы сияқты, БҰҰ-ның басты мақсаты мен үміті барлық соғыстарды, соның ішінде алдын алу соғыстарын болдырмау еді. Ұлттар Лигасынан өзгешелігі, БҰҰ құрамына АҚШ-та кірді. Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген құрамдас бөліктерін талдағанда, оларды жеке-жеке соғыстар деп қарастыруға болады. Бұрын бейтарап елдерге жасалған шабуылдар, Иран мен Норвегияға қарсы шабуылдар алдын алу соғысы ретінде қарастырылуы мүмкін. 1940 жылы Германия Норвегияға шабуыл жасады. 1946 жылғы Нюрнберг процесінде неміс қорғанысы Германияның «Одақтастардың шабуылын болдырмау қажеттілігінен Норвегияға шабуыл жасауға мәжбүр болғанын және оның әрекеті алдын алу шарасы болғанын» дәлелдеді. Германияның қорғаныс тарапы R4 жоспары мен оның алдыңғы жоспарларына сілтеме жасады. Норвегия Германия үшін Швециядан темір кенін тасымалдау үшін маңызды көлік жолы болды, оны тоқтатуға Ұлыбритания бекінген еді. Ұлыбританияның бірыңғай жоспары Норвегия арқылы өтіп, Швеция қалаларын басып алу еді. 12 наурызда Одақтастардың басып кіруіне бұйрық берілді, ал немістер 14 наурызды дайындық мерзімі ретінде белгілеп, радиохабарламаларды ұстап алды. Финляндиядағы бейбітшілік Одақтастардың жоспарларын тоқтатты, бірақ Гитлер Одақтастар тағы да тырысады деп сенімді болды және «Везерюбунг» операциясын тапсырды. Жаңа Одақтастар жоспарлары «Уилфред» және R4 жоспары болды, олар Норвегия суларына миналар қойып, неміс реакциясын тудыруды көздеді. Германия әрекет ету белгілерін көрсеткеннен кейін Одақтас күштері Нарвикті, Тронхеймді және Бергенді басып алып, Ставангерге шабуыл жасап, Сола әуежайын жоюға кірісуі керек еді. Алайда, «миналар 8 сәуірдің таңында ғана орнатылды, сол кезде неміс кемелері Норвегия жағалауымен жоғалы қарай жылжып бара жатқан еді». Бірақ Нюрнберг процесінде Одақтастардың шабуылының алдында емес екені анықталды, сондықтан Германияның Норвегияға шабуыл жасауға құқығы бар деген дәлелі қабылданбады. Иран жағдайында, Кеңес және Ұлыбритания әскерлері алдын ала осы елге басып кірді, толық мәліметтер үшін «Иранға ағылшын-кеңес басқыншылығына» қараңыз.
Алты күндік соғыс (1967)
Израиль стратегиялық тереңдігінің болмауына байланысты, сенімді қорқыту қалыптастыру үшін стратегиялық доктринасына алдын ала соғыс жүргізуді енгізеді. 1967 жылдың 5 маусымында Израильдің Мысырға қарсы сәтті шабуылмен бастаған Алты күндік соғыс кеңінен алдын ала соғыс ретінде сипатталды және АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, "алдын алудың ең көп сілтеме жасалатын мысалы болып табылады". Басқалары оны алдын алу соғысы деп атады. Кейбір мамандар осы соғысты "өздігінен қорғану актісі" деп қарастырады. Осы көзқарас бойынша, Мысырдың жекелеген қадамдары қарулы шабуылға жатпағанмен, олардың жиынтығы Израильге қарсы қарулы шабуылға дайындалып жатқанын көрсетті. Бір ғалым Израильдің шабуылы Каролин тестісі бойынша қабылданбағандығын айтты; оның пікірінше, Израильдің өмір сүруіне ешқандай үлкен қауіп болған жоқ.
