Кіріспе

1954 жылы жазылған Вайно Линнаның соғыс романы «Беймәлім сарбаз» (Okänd soldat) немесе «Беймәлім сарбаздар» – фин жазушысы Вайно Линнаның ең басты туындысы саналады. 1954 жылы жарық көрген «Беймәлім сарбаз» 1941–1944 жылдары Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы жалғасу соғысын қарапайым фин сарбаздарының көзқарасынан баяндайды. 2000 жылы романның қолжазба нұсқасы «Соторамани» («соғыс романы») деген атпен, ал 2015 жылы ағылшын тіліндегі соңғы аудармасы «Unknown Soldiers» деп жарияланды. Соғыста Линнаның өзі бастан өткерген оқиғаларға негізделген көркем шығарма, роман бұрынғы романтикалық бейнедегі асыл да, мойынсұнғыш фин сарбазының реалистік бейнесін ұсынады. Линна кейіпкерлеріне тәуелсіз және сыншыл ойлар сыйлап, оларды қорқыныш, наразылық сияқты адамгершілік сезімдермен көрсетеді. «Беймәлім сарбаз» әртүрлі пікірлерге ие болғанымен, Финляндияда ең көп сатылған кітаптардың біріне айналып, фин әдебиетінің классикасы және ұлттық мұраның бір бөлігі саналады. Романның жеке басты кейіпкері жоқ, оқиға басы да, соңы да повествошінің барлығын білу қабілетіне иронизациямен байланысты. Керісінше, ол соғысқа қатысқан жауынгерлердің көзқарасынан соғысқа қатысты әртүрлі пікірлер мен сезімдерге назар аударады. Компаниядағы сарбаздар Финляндияның түкпір-түкпірінен келген, олардың әлеуметтік және саяси көзқарастары әртүрлі, соғысқа қатысты әркімнің өзіндік тәсілі бар. Роман әртүрлі мінез-құлықтары бар, бірақ жанашырлықпен бейнеленген көптеген адамдардың портретін салады: қорқақтар мен батырлар – бастапқыда наив, бірақ соңынан батыл болған жоғары сынып өкілі Карилуото; қарапайым Коскела; қатал және циник жұмысшы класының өкілі Лехто; компанияның әзілкеші Ванхала; прагматикалық және мықты рухты Антеро "Анти" Рокка; саясатқа бейжай Хиетанен және коммунист Лахтинен. Романның мақсаты – ақылға қонымды, шындыққа сай, ақылды және мойынсұнғыш фин сарбазы туралы аңызды жоққа шығару. Линнаның өзі айтқанынша, ол фин сарбазына ми сыйлағысы келген, ол бұрынғы суреттерде жоқ деп ойлаған орган, мысалы, Йохан Рунебергтің «Энсигн Сталдың әңгімелері» кітабында фин сарбаздары үлкен жүректермен, бірақ тәуелсіз ойлау қабілетінен мүлдем құр айырылған күйде бейнеленген. «Беймәлім сарбаз» Линнаның Финляндия армиясындағы 8-ші жаяу әскер полкінде болған өзінің тәжірибесіне негізделген, оның көптеген көріністері нақты оқиғалардан алынған, бірақ көбінесе ойдан шығарылған. Роман Совет Одағы мен Финляндия арасындағы соғысқа деген адал, көңілсіз, бейбітшіл және сын көзқарас ретінде сипатталған. «Herald» газеті Линнаның мақсатын «жеке басты трагедиялар мен мақсаттарға тоқталып кетпей, әсіресе, қамауға алынып, қатаң бақылауға алынған үлкен, формасыз әскер тобын көрсету» деп жазған. «The Independent» журналы Линнаның ұлттық сананы және «әсіресе кіші ұлыстардың тағдырын» зерттейтінін, ал романның «ақылды кейіпкерлері ұлттық сананы жай ғана кездейсоқ деп санайды» деп мәлімдеген.

Қабылдау және мұра

Роман бастапқыда әртүрлі пікірлер тудырды және баспагерлері оның коммерциялық сәттілікке жетеді деп күтпеді, бірақ кейіннен финдер мектепте оқитын құрметті үй классикасына айналды. 2017 жылға қарай, ол шамамен 800 000 дана сатылды. Роман фин мәдениеті мен тіліне көптеген тіркестер мен идиомаларды енгізді, олардың кейбіреулері клишеге айналды. Кітаптағы кейіпкерлердің нақты сипаттамаларын еске түсіретін адамдар аз, бірақ кейбір сөздер сөзбе-сөз жатталған. Кейбір кейіпкерлер тіпті үлгі айналды. Мысалы, тәртіпсіз, бірақ қабілетті және тәжірибелі Рокка немесе мейірімді әзілкеш Хиетанен үлгілі тұлғалар ретінде сипатталса, ал тыныш, әділ және сабырлы Коскела – әр фин басшысының үлгісі саналады. Қорытындылай келе, бұл роман Финляндияның ұлттық мұрасының және ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі деп есептеледі. Сондықтан, Эдвин Лэйннің 1955 жылғы киноадаптациясы әрбір Тәуелсіздік күні ұлттық телеарнада көрсетіліп, оны Финляндия халқының шамамен 20 пайызы тамашалайды.

Басылымдар

2017 жылы кітап Финляндияда 60 басылыммен жарық көрді. 2000 жылы WSOY баспасы өңделмеген қолжазба нұсқасын "Sotaromaani" ("соғыс романы") деген атпен шығарды – бұл Линаның "Белгісіз сарбаз" романына берген алғашқы атауы. 2015 жылы Penguin Books Лиесл Ямагучи жасаған ағылшын тіліндегі жаңа аудармасын "Unknown Soldiers" ("Белгісіз сарбаздар") деген ерекше атаумен жариялады, ол соғыстағы жас фин сарбаздарының өмірін көрсетеді.