Кіріспе

Ортасында қосымша сөз енгізілген күрделі сөз немесе тіркес. Нақты мағынасында, тмезис ('/t//m//iː//s//ɪ//s//, //t//ə/'/m//iː// /; көпше түрі tmeses '/t//m//iː//s//iː//s//, //t//ə/'/m//iː// /; ежелгі грек тілінде: τμῆσις tmēsis – "кесу" < τέμνω temnō, "Мен кесемін") – екі бөлікке бөлінген, бөліктерінің арасына басқа сөз қойылып, дербес күрделі сөз құрайтын сөз құрамы. Мысалы: "нағыз сенбеске толы" ("сенбеске толы" дегенді күшейтіп айту тәсілі). Көп мағынасында, тмезис – екі бөлікке бөлінген, бөліктерінің арасына бір немесе бірнеше сөз енгізіліп, осылайша дербес тіркес құрайтын танымал тіркес (мысалы, фразеологиялық етістік) немесе сөз.

Іс-әрекеттер

Алдынан қосылған етістіктердің тмезисі (яғни, қосымшаның қарапайым етістіктен бөлінуі) ежелгі грек тілінің бастапқы ерекшелігі саналды, ол Гомерде (кейінгі поэзияда) жиі кездеседі, бірақ Аттикалық прозада қолданылмаған. Мұндай бөлінетін етістіктер голланд және неміс тілдері сияқты кейбір қазіргі тілдердің қалыпты грамматикалық қолданысының бір бөлігі болып табылады.

Ежелгі грек тілі

Тмезис – ежелгі грек тілінде шартты түрде қолданылатын атау, себебі префикс пен етістіктің бөлінуі міндетті емес; керісінше, қазіргі айналымдағы пікір бойынша, жеке префикс немесе префикс-етістік, префикс етістікке бірікпеген тілдің бір кезеңін көрсетеді. Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясы" эпостарында көптеген мысалдар кездеседі, олардың екеуі де көне тілдік ерекшеліктерді сақтайды. Жиі келтірілетін бір мысал – κατὰ δάκρυα λείβων (kata dakrua leibōn; "көз жасын төгу"), онда префикс κατά kata "төмен" әлі λείβων leibōn "төгу" етістігімен бірікпеген. Кейінгі грек тілінде бұл бірігіп, καταλείβων kataleibōn "төмен қарап төгу" деген күрделі етістік құрайды.

Латын тілі

Тмезис классикалық латын поэзиясында, мысалы, Овидийдің "Метаморфозаларында" поэтикалық немесе риторикалық тәсіл ретінде кездеседі. circumdare ("айналасу") сияқты сөздер сөйлемнің басқа сөздерімен араластырылып келеді, мысалы, circum virum dant: "олар адамды айналап тұр" (circum – префиксі + dant). Бұл тәсіл адамды қоршағандай көрінетін бейнені, жолдагы сөздер арқылы жасау үшін қолданылады. Эний поэзиясында cerebrum сөзінің тікелей бөлінуі айқын образ тудырады: saxo cere comminuit brum "ол таспен миын қиратты".

Ежелгі ирланд

Тмезис кейбір ертедегі көне ирланд мәтіндерінде, мысалы Audacht Morainn (Моранның өсиетінде) кездеседі. Көне ирланд етістіктері сөйлемдердің басында (VSO сөз ретімен) орналасады және көбінесе етістік алдындағы сөздермен бірге келеді, мысалы, ad midethar (ad префиксі) "бағалайды, есептейді". Тмезис, етістік алдындағы сөздің етістік түбірінен бөлінуі және етістік түбірінің сөйлем соңына орналасуы, ал етістік алдындағы сөз / префікс сөйлем басында қалады. Бұл сөздердің қалыптан тыс ретін тудырады, мысалы, ad cruth caín cichither "[сұлу нысан көрінеді]" (мұнда ad chichither - ad cí "көреді" етістігінің болашақ шақтағы үшінші жақ, жекеше түрінің пассивті формасы).

Ежелгі скандинав тілі

Тмезистің мысалдары скальдикалық поэзияда кездеседі. Кеннингтерден басқа, скальдтар өлеңнің мағынасын жасыру үшін тмезисті қолданған. Тмезистің бір түрі жеке есімдердің элементтерін бөлу еді, және бірнеше түрлері бар. Көптеген ағылшын сөздері «fucking» деген қосымшамен біріктіріледі, мысалы, «unfuckingbelievable» немесе «fanfuckingtastic». Басқа мысалдар: «scrumdiddlyumptious», «edumacation». Ағылшын тілінде негізгі етістік пен тұйық сөзден тұратын көптеген фразеологиялық етістіктер қолданылады. Фразеологиялық етістік екі сөзбен жазылады, олар семантикалық тұрғыдан бірлік ретінде талданады, бірақ кейбір жағдайларда бұл бірлік бөліне алады. Мысалы, ауыспалы мағынасы бар фразеологиялық етістіктерді қарастырайық: Жарықты өшір OR Жарықты өшір. (қосымша тмезис) Өтінішті тапсыр OR Оны тапсыр. (қосымша тмезис)

Сонымен қатар, тмезис өткішсіз мағынасы бар фразеологиялық етістіктерге де қатысты болуы мүмкін. Мысалы: Ертең қайта кел OR Ертең қайта орал. (қосымша тмезис) Кетуге бара жатырмыз OR Дәл қазір кетуге бара жатырмыз. (қосымша тмезис)

Фразеологиялық етістіктің ортасына үстеу немесе ауыспалы объектінің араласуын, тіпті семантикалық бірлік бөлінбеген жағдайда да, екі сөзбен жазылса, тіркестердің бір түрі ретінде қарастыруға болады.