Иракқа шабуыл (2003)
Алдын ала шабуыл доктринасы АҚШ-тың Иракқа басып кіргеннен кейін қайта жаңғырды. Джордж Буш әкімшілігі Саддам Хусейннің жаппай қырып-жою қаруын (ЖҚҚ) пайдалануына жол бермеу үшін араласу қажеттігін мәлімдеді. Сол кезде АҚШ-тың шешім қабылдаушылары Саддамның ЖҚҚ-ы террористік ұйымдарға берілуі мүмкін екенін және ұлттық қауіпсіздікке зор қауіп төнгенін айтты. Конгресс 2002 жылдың қазан айында АҚШ президентіне Саддам режиміне қарсы әскери күш қолдануға рұқсат беретін бірлескен қаулыны қабылдады. Дегенмен, Ирак барлау комиссиясы 2005 жылғы есебінде ядролық немесе биологиялық қарудың жоқтығын растады. Көптеген сарапшылар 11 қыркүйекке жасалған шабуылға жауап ретінде Иракқа шабуыл жасаудың әкімшіліктің нақты мақсатына күмән келтірді.
in October 2002, authorizing the US president to use military force against Saddam's regime. However, The Iraq Intelligence Commission confirmed in its 2005 report that no nuclear weapons or biological weapons capability existed. Many critics have questioned the true intention of the administration for invading Iraq, based on possibility of retaliation in the September 11 attacks.
Жаппай таралуына қарсы өзін-өзі қолдау парадигмасы
Жауыз мемлекеттердің жаппай қырып-жою қаруларын таратуы ғалымдардың алдын алу шаралары туралы пікір таласына әкеп соқты. Олар қауіптің дәстүрлі мағынада "жақын" болуы міндетті емес екенін, ал жауыз мемлекеттердің жаппай қирауға қабілетті қаруды заңсыз жолмен иеленуі бейбітшілік пен тұрақтылыққа қауіп туғызып, алдын ала күш қолдануды негіздеуге жеткілікті себеп болатынын айтты. НАТО-ның ЖҚҚ мәселелері жөніндегі Бас хатшысының орынбасары Гай Робертс 1962 жылғы Куба зымырандық дағдарысын, 1998 жылғы АҚШ-тың Суданның фармацевтикалық зауытына жасаған шабуылын (АҚШ барлау қызметі оны химиялық қару зауыты деп анықтады) және 1981 жылғы Израильдің Ирактың Осирактағы ядролық нысанына жасаған шабуылын таралудың алдын алу және өзін-өзі қорғау қағидасының мысалдары ретінде келтірді. Осирак шабуылына қатысты Робертс сол кезде Израильдің шабуылын қолдаған заңгерлердің азаз болғанын, бірақ "кейінгі оқиғалар израильдіктердің көрегендігін көрсетті және кейбір ғалымдар бұл шабуыл алдын ала өзін-өзі қорғау негізінде ақталуы мүмкін деп қайта қарастырды" деп атап өтті. 2003 жылы АҚШ-тың Иракқа басып кіргенінен кейін АҚШ әскерлері Саддамның жақын кеңесімен болған әңгімелерді тіркеген бірнеше құжаттарды қолға түсірді. Құжаттар мен жазбалар Саддам Хусейннің Израильге шабуыл жасауға ниеттенгенін растады.
Қайырмашылығы
Алдын ала соққы берудің мақсаты – бастамашылықтың басымдығын қолға алу және жауды қорғаныс мүмкіндігі шектеулі кезде, мысалы, тасымалдау немесе жауынгерлік дайындық кезінде осал тұрғанда зиян келтіру. Джеймс Фирон «Соғыстың рационалистік түсіндірмелері» атты еңбегінде рационалды мемлекеттердің алдын ала соққы беруін шабуылдық артықшылықтармен және мемлекеттер арасындағы міндеттемелерге қатысты проблемалармен байланыстырады. Егер бір мемлекет бірінші соққы беруге мүмкіндік алса және соғыста жеңіске жетудің жоғары ықтималдығына сенетін болса, онда оның қарсыласымен бейбіт келісімдерге жету үшін нақты сауда-саттық аясы тарылады. Ең нашар жағдайларда, егер жеңіске жету ықтималдығы соғыстың болжамды шығындарынан асып түсетін болса, онда өзінен-өзі орындалатын бейбіт шешім болмайды. Фирон міндеттемеге қатысты проблемадан туындаған алдын алу соғысын талқылағанда, t кезеңінен бастап күтілетін пайданы (pt/(1 – δ))Ca мемлекет А үшін және ((1 – pt)/(1 – δ))Cb мемлекет B үшін қарастырады, мұнда Ca және Cb тиісінше мемлекеттердің жұмсаған шығындары, ал δ – болашақ кезеңдердің дисконттық көрсеткіші. Бұл модель бейбіт келісімге екі мемлекеттің қалауынша кез келген уақытта қол жеткізуге болатынын көрсетеді, бірақ егер екі мемлекеттің бейбіт сыртқы саясатына кепілдік беретін сенімді үшінші тарап болмаса, стратегиялық қиындықтар туындайды. Егер болашақта мемлекеттер арасындағы әскери күштердің тепе-теңдігі өзгеретін болса және күшті мемлекетке болашақтағы артықшылықтарын пайдаланбауға сенімді шектеулер қойылмаса, онда әскери күші әлсіреп бара жатқан мемлекет үшін алдын ала шабуыл жасаудың мәні бар, себебі ол соғыста жеңіске жетудің үлкен мүмкіндігіне ие. Фирон әлсіреп бара жатқан мемлекеттің шабуылдары болашақтағы шабуылдан қорқудан емес, болашақтағы бейбіт келісім қазіргіге қарағанда нашар болады деп санауынан туындайтынын атап көрсетеді. Алдын ала соққыға себеп болатын сенімсіздік – түрлі елдердің ниеттеріне қатысты белгісіздік емес, «бір тарапты бейбіт ынтымақтастықтан бас тартуға және болашақта өзінің артып келе жатқан әскери әлеуетін пайдаланып, өзі үшін тиімді бейбіт келісімге қол жеткізуге ынталандыратын жағдай, мүдделер мен мүмкіндіктердің құрылымы». Осылайша, Фирон алдын ала әскери әрекеттер мемлекеттер тарапынан болашақта әскери әлеуеттің қолайсыз өзгеруі болған кезде жасалады, бұл қазіргі кезеңде бейбіт келісімге жету үшін сауда-саттық аясын тарылтады, бірақ екінші тараптың болашақта өзінің жақсарған әскери әлеуетін пайдаланбауға сенімді міндеттемесі болмайды.
state B, where Ca and Cb are costs incurred the respective states and δ is the state discount of the future period payoffs. The model shows that a peaceful settlement can be reached at any period that both states prefer, but strategic issues arise when there is no credible third party guaranteer of the two states committing to a peaceful foreign policy. If there is going to be a shift in the military power between states in the future, and no credible restraint is placed on the rising military power not to exploit its future advantage, it is rational for the state with declining military power to use a preventative attack while it has a higher chance of winning the war. Fearon points out that the declining state attacks are caused not by fear of a future attack but because the future peace settlement would be worse for it than in the current period. The lack of trust that leads to a declining power's preemptive strike stems not from uncertainty about intentions of different nations but from "the situation, the structure of preferences and opportunities, that gives one party incentive to renege" on its peaceful cooperation and exploit its increased military potential in the future to win a more profitable peace settlement for itself. Thus, Fearon shows that preemptive military action is taken by nations when there is an unfavorable shift in military potential in the future that leads to a shrinking bargain range for a peaceful settlement in the current period but with no credible commitment by the other party to avoid exploiting its improved military potential in the future.
Заңдық
БҰҰ Жарғысының 2-бабы, 4-тармағы, көбінесе jus cogens (сөзбе-сөз "мәжбүрлеуші заң", бірақ іс жүзінде "жоғары халықаралық құқық") деп есептеледі және БҰҰ-ның барлық мүшелеріне "кез келген мемлекеттің аумақтық тұтастығына немесе саяси тәуелсіздігіне күш қолдану немесе күш қолдану қаупі тудыруды" тыйым салады. Дегенмен, БҰҰ Жарғысының қазіргі заманғы аясында, 51-баптағы "қарсы қарулы шабуыл болған жағдайда" деген тіркес, заңды және заңсыз әскери күштің аражігін анықтайды.