Кіріспе

1964 жылы түсірілген американдық эпикалық тарихи драма фильмі, Энтони Маннның режиссерлігімен

"Рим империясының құлдырауы" – 1964 жылы түсірілген американдық эпикалық тарихи драма. Режиссері – Энтони Манн, продюсері – Сэмюэл Бронстон, ал сценарийін Бен Барцман, Базилио Франчина және Филип Йордан жазған. Фильмде София Лорен, Стивен Бойд, Алек Гиннес, Джеймс Мейсон, Кристофер Пламмер, Мел Феррер және Омар Шариф түскен. Энтони Манн "Эль-Сид" (1961) фильмінің түсірілімі аяқталғаннан кейін Хатчардтың кітап дүкенінде Эдвард Гиббонның 1776–1789 жылдардағы алты томдық "Рим империясының құлдырауы мен дамуының тарихы" атты еңбегінің бір данасын тапты. Ол Сэмюэл Бронстонға кітапты киноға бейімдеу туралы ұсыныс жасады, ол жобаны жүзеге асыруға келісті. Сценарийді жазуға Филип Йордан шақырылды, ал бастапқыда Чарлтон Хестонды басты рөлге бекіту жоспарланған еді. Бірақ Хестон фильмнен бас тартып, "Пекинде 55 күн" (1963) фильмінде ойнауға келісті. Фильмде бірнеше рөлді сомдау үшін танымал актерлер шақырылды. Соңғы сценарийді Бен Барцман мен Базилио Франчина жазды, ал прологты тарихшы Уилл Дюрант жазды. Фильмнің түсірілімі 1963 жылдың қаңтарында басталып, шілдеде аяқталды. Сол кездегі кино тарихындағы ең ірі ашық алаңда салынған декорация – Рим форумының көшірмесі осы фильмде пайда болды. Фильмнің атауы Рим империясының соңғы құлдырауына емес, фильмде көрсетілген оқиғалардан кейін ғасырлар бойы сақталған, бірақ Римнің құлдырауына әкелген жемқорлық пен ыдыраудың басталуына қатысты. Ол императорлық мұрагерлік мәселесін жан-жақты қарастырады, императорлық саясат аясында әке мен ұлдың қарым-қатынасын, сондай-ақ адалдық пен достықтың мәні мен шектерін зерттейді. 1964 жылдың 24 наурызында фильмнің премьерасы Лондонның Астория залында өтті. Сыншылар сценарийдің эмоция мен адамгершілікке толы болмағанын, режиссураның дұрыс болмағанын айтты, бірақ масштабты көріністерге жоғары баға берді. 1961 жылдың шілдесінде Бронстон The New York Times газетіне "Рим империясының құлдырауы" өзінің келесі жобасы болатынын мәлімдеді, бірақ Римде түсіруден бас тартты. Ол: "Мәңгілік қаланы тексергеннен кейін, империя құлаған кездегі қала емес екенін анықтадым, сондықтан біз "Римімізді" Мадридте саламыз", – деді. Сонымен қатар, Филип Йорданға сценарий жазу тапсырылды, ал Чарлтон Хестонға Марк Аврелий рөлі ұсынылды. 1961 жылдың қыркүйегінде Бронстон Испанияда тарихи көріністерден тұратын трилогия жасауды жоспарлап отырғанын ресми түрде жариялады, оның ішінде Манн мен Хестон режиссерлік және актерлік рөлдерге оралатын "Рим империясының құлдырауы" фильмі де бар еді. Түсірілім 1962 жылдың ақпан айында басталуы керек еді, ал қайта құрылған Рим форумының декорациясын Вениро Коласанти мен Джон Мур бақылауында болды. Бірнеше айдан кейін, желтоқсанда, Хестонға Йорданның сценарийі ұнамады. Мадридте "Эль-Сид" (1961) фильмінің премьерасында Хестон Бронстонның серіктесі Майкл Вашинскиге "Рим империясының құлдырауы" оған қызығушылық тудырмағанын айтты. Келесі күні Лос-Анджелеске ұшақта қайтып келе жатқанда, Хестонның жанында отырған Йордан мен режиссер Николас Рей оған "Пекинде 55 күн" (1963) фильмін ұсынды. Содан кейін "Пекиндегі 55 күн" түсіріліміне кірісті, ал "Рим империясы" тоқтап қалды. "Рим империясы" үшін жасалған әсем декорациялар кейіннен бұзылып, "Пекиндегі 55 күн" фильмі үшін Тыйым салынған қаланың декорацияларымен ауыстырылды.

Жазу

1963 жылғы сәуірде Манн Los Angeles Times газетіне фильмнің Гиббонның томдық сериясының тікелей бейімделуі емес екенін, бірақ Маркус Аврелийдің билігінен Коммодтың өліміне дейінгі он бес жылдық кезеңге назар аударғанын тарихшылардың "империя тарихындағы шешуші кезең" деп мойындағанын түсіндірді. Осы кезеңге шоғырланғандықтан, олар драма шеңберіндегі кейіпкерлер тобын сақтап қалуға мүмкіндік алады. Фильмнің негізгі тақырыбын анықтағаннан кейін, сценарийші Базилио Франчина осы дәуір туралы терең білімі үшін шақырылды, ал Бен Барцман сценарийді жазумен айналысты. Олар екеуі бірлесіп 350 беттік фильм жоспарын жасады.

Кастинг

Ливий рөлін Гестон ойнауы жоспарланған, бірақ ол бас тартты. Бұл рөлді Кирк Дугласқа да ұсынған, бірақ ол 1,5 миллион доллар ұсынылғаннан кейін де одан бас тартты. 1971 жылы ол кейін бұл шешіміне өкінді, "өйткені 1,5 миллион доллармен қалағаныңыздың көптеген нәрселерін істей аласыз" деді. 1962 жылдың мамырында "Бен-Хур" (1959) фильмінде Гестонмен бірге ойнаған Стивен Бойд Люсилла рөліне Джина Лоллобриджидамен бірге түсетіні жарияланды. 1962 жылдың қыркүйегінде София Лорен Люсилла рөліне бекітілді, оған 1 миллион доллар төленді. 1962 жылдың тамызында Алек Гиннес Марк Аврелий рөліне тағайындалғаны хабарланды, ал Ричард Харрис, Альберт Финни, Джон Гилгуд және Теренс Стамп басқа рөлдерге қарастырылды. Сол айдың соңында Харрис Коммод рөліне бекітілді. Бірақ 1963 жылдың қаңтарында оның орнына Кристофер Пламмер келді, ол осы рөл үшін "The V.I.P.s" (1963) фильмінен бас тартты.

Түсірілім

Негізгі түсірілім 1963 жылдың 14 қаңтарында басталды. Маркус Аврелийдің Дунайдағы қыстағы лагері Мадридтің солтүстігіндегі Гуадаррама тауларының қар астындағы жерінде түсірілді. Келесі айда аймақтағы түсірілім қатаң қырау салдарынан тоқтатылды. "Төрт әскердің шайқасы" 8000 сарбазды, оның ішінде 1200 атты әскерді қамтыды және Манзанарес-эль-Реалдың толқынды жазығында түсірілді, бұл сарбаздар легиондарын алыстан көруге мүмкіндік берді. Осы уақытта Якима Канут Манннің талабымен екінші топ режиссері болып тағайындалды. "Эль-Сид" (1961) фильміндегідей, Канут өзінің каскадтарын орындады, ал оның ұлы Тэп Стивен Бойдтың каскадёр дублёрі болды. Джек Уильямс Кристофер Пламмердің кейпін сомдады. Түсірілген алғашқы көріністердің бірі Ливий мен Коммод арасындағы көлік жарысы болды. Испания мен Португалиядан 1500 жылқы жиналды, олар шайқас сахналарында қауіпсіз құлау үшін жаттықтырылды. Ішкі көріністер Мадридтегі Самуэль Бронстон студиясында (бұрын Шамартин студиясы деп аталған) және Римдегі Синечитта студиясында түсірілді, онда Коммодтың ванналары мен спорт залдары салынды. Үкіметтік субсидия алу үшін түсірілім Cinecittà студиясында жүргізілуі тиіс болды. 1963 жылдың шілдесінде 143 күннен кейін түсірілім аяқталды. Екінші топ режиссерлері Канут пен Эндрю Мартон экшн-сахналарды түсіруге қосымша 63 күн жұмсады.

Өндірістік жобалау

Виниро Коласанти мен Джон Мур Уилл Дюранттың басшылығымен өндіріс дизайнын қадағалаған арт-директорлар болды. Құрылыс 1962 жылдың 1 қазанында 1100 адамның еңбегімен басталды, ол жеті айға созылды. Испания бойынша шамамен 400 өнер студенті мен шебер мүсіндер, плиткалар, фрескалар және декорациялардың бөлшектерін жасады. Фильмдегі Рим форумының реконструкциясы Мадрид маңындағы Лас-Матас қаласында, Бронстон студиясынан шамамен он алты шақырым жерде салынды. Түсірілім алаңының жалпы көлемі 400 x 230 метр (1312 x 754 фут) құрады, бұл ең үлкен ашық ауадағы фильм түсірілім алаңы рекорды болып табылады. Фильмнің ерекшелігі – түсірілім алаңын матты суреттер арқылы кеңейтуге қатысы болмады. Юпитер храмы Лас-Матас жазығындағы биік төбеде салынды, шеберлер сол төбеге храмды орнатты. Храмның үстіндегі қоладан жасалған атты мүсіндер форум алаңынан жоғары тұрды. Мүсіндер жасау үшін 350 мүсін құю қажет болды, оның ішінде 76 толық өлшемді мүсін, қалған мүсіндер мен жеңіс бағаналары үшін мыңнан астам мүсіндік негіздер және жоғары орналасқан атты мүсіндердің сериясы болды. Нәтижесінде, жиынтықтарды құрайтын 27 құрылымды бейнелеу үшін 3000-нан астам эскиздер салынды. Көне Римнің әртүрлі орындары көрсетілді. Көптеген декорациялар алынып тасталғаннан кейін, қалған бөлімдер «Форумға бара жатқандағы қызық оқиға» (1966) фильмінде қайта пайдаланылды.

Музыка

Димитрий Тёмкиннің музыкасы, фильмнің ерекше белгілерінің бірі, 150 минуттан асады. Ол үлкен оркестр үшін, соның ішінде соборлық органға арналған маңызды партиямен жазылған. Көптеген музыкалық фрагменттер өз алдына кеңейтілген туындылар болып табылады. Олардың ішінде «Pax Romana» – Маркус Аврелийдің барлық рим провинцияларының басшыларын шақыруы. Кристофер Палмер «Голливудтағы композитор» атты кино музыкасы туралы кітабында оны марш деп атаса да, шындығында ол болэро стилінде жазылған. Басқа да көзге түсетін фрагменттер: Коммодтың Римге жаңадан тағайындалған император ретінде қайтып келген сәтіне арналған «Рим форумы»; Балломар әскерінің шабуылына арналған соқпалы шекерцо; Ливий мен Коммод арасындағы гладиаторлық жекпе-жектің алдында рим халқының билеген «Тарантелла»сы (бұл Тиомкиннің ұстазы Ферруччо Бусонидің фортепиано концертіндегі Тарантелла бөлімінен үлгі алынған сияқты). Музыка «Royal Albert Hall» залында жазылды. Музыкалық редакторы – Эрих Вольфганг Корнгольдтың ұлы Джордж Корнгольд. Фильмнің шығуымен бірге «Columbia Records» компаниясы саундтрек альбомын жарыққа шығарды.

Шығару

Фильмнің түсірілімінен бұрын, журналист Хедда Хоппер Лос-Анджелес Таймс газетінде "Бұл әдемі, шыншыл, тамаша жасалған фильм миллиондаған табыс әкеледі" деп болжады. 1964 жылдың сәуір айында фильм 1964 жылғы Канн кинофестивалінде конкурсқа қатыспай көрсетілді. София Лорен арнайы қонақ ретінде премьераға атпен жегілген көлікте келді. Фильм Ultra Panavision 70 форматында түсірілді, бірақ ол ешқашан осы форматта көрсетілген жоқ. Оның орнына, 70 мм форматтағы көрсетілімдерде 2.20:1 экран қатынамында, ал фильмнің кең таралған көрсетілімінде 2.35:1 экран қатынамында 35 мм форматында көрсетілді. Фильмнің бастапқы ұзақтығы 185 минутты құрады, оның ішінде кіріспе, антракт және шығу музыкасы болды. Бірақ фильмнің кең таралған көрсетілімі үшін оның ұзақтығы жарты сағатқа қысқартылды.

Новелизация

Фильмнің шығуымен бірге, "Рим империясының құлдырауы" деген атпен, Фосетт баспасы кітаптың романдық нұсқасын жариялады. Романды Гарри Уиттингтон фильм сценарийі негізінде жазған. Романның мұқабасында фильмнен алынған кадр бейнеленген. Романның мәтіні фильмнің сюжеттік желісін толыққанды түсіндіреді. Осы фильмге арналған роман үшін фильм кадрларынан өзге де мұқабалар қолданылды.

Үй медиасы

Фильм алғаш рет 1990-шы жылдары лазерлік дискіде кең экранды форматта жарық көрді. Фильмнің ең толық нұсқасы 1990 жылдардың басында 16 мм пленкадан алынып, Super 8 мм форматында шығарылды. 2008 жылдың 29 сәуірінде фильм Вайнштейн компаниясының «Мириам» коллекциясының бөлігі ретінде үш дискілік, лимиттік коллекционерлік DVD-де жарық көрді. Бұл басылымға Билл Бронстонның (продюсер Сэмюэл Бронстонның ұлы) және биограф Мел Мартиннің аудиокомментарийі; 1964 жылғы түпнұсқалық сувенирлік бағдарламаның көшірмесі; нақты Рим империясының құлдырауын көрсететін материалдар; «жасалу» туралы деректі фильм; Рим империясы туралы «Encyclopædia Britannica» журналынан бес мақала; және алты түсті түсірілім кадрлары кірді. Blu-ray дискісі 2011 жылдың 16 мамырында Ұлыбританияда жарық көрді.

Сыншыл реакция

Босли Кроутер, «The New York Times» газетінен, фильмді өткір сынға алды: «Осы фильм тым ауқымды әрі ұйымсыз, Technicolor эффектілеріне, сахналық көріністерге және мағынасы жоқ, эмоциялық әсері сезілмейтін әскери шайқастарға толы. Үш сағаттан астам уақыт (түскі үзіліс есептелмегенде) көріп отырғаннан кейін, Рим империясы сіздің үстіңізге құлағандай сезімге ие боласыз. Оның сәтсіздікке ұшырауының себебі анық – ойын-сауық ретінде сәтсіздікке ұшырауы, яғни, сезімдерді шаршатып, құрғатып тастайтын шулы кадрлар емес. Онда сіздің жаныңа тиетін ешбір кейіпкер жоқ, тіпті маңызды немесе түсінікті де емес. Сценарийді жазған Бен Барцман, Базилио Франчина және Филип Йордан адамдардың қызығушылығын оятарлық немесе тіпті ақылға қонымды драма жасауға тырысқандарымен сәтті болмады». «Time» журналы өндіріс дизайнын да сынға алып, «Бронстонның Римі бір күні салынғандай әсер қалдырмаса да, онда өмірдің иесі сезілмейді. Режиссер Энтони Манн оны көптеген актерлердің актерлік емес, жай ғана фон ретінде көрінетін суреттер жинағына айналдырды, киножұлдыздары жаңа туникалар, тогалар мен қару-жарақтармен болашақ ұрпаққа қарсы тұруға дайын». Холлис Альперт «Saturday Review» журналында: «Бұрын ешбір сценарийшілер (үшеуі қатысқан) осы фильм сияқты, екі басты рөлдің толыққанды бос екенін көрсететін сценарий жазған емес. Мырза Бронстон мырза Бойд пен ханым Лоренге Испанияға барып түсірілімдерге қатысу үшін үлкен сома ұсынғанын болжауға болады, олар тек келісімшартты, сценарийді емес оқуға уақыт тапты. Джеймс Мейсон, Омар Шариф, Мел Феррер және Энтони Куэйл сияқты тағы бірнеше актерлер де фильмде жағымсыз жағдайда көрінеді». Филип К. Шойер «Los Angeles Times» газетіне берген сұхбатында фильмді «өзіндік монументалды туындыға қарағанда, барлық тарихи және талғамсыз кино тамашаларының қайталануына ұқсатады» деді. Ол былай деп жалғастырды: «Бірақ ол тудыратын жалғыз эмоция – уақытымен келмейтін қызығушылық, ал оның өнері камера жұмысы, түс, кейбір актерлік шеберлік, тіпті музыкасында жатыр, бірақ олардың жиынтығында емес. Оның жеңісі – оның техниктерінің, материяның рухтан басымдығы». «Variety» журналы фильмді мақтап, «үлкен идеялармен және мазмұнмен, түрлі-түсті бейнеленумен ұсынылған Рим империясының құлдырауы – Сэм Бронстонның ең үлкен кинолық табысы» деді. Кейінгі сын-пикирлердің ішінде AllMovie-ден Майк Каммингс фильмді оң бағалап, актерлік шеберлігі мен музыкалық қойылымын жоғары бағалады. Леонард Мальтин фильмге 4 жұлдыздың 3,5-ін берді, «ақылды сценарий, жақсы режиссура және тамаша актерлік шеберлік оны әдеттегі мәңгілік ойсыз тамашалардан жоғары қояды» деп жазды. Стивен Х. Шойер алғашқыда фильмді ұнатпады және «Movies on TV» оқырмандарынан «ұлы София Лореннің ыңғайсыз көрінуіне кешірім сұрауын» өтінді, бірақ кейіннен пікірін өзгертіп, 4 жұлдыздың 3-ін берді. Rotten Tomatoes сайтындағы 13 шолу бойынша фильмге 92% баға берілген, орташа бағасы 10-нан 7,20.

Кассалық жинақ

Фильм АҚШ және Канадада прокаттан 4,8 миллион доллар табыс етті.

Салдары

Рим империясының құлдырауы жарық көргеннен кейін, Бронстон келесі маусымда «Circus World» фильмін шығаруды жоспарлаған. 1964 жылдың наурыз айында Пьер С. Дюпон III компанияны иелігіне алды, ол фильмдердің аяқталуына кепілдік беретін облигацияларға қол қойды, соның арқасында Бронстон қаржы жинауға мүмкіндік алды. Алайда, екі айдан кейін, 1964 жылдың маусымында, Бронстон Продакшн 11-ші тарау бойынша банкротқа өтініш берді, Дюпонға 5,6 миллион доллардан астам қарызы бар екенін хабарлады. 1971 жылдың мамыр айында Бронстон Испанияның Изабелласы туралы жоспарланған эпикалық фильммен қайта оралуға тырысты. Гленда Джексон бас рөлді ойнауға келісім берді, ал Джон Филип Лоу Фердинанд II рөлін ойнауға тиіс болды, бірақ фильм ешқашан түсірілмеді. Келесі маусымда сот Бронстонды Дюпонға 3 миллион доллар төлеуге міндеттеді. Банкроттық процесінде, кредиторлардың бірінің адвокаты Бронстоннан, компанияны басқарған кезде Цюрихте шот ашқан-ашпағанын сұрады. Ол компанияның алты айдан бері сол жерде шоты бар екенін айтты. Бұл жауап рас болғанымен, кейіннен жүргізілген зерттеулер Бронстонның жеке шоттары Цюрихте басқа уақытта болғанын көрсетті, ал адвокаттар істі федералды прокурорларға жіберді, олар Бронстонға жалған куәлік беру айыбын тақты. Ол апелляция жасады, өйткені толық шындықты айтпаса да, компанияның Цюрихтегі шоты туралы өтірік айтпағанын мәлімдеді. Екінші апелляциялық сот бұл үкімді растады, бірақ 1973 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Бронстонмен келісіп, антымен берілген сұрақтарға «сөзбен рас, бірақ техникалық тұрғыдан шатастыратын» жауаптар жалған куәлік болып табылмайтынын және тексерушілердің мәселені нақтылау үшін қосымша сұрақтар қоюы керек екенін бірауыздан шешті